Dvikalbystės tyrinėjimai Latvijos TSR

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, XXVIII (1989) KALBŲ RYŠIAI IR SĄVEIKOS ANGELĖ KAULAKIENĖ BADANIA NAD DWUJĘZYCZNOŚCIĄ W ŁOTEWSKIEJ SRR Dwujęzyczność jest zwykle uwarunkowana historycznymi okolicznościami kontaktów między narodami oraz genetycznym i typologicznym pokrewieństwem języków. Dlatego naukowa analiza dwujęzyczności może obejmować aspekty historyczne, społeczne, etnolingwistyczne, lingwistyczne i wiele innych. Zestawianie i badanie języków pozostających w kontakcie z uwzględnieniem tych aspektów przynosi cenne wyniki socjolingwistyczne o znaczeniu teoretycznym i praktycznym; część z nich opublikowano w wydawnictwie „Kontakty języka rosyjskiego z językami narodów bałtyckich”, wydanym przez Instytut Języka i Literatury A. Upytisa przy Łotewskiej SRR MA1. Zbiór artykułów składa się z czterech części: 1) kontakty języka rosyjskiego i łotewskiego; 2) rosyjskiego i litewskiego; 3) rosyjskiego i estońskiego; 4) rosyjskiego i białoruskiego. Na końcu zbioru zamieszczono bibliografię publikacji na te tematy, obejmującą lata 1945–1981. Prawdopodobnie największą częścią tego zbioru artykułów jest „Kontakty języka rosyjskiego i łotewskiego”. Omawiając główne zadania związane z rozwijaniem dwujęzyczności łotewsko-rosyjskiej, A. Blinkena wskazuje, że badania nad tą dwujęzycznością obejmują różne poziomy języka: fonetyczny, gramatyczny i leksykalny. Zazwyczaj badania te powinny opierać się na metodach lingwistycznych, pomagać w eliminowaniu interferencji językowej oraz podnosić kulturę języka łotewskiego i rosyjskiego. Normatywna ocena interferencji jest jednym z głównych problemów lingwistycznych związanych z dwujęzycznością. Dopiero po jego rozwiązaniu można mówić o harmonijnym funkcjonowaniu dwóch języków — łotewskiego i rosyjskiego. Te ogólne wytyczne wskazane przez A. Blinkenę można oczywiście wykorzystać przy rozwiązywaniu problemów dwujęzyczności nie tylko Łotyszy i Rosjan, lecz także innych narodów. Wpływ kontaktów językowych na terminologię omawiają V. Skujinia i I. Edelmanė. Spośród wielu zagadnień związanych z faktami kontaktów językowych V. Skujinia bada zapożyczanie. Analizuje zapożyczenia leksykalne, morfemiczne, słowotwórcze i semantyczne we współczesnej terminologii łotewskiej. Jej zdaniem, oceniając kontakty językowe i opracowując zalecenia dotyczące praktyki językowej, każdą konkretną kwestię należy rozpatrywać kompleksowo, uwzględniając cały system języka. W swoim artykule I. Edelmanė omawia terminologiczne i ludowe nazwy roślin, ich wzajemne relacje, podobieństwa i różnice. Główną uwagę poświęca słowotwórstwu nazw roślin należących do obu tych grup, ponieważ w wyniku wprowadzania i aklimatyzacji różnych gatunków roślin pojawia się wiele nowych roślin, które wymagają nowych nazw. Artykuły J. Baldunčika i A. Bankavsa dotyczą wpływu języka pośredniczącego na zapożyczanie wyrazów z języka angielskiego i francuskiego. Zagadnienie to analizowane jest w ujęciu historycznym. Największą rolę jako język pośredniczący odgrywa język rosyjski. 1 Контакты русского языка с языками народов Прибалтики. Рига: Зинатне, 1984. 185 с. 207 O. Bušas omawia kryteria normatywnej oceny barbaryzmów jako slangizmów obcych języków, T. Jakubaitė i V. Dryzulė — nazwy własne w sytuacji dwujęzyczności, S. Lagzdinia — komunikacyjne znaczenie dopełniacza i czasownika nebūt, a L. Pavlovskaja — minimalizowanie akcentu łotewskich studentów mówiących po rosyjsku. Druga część, zatytułowana „Kontakty języka rosyjskiego i litewskiego”, obejmuje cztery artykuły. L. Grumadienė, analizując wpływ dwujęzyczności litewsko-rosyjskiej na wymowę litewskiego języka literackiego, przedstawia jakościową analizę dwujęzyczności litewsko-rosyjskiej na tym poziomie. Na podstawie wyników ankiety przeprowadzonej wśród wilnian dochodzi do wniosku, że trzy cechy wymowy litewskiej mieszkańców Wilna są istotne z punktu widzenia gramatyki, a pięć cech nie jest istotnych. Omawiając pojęcie hybryd, ich klasyfikację i tworzenie, a także samo zjawisko hybrydyzacji, S. Keinys wskazuje trzy rodzaje wpływu terminów hybrydowych na terminologię litewską. Po pierwsze, hybrydy poszerzają podstawę motywacyjną języka. Po drugie, afiksy wyrazów międzynarodowych zwiększają zasób morfemów afiksalnych. Po trzecie, używanie elementów terminów międzynarodowych prowadzi do powstania nowego sposobu tworzenia terminów. Ponadto hybrydy, podobnie jak terminy międzynarodowe, pomagają ujednolicić terminologię zarówno w skali związkowej, jak i międzynarodowej. W artykule „Leksykologia porównawcza i minimalny zasób wiedzy o języku” S. Krinickaitė utożsamia pojęcia leksykologii porównawczej z pojęciami gramatyki aktywnej i racjonalnego posługiwania się językiem. Znaczenie racjonalnego posługiwania się językiem jest szczególnie widoczne w sytuacji kontaktów językowych i dwujęzyczności. Dlatego już w szkole należy zapoznawać uczniów z podstawowymi pojęciami leksykologii porównawczej. Poznanie ich pozwala dokładniej odróżniać formę od treści, lepiej uczyć się innego języka i pamiętać o zaleceniach dotyczących kultury języka. A zatem w warunkach kontaktów językowych i dwujęzyczności podstawy leksykologii porównawczej powinny stać się zasadniczą częścią minimalnego zasobu wiedzy o języku. Omawiając niektóre aspekty kultury języka litewskiego i rosyjskiego, V. Būda wskazuje na ogromny wpływ języka rosyjskiego, obejmujący wszystkie sfery funkcjonowania języka litewskiego. Jego zdaniem wpływ ten nie powinien być żywiołowy i niekontrolowany, ponieważ języki posiadające własne pismo mają ukształtowane, utrwalone i dokładnie określone systemy. Trzecia część, „Kontakty języka rosyjskiego i estońskiego”, rozpoczyna się artykułem znanego estońskiego terminologa R. Kulia, zatytułowanym „Rozwój estońskiej leksyki terminologicznej na tle języków indoeuropejskich”. Bezpośrednie i pośrednie naśladowanie języków indoeuropejskich (zapożyczenia leksykalne, kalki, analogiczne formacje) wywiera dwojaki wpływ na estońską leksykę terminologiczną. Po pierwsze, staje się ona wielowymiarowa, wyrazista i plastyczna. Z drugiej strony naśladowanie języków indoeuropejskich zmniejsza stabilność estońskiej leksyki terminologicznej, pojawia się większa wariantywność i heterogeniczność. Zdaniem R. Kulia jakościowy rozwój estońskiej leksyki terminologicznej będzie zależeć od wiarygodnych kryteriów, które racjonalnie łączą możliwości języka rodzimego z interferencją języków indoeuropejskich. H. Lemets omawia zagadnienia systematyzacji interferencji między językiem rosyjskim a estońskim i wskazuje, że zalecenia dotyczące niepożądanej interferencji powinny opierać się na wynikach badań porównawczych wszystkich poziomów języka estońskiego i rosyjskiego. Tylko takie zalecenia można wykorzystywać w nauczaniu języków. Zdaniem T. Laglė znaczenie i formę wyrazów międzynarodowych określają cechy trzech języków: języka źródłowego, języka pośredniczącego i języka, w którym funkcjonuje 208 wyrazy narodowe. Dlatego problemu rozbieżności znaczeń wyrazów międzynarodowych w różnych językach nie mogą rozwiązać same słowniki przekładowe. Zazwyczaj problem ten częściowo pomagają rozwiązać słowniki przekładowo-objaśniające. L. Sim wskazuje, że zapożyczenia z języka rosyjskiego tworzą odrębną, liczną grupę estońskich slangizmów, wykazującą tendencję wzrostową. Część estońskich slangizmów pochodzących z języka rosyjskiego zachowała swoją pierwotną formę. Zapożyczenia te zadomowiły się znacznie wcześniej, a dopiero później uzyskały status slangu. W rozdziale „Kontakty języków rosyjskiego i białoruskiego” zamieszczono jeden artykuł. P. Kopanev i A. Michnevič omawiają dwujęzyczność jako współdziałanie wewnętrznych i zewnętrznych form językowych. Ich zdaniem osiągnięcie równowagi dwujęzyczności w społeczności dwujęzycznej wymaga podstawy teoretycznej, precyzyjnego zdefiniowania pojęć oraz naukowego sformułowania praktycznych zaleceń. W bibliografii zamieszczono książki oraz najważniejsze artykuły z tomów zbiorowych i czasopism, w których analizowane są zagadnienia kontaktów języków łotewskiego, litewskiego, estońskiego i rosyjskiego. Publikacje w wykazie uporządkowano alfabetycznie: najpierw w językach narodowych, a następnie po rosyjsku. Bibliografia, podobnie jak cały tom, została podzielona na rozdziały (1 — Związki języków łotewskiego i rosyjskiego | Opracowała D. Barbarė (s. 165—172); 2 — Związki języków litewskiego i rosyjskiego | Opracowała R. Vensaitė (172—180); 3 — Związki języków estońskiego i rosyjskiego | Opracowały T. Laglė i R. Kulis (180—185). Bibliografia ta nawiązuje do innego wykazu bibliograficznego dotyczącego dwujęzyczności łotewsko-rosyjskiej, wydanego w 1987 r. przez Instytut Języka i Literatury A. Upīša Łotewskiej Akademii Nauk2. Jak podają autorzy, celem wykazu jest uwzględnienie możliwie największej liczby publikacji poświęconych dwujęzyczności łotewsko-rosyjskiej oraz omówieniu jej aspektów lingwistycznych. Wykaz składa się z 9 rozdziałów: 1) kontakty języków bałtyckich i słowiańskich (s. 7—16); 2) obecny etap rozwoju dwujęzyczności łotewsko-rosyjskiej (17—27); 3) badania porównawcze (27—34); 4) związki literatur łotewskiej i rosyjskiej, przekład literatury pięknej (35—38); 5) terminologia (38—41); 6) onomastyka, transkrypcja (42—47); 7) pedagogika (nauczanie języka rosyjskiego) (47—52); 8) leksykografia, słowniki (52—54); 9) uzupełnienia (55—60). Pierwsze trzy rozdziały mają podrozdziały: etymologia (rozdz. 1); dialekty, gwary (rozdz. 2); a) morfologia, składnia, b) fonetyka, słowotwórstwo, semantyka, leksyka, frazeologia (rozdz. 3). Na początku każdego rozdziału omawiane są najważniejsze problemy naukowe poruszane w danym rozdziale. Przy tytułach publikacji napisanych po łotewsku lub w innym języku podano ich rosyjskie wersje. Najpierw wymieniono publikacje w języku rosyjskim, a następnie — po łotewsku lub w innym języku. W rozdziałach bibliografię uporządkowano alfabetycznie, z wyjątkiem wykazu biuletynów Komisji Terminologicznej Łotewskiej Akademii Nauk, który przedstawiono chronologicznie. Wszystkie publikacje w wykazie ponumerowano kolejno. Łącznie bibliografia obejmuje ponad 450 pozycji. Aby ułatwić korzystanie z niej, na końcu wykazu zamieszczono alfabetyczny spis autorów (61—68). Należy żałować, że nie uwzględniono w niej niektórych monografii, np.: Развитие национально-русского двуязычия. М., 1976. W wykazie brakuje również litewskich 2 Drizule V. A., Gerentovich V. V. Dwujęzyczność łotewsko-rosyjska: krótki przegląd i wykaz bibliograficzny. Ryga: Zinatne, 1987. 69 s. 209 niektórych publikacji językoznawców (S. Karaliūno, A. Sabaliausko, A. Vanago, A. Vidugirio i in.) dotyczących zagadnień etnogenezy Bałtów i Słowian. Wydaje się, że do działu terminologii należało włączyć również artykuły V. Skujinia opublikowane w „Kalbos kultūra” (Stosowanie elementów międzynarodowych w terminologii łotewskiej. 1979. Zesz. 37. S. 57—63; Termin w kontekście. 1983. Zesz. 44. S. 19—26). Niejasne są również kryteria doboru publikacji według lat. W jednym dziale zamieszczono publikacje począwszy od lat 50., w innym od lat 60. lub 70. itd. Wymienione kwestie nie umniejszają wartości bibliografii. Bibliografia dwujęzyczności łotewsko-rosyjskiej jest bardzo cenna i potrzebna. Z pewnością stanie się ona podręczną książką nie tylko dla językoznawców łotewskich, lecz także litewskich, ponieważ indeks zawiera wiele prac dotyczących fonetyki, morfologii, leksyki i różnych innych zagadnień języka litewskiego. Z drugiej strony osobny dział poświęcono kontaktom języków bałtyckich i słowiańskich; znajdujemy w nim artykuły i monografie dotyczące etnogenezy Bałtów, substratu, typologii i etymologii języków bałtyckich i słowiańskich oraz innych zagadnień. Latviešu valodas kontaktu pētījumi/Atb. red. A. Blinkena. Rīga: „Zinātne“, 1987, 276 p. Językoznawcy Instytutu Języka i Literatury Andreja Upītsa Łotewskiej Akademii Nauk poświęcają wiele uwagi problemom kontaktów językowych. Warto przypomnieć cenne publikacje instytutu: „Взаимосвязи балтов и прибалтийских финнов” (Рига, 1970; przygotowana wspólnie z Instytutem Historii Akademii Nauk), „Контакты русского языка с языками народов Прибалтики” (Рига, 1984). W tej ostatniej dużo miejsca poświęcono również kontaktom języka rosyjskiego z litewskim (autorami artykułów są językoznawcy litewscy). Niedawno ukazała się nowa książka poświęcona temu zagadnieniu: „Badania nad kontaktami języka łotewskiego”. Jest to zbiór artykułów łotewskich językoznawców o dość różnorodnej tematyce. Wiele z tych artykułów jest bezpośrednio związanych z lituanistyką. Można to powiedzieć przede wszystkim o dwóch pierwszych, których autorzy są absolwentami zarówno uniwersytetów w Wilnie, jak i w Rydze, a problemy języka łotewskiego i litewskiego są im chyba jednakowo bliskie. W artykule L. Balode „Relacje semantyczne rzeczowników i czasowników z przedrostkami o wspólnym pochodzeniu we współczesnym języku litewskim i łotewskim” (Kopcilmes prefiksālo lietvārdu un darbības vārdu semantikas attieksmes mūsdienu lietuviešu un latviešu valodā, s. 7—38) analizuje 115 rzeczowników z przedrostkami i 880 czasowników z przedrostkami o tym samym pochodzeniu w obu językach. Dzieli je na trzy grupy: do pierwszej zalicza formacje zgodne zarówno pod względem formy, jak i semantyki (lit. apyrankė: łot. aproce, lit. patėvis: łot. patēvs; lit. apaūti: łot. apaut), do drugiej — formacje o zgodnej formie, lecz częściowo różniące się semantyką (lit. įrankis: łot. ierocis ‘broń; przen. narzędzie’, lit. atradėjas: łot. atradējs ‘odkrywca’, lit. apgiedoti: łot. apdziedāt ‘opiewać; śpiewać przyśpiewki (piosenki)’, do trzeciej zaś — formacje o zgodnej formie, lecz całkowicie różniące się semantyką (lit. nesąmonė: łot. nesamaņa ‘utrata przytomności, omdlenie’, lit. pėrvalkas: łot. pārvalks ‘pokrowiec, osłona’; lit. apskrieti: łot. apskriet ‘obiec (dookoła), obiegać’). Jak można się było spodziewać, trzecia grupa jest najmniejsza: obejmuje 21 procent analizowanych rzeczowników i 15 procent czasowników. 210