Dvikalbystės tyrinėjimai Latvijos TSR

ZAGADNIENIA JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO, XXVIII (1989) KONTAKTY I WZAJEMNE ODDZIAŁYWANIA JĘZYKÓW ANGELĖ KAULAKIENĖ BADANIA DWUJĘZYCZNOŚCI W ŁOTEWSKIEJ SRR Dwujęzyczność jest zwykle uwarunkowana okolicznościami historycznymi kontaktujących się narodów oraz genetycznym i typologicznym stosunkiem języków. Dlatego naukowa analiza dwujęzyczności może obejmować zarówno aspekty historyczne, społeczne, etnolingwistyczne i lingwistyczne, jak i wiele innych. Porównywanie i badanie kontaktujących się języków pod tymi względami dostarcza cennych wyników socjolingwistycznych o znaczeniu teoretycznym i praktycznym; część z nich opublikowano w wydawnictwie „Kontakty języka rosyjskiego z językami narodów bałtyckich”, wydanym przez Instytut Języka i Literatury im. A. Upycia Łotewskiej SRR Akademii Nauk. Ten zbiór artykułów składa się z czterech rozdziałów: 1) kontakty języka rosyjskiego z łotewskim; 2) języka rosyjskiego z litewskim; 3) języka rosyjskiego z estońskim; 4) języka rosyjskiego z białoruskim. Na końcu zbioru zamieszczono bibliografię publikacji dotyczących tych tematów, obejmującą 1945—1981 m. Największym chyba rozdziałem tego zbioru artykułów jest „Kontakty ir języków rosyjskiego i łotewskiego”. Omawiając główne zadania kształtowania dwujęzyczności łotewsko-rosyjskiej, A. Blinkena wskazuje, że wszystkie badania dwujęzyczności łotewsko-rosyjskiej obejmują ir różne poziomy języka: fonetyczny, gramatyczny, leksykalny. Zazwyczaj badania te powinny opierać się na metodach lingwistycznych, pomagać w eliminowaniu interferencji językowej oraz podnosić kulturę języka łotewsko-rosyjskiego. Normatywna ocena interferencji jest jednym z głównych ir problemów lingwistycznych dwujęzyczności. Dopiero po ją jego rozwiązaniu można mówić o harmonijnym funkcjonowaniu dwóch języków — — łotewskiego i ir rosyjskiego. — Tymi ogólnymi A. wskazanymi przez Blinkenę wytycznymi można oczywiście posłużyć się przy rozwiązywaniu problemów dwujęzyczności nie tylko łotewskiej i rosyjskiej, lecz także innych narodów. Wpływ kontaktów językowych na terminologię omawia V. Skujinia ir I. Edelmanė. Iš V. Skujinia bada zapożyczenia w licznych problemach związanych z faktami kontaktów językowych. Analizuje leksykalne, morfemiczne, słowotwórcze i semantyczne zapożyczenia współczesnej terminologii łotewskiej. Jej zdaniem, przy ocenie kontaktów językowych podczas ir opracowywania zaleceń dotyczących praktyki językowej każdą konkretną kwestię należy rozstrzygać kompleksowo, uwzględniając cały system językowy. į I. Edelmanė w swoim artykule omawia terminologiczne ludowe ir nazwy roślin, ich wzajemny stosunek, jų podobieństwa i różnice. Główną uwagę ir poświęca słowotwórstwu nazw roślin ji należących do tych dwóch grup, ponieważ w wyniku introdukcji i aklimatyzacji różnych gatunków roślin pojawia się wiele nowych roślin, dla których nazwania potrzebne są nowe terminy. J. Baldunčiko ir A. W artykułach Bankavy analizowana jest rola języka pośredniczącka ego w zapożyczaniu iš słów z ir języków angielskiego i francuskiego. Jest to analizowane w aspekcie historycznym. Największa rola języka pośredniczącego przypada językowi rosyjskiemu. i KoHTakTbi pyccroro A3bIKaA © AIBIKAMH HapojioB TipuGanruxu. Pura: BunaTne, 1984. 185 či 207 O. Bušas omawia kryteria normatywnej oceny barbarzyzmów jako slengizmów obcojęzyczT. nych, Jakubaitė ir V. Dryzulė — nazwy własne dwujęzyczności is S. Lagzdinia — komunikacyjir ne znaczenia czasownika w dopełniaczu, Pawlovskaja L minimalizację — akcentu łotewskich studentów w języku rosyjskim. Drugi rozdział, zatytułowany „Kontakty ir języka rosyjskiego i litewskieg4 o”, tworzą artykuły. L. Grumadienė, analizując wpływ ir dwujęzyczności litewsko-rosyjskiej na wymowę litewskiego języka literackiego, przedstawia to jakościową analizę poziomu ir dwujęzyczności litewsko-rosyjskiej. Na podstawie wyników ankiety wśród wilnian ji wyciąga wniosek, że trzy cechy wymowy litewskiej wilnian są relewantne z gramatycznego punktu widzenia, a pięć cech nie jest relewantnych. o Omawiając ogólnie pojęcie jų hybryd, ich klasyfikację ir i tworzenie, Keinys S. wskazuje trojaki wpływ terminów hybrydowych na terminologię litewską. Po pierwsze, hybrydy poszerzają bazę motywacyjną języka. Po drugie, afiksy wyrazów międzynarodowych zwiększają inwentarz morfemów afiksalnych. Po trzecie, w wyniku używania elementów terminów międzynarodowych pojawia się nowy sposób tworzenia terminów. Be Ponadto hybrydy, jako ir terminy międzynarodowe, pomagają ujednolicić terminologię ir na poziomie ir związkowym i międzynarodowym. S. Krinickaitė w artykule „Lyginamoji leksikologija ir kalbos žinių minimali sistema” utożsamia pojęcia leksykologii porównawczej z pojęciami su gramatyki aktywnej i racjonalnego używania języka. Znaczenie racjonalnego używania języka jest szczególnie wyraźne w środowisku kontaktów językowych i dwujęzyczności. Dlatego już w szkołach powinno się zapoznawać z podstawowymi pojęciami leksykologii porównawczesu j. Po zapoznaniu się z nimi można dokładniej odróżniać formę od treści, lepiej uczyć się innego języka oraz zapamiętywać zalecenia dotyczące kultury języka. A zatem w warunkach kontaktów językowych i dwujęzyczności podstawy leksykologii porównawczej powinny stać się główną częścią minimalnego systemu wiedzy językowej. V. Būda, omawiając niektóre aspekty kultury języka litewskiego i rosyjskiego, wskazuje na ogromny wpływ języka rosyjskiego, obejmujący wszystkie sfery funkcjonowania języka litewskiego. Jego zdaniem wpływ ten nie powinien być żywiołowy i niekontrolowany, ponieważ języki posiadające własne piśmiennictwo mają ukształtowane, utrwalone i dokładnie określone systemy. Trzeci rozdział „Kontakty języków rosyjskiego i estońskiego” rozpoczyna się artykułem wybitnego estońskiego terminologa R. Kulia „Rozwój estońskiej leksyki terminologicznej na tle języków indoeuropejskich”. Bezpośrednie i pośrednie naśladowanie języków indoeuropejskich (zapożyczenia leksykalne, kalki, analogiczne derywaty) dwojako wpływa na estońską leksykę terminologiczną. Po pierwsze, estońska leksyka terminologiczna staje się wieloaspektowa, wyrazista i plastyczna. Z drugiej strony śledzenie języków indoeuropejskich zmniejsza stabilność estońskiej leksyki terminologicznej, pojawia się większa wariantywność i heterogeniczność. Zdaniem R. Kulio rozwój jakościowy estońskiej leksyki terminologicznej będzie zależeć od wiarygodnych kryteriów, racjonalnie łączących możliwości języka rodzimego z interferencją języków indoeuropejskich. H. Lemets omawia kwestie systematyzacji interferencji rosyjsko-estońskiej i wskazuje, że zalecenia dotyczące niepożądanej interferencji muszą opierać się na wynikach porównawczych badań wszystkich poziomów języka estońskiego i rosyjskiego. Tylko z takich zaleceń można korzystać podczas nauczania języków. T. Zdaniem Laglę znaczenie i formę słów międzynarodir owych określają właściwości trzech języków: języka źródłowego, języka pośrednicząir cego oraz języka, w którym funkcjonują 208 słowa międzynarodowe. Dlatego problemu niezgodności znaczeń słów międzynarodowych w różnych językach nie mogą rozwiązać wyłącznie słowniki przekładowe. Zwykle problem ten częściowo iš pomagają rozwiązać słowniki objaśniająco-przekładowe. L. Sim wskazuje, że zapożyczenia z języka rosyjskiego tworzą swoistą, liczną grupę estońskich slangizmów, wykazującą tendencję wzrostową. Część estońskich slengizmóiš w, które powstały z języka rosyjskiego, zachowała swoją pierwotną formę. Takie zapożyczenia ugruntowały się ir znacznie wcześniej, a dopiero później uzyskały status slangu. W ir rozdziale „Kontakty języków rosyjskiego i białoruskiego” zamieszczono jeden artykuł. P. Kopanevas ir A. Michniewicz omawia dwujęzyczność jako interakcję ir wewnętrznych i zewnętrznych form językowych. Jų Zdaniem autora, aby osiągnąć równoprawną dwujęzyczność społeczeństwa dwujęzycznego, niezbędne są uzasadnienie teoretyczne, precyzyjne zdefiniowanie pojęć oraz naukowe sformułowanie praktycznych zaleceń. W indeksie bibliograficznym ir przedstawiono książki oraz najważniejsze artykuły z tomów i czasopism periodycznych, w których analizowane są ir kwestie kontaktów języków łotewskiego, litewskiego, estońskiego i rosyjskiego. W indeksie publikacje podano w kolejności alfabetycziš nej, najpierw według alfabetu narodowego, 0 po to język rosyjski. Indeks bibliograficzny jako ir całość podzielono na działy (1 — Związki ir języka łotewskiego z językiem rosyjskim | Opracował D. Barbara (s. 165—172); 2 — Związki ir języka litewskiego z językiem rosyjskim | Opracował R. Vensaitė (172—180); 3 — Związki ir języków estońskiego i rosyjskiego | Opracowali T. Laglė i R. Kulis (180—185). Ši indeks wiąże się su z innym Łotewskiej SRR MA A. Instytutu Literatury ir Języka Upyčio 1987 m. wydano bibliograficir zny indeks łotewsko-rosyjskiej dwujęzyczności?. Jak wskazują autorzy, celem indeksu jest przedstawie- — nie możliwie największej liczby publikacji poświęconych łotewsko-rosyjskiej ir dwujęzyczności i omówieniu jej aspektów lingwistycznych. Indeks składa 9 się z I) rozdziałir ów: kontakty języków bałtyckich i słowiańskich (s. 7—16); 2) współczesir ny etap rozwoju łotewsko-rosyjskiej dwujęzyczności (17—27); 3) badania porównaw- (27—34); 4) cze, związki ir literatur łotewskiej i rosyjskiej, przekład literatury pięknej (35—38); 5) terminologia, (38—41); 6) onomastyka, transkrypcja (42—47); 7) pedagogika (nauczanie k. języka (47—52); 8) rosyjskiego), leksykografia, słowniki (52—54); 9) uzupełnienia (55 —60). Pierwsze trzy rozdziały mają podrozdziały: etymologia (1 rozdz.); dialekty, gwary (2 rozdz.); a) morfologia, składnia, b) fonetyka, słowotwórstwo, semantyka, leksyka, (3 frazeologia, rozdz. ). Na początku każdego rozdziału omawiane są najważniejto sze problemy naukowe danego rozdziału. Przy tytułach ar publikacji napisanych w innym języku niż łotewski podawane są tytuły w języku rosyjskim. W pierwszej kolejności podawane są publikacje w języku rosyjskim, o po to — łotewskar im, w innym języku. W rozdziałach bibliografia jest uporządkowana alfabetycznie, z wyjątkiem Łotewskiej SRR MA Wykaz biuletynów Komisji Terminologicznej, który przedstawiono w porządku chronologicznym. Wszystkie publikacje bibliografii zostały iš ponumerowane kolejno. Iš Ogółem bibliografia obejmuje ponad pozycji. 450 Dla ułatwienia ja korzystania na końcu bibliografii zamieszczono alfabetyczny wykaz autorów (61 —68). Należy ubolewać, że į ją nie trafiła tu niejedna monografia, np. : Pasaurne HanMOHAaJIbHO-pycCKOTO Asysseraus. M., W 1976. indeksie brakuje ir litewskich „tą Ipuayne B. ‘A., Tepenronių B. B. „Jlarbuuoko-pycexoe nBysasramMe: Kparkuit 0630p Hu GuGmorpaduseckuit yxasarens. Pura: 3unarne, 1987. 69 c. 209 niektórych publikacji językoznawców (S. Karaliūnasa, A. Sabaliauskasa, A. Vanagasa, A. Vidugirisa i in.), dotyczących zagadnień etnogenezy Bałtów i Słowian. Jak widać, do działu terminologii należało włączyć również artykuły V. Skujinisa, opublikowane w „Kultūrze języka” (Użycie elementów międzynarodowych w terminologii łotewskiej. 1979. Zes. 37. S. 57—63; Termin w kontekście. 1983. Zes. 44. S. 19—26). Niezbyt jasny jest motyw doboru publikacji według lat. W jednym rozdziale przedstawiono publikacje od lat 50., w innym od lat 60. lub 70. itd. Wspomniane kwestie nie umniejszają wartości bibliografii. Bibliografia dwujęzyczności łotewsko-rosyjskiej jest bardzo cenna i potrzebna. Bez wątpienia stanie się ona podręczną książką nie tylko dla językoznawców łotewskich, lecz także litewskich, ponieważ w indeksie zamieszczono niemało prac, w których poruszane są różne zagadnienia fonetyki, morfologii, leksyki i innych dziedzin języka litewskiego. Z drugiej strony, jeden z rozdziałów poświęcono kontaktom języków bałtyckich i słowiańskich; znajdujemy w nim artykuły oraz monografie dotyczące etnogenezy Bałtów, substratu, typologii języków bałtyckich i słowiańskich, etymologii oraz innych zagadnień. Latviešu valodas kontaktu pėtijumi/Atb. red. A. Blinkena. Ryga: „Zinštne”, 1987, 276 s. Językoznawcy Instytutu Języka i Literatury im. Andrejsa Upītisa Łotewskiej Akademii Nauk sporo uwagi poświęcają problemom kontaktów językowych. Można przypomnieć cenne publikacje instytutu: „B3aumocss3u GajITOB H IpHuOajITHŪCKHX OuxHoB” (Ryga, 1970; przygotowana wspólnie z Instytutem Historii Akademii Nauk), „KoHTakKTbI pycckoro S3bIKA C S3bIKAMH HapojjoB [Mpubantuku® (Ryga, 1984). W tej ostatniej publikacji sporo miejsca poświęcono także kontaktom języków rosyjskiego i litewskiego (autorami artykułów są litewscy językoznawcy). Niedawno ukazała się nowa książka poświęcona temu problemowi — „Badania kontaktów języka łotewskiego”. Jest to zbiór artykułów łotewskich językoznawców o dość różnorodnej tematyce. Znaczna część tych artykułów jest bezpośrednio związana z lituanistyką. Przede wszystkim można to powiedzieć o dwóch pierwszych, których autorzy są wychowankami zarówno Uniwersytetu Wileńskiego, jak i Uniwersytetu Ryskiego i którym zapewne jednakowo bliskie są problemy zarówno języka łotewskiego, jak i litewskiego. L. Baluodė (Balode) w artykule „Semantyczne relacje rzeczowników i czasowników przedrostkowych wspólnego pochodzenia we współczesnym języku litewskim i łotewskim” (Kopcilmes prefiksalo lietvirdu un darbibas vardu semantikūs attieksmes mūsdienu lietuviešu un latviešu valoda, s. 7—38) analizuje 115 rzeczowników przedrostkowych i 880 czasowników przedrostkowych tego samego pochodzenia w obu językach. Dzieli je na trzy grupy: do pierwszej zalicza derywaty zgodne pod względem formy, į semantyki ir ir (lit. apyrankė: łot. aproce, lit. patėvis: łot. patévs; lit. apaiiti: łac. apaut), drugie — derywaty, których forma jest zgodna, lecz iš semantyka częściowo się różni (lit. narzędz- : ie łac. ierocis "broń; przen. narzędzie', lit. odkrywca, : łac. odkrywca ‘radéjas’, lit. apgieddti :łac. apdziedat "śpiewać pieśni pochwalne; śpiewać talalajki — (pieśni)’, trzeci rodzaj derywatów, których forma jest identyczna, jednak semantyka całkowicie się różni (lit. nesgmoné : łot. nesamana "utrata świadomości, omdlenie’, lit. pėrvalkas : łot. parvalks "pokrowiec, okrycie’; lit. apskrieti : łot. apskriet "'obiec (dookoła), obiegać'). Jak ir należałoby się spodziewać, trzecia grupa jest najmniejsza: przypada 21 na nią procent analizowanych rzeczowników ir 15 procentów czasowników. 210