Socialinės ir pedagoginės‑psichologinės daugiakalbystės problemos

LITEWSKA JĘZYKOZNAWSTWA ZAGADNIENIA, XXVIII (1989) JĘZYKÓW ZWIĄZKI IR INTERAKCJE DWUJĘZYCZNOŚĆ, JĘZYKÓW INTERAKCJE. LITEWSKI JĘZYK VYTAUTAS ŠERNAS SPOŁECZNE IR PEDAGOGICZNO-PSYCHOLOGICZNE WIELOJĘZYCZNOŚCI PROBLEMY Rad W Związku występują języki: 127 ibero-kaukaskie, 36 tureckie, 25 indoeuropejskie, 24 mongolskie, tunguskie, 22 mandżurskie, ugrofińskie. 20 Znanych jest niemało państw (Kanada, Szwajcaria, Indie, Belgia, Chiny, Indonezja, Puerto Rico, Turcja ir itd.), w których różne narody mówią własnymi językami (państwa są wielonarodowe, ale narody jednojęzyczne). Kraj Rad również charakteryzuje regionalna jednojęzyczność. Rosjanie stanowią około połowy ludności Kraju Rad: 52,4 9%, t. y. 137 397 000 iš 262 085 000 (1979 m.). Wśród dwujęzy- — cznych Rosjan 3,6 % (Becraux 1980, 41, 42). Czy istnieje ir wielojęzyczność?, gdy w jednej republice, na przykład Radzieckiej Litwie, funkcjonuje kilka jej typów: litewsko-rosyjski, — rosyjsko-litewski, — litewsko-polski, — polsko-litewski itp. — ir Aby badać wzajemne oddziaływanie języków wielojęzycznej republiki, należy uwzględnić zjawiska społeczno-pedagogiczno-psychologiczne2, prawidłowości i osobliwości. į jų ir Niektóre problemy społecznej wielojęzyczności. Są stare jak sama ludzkość. ir W ciągu siedemdziesięciu lat W kraju radzieckim wiele już tutaj osiągnięto: na zjeździe X partii, przy udziale Lenina, V. zatwierdzono programę oświaty narodów Rosji, zgodnie z którą powstały przesłanki do rozwoju kultury i języków poszczególnyir ch narodów i narodowości, rozszerzyły się sfery używania tych języków; dokumentację w języku ojczystym prowadzono we wszystkich gałęziach gospodarki narodowej, w fabrykach; zażądano, aby na odpowiedzialne stanowiska powoływać į ludzi dobrze znających język miejscowej ludności, znających jej psychologię i byt. jų ir W różnych językach zaczęto wydawać literaturę piękną, popularnonaukową, publicystykę i prasę periodyczną. Wszystko to pomogło rozkwitnąć językowi ojczystemu. Jednak dziś, przed przyjęciem ustawy o państwowym języku litewskim, sytuacja była zupełnie inna: sfery używania języka ojczystego zostały bardzo zawężone, kierownicy mogli go nie znać itd. ir „Nasza myśl teoretyczna wiele zawdzięcza praktyce stosunków narodowościowych. Przecież to fakt, przyjaciele, że zamiast aktywnie badać realne zjawiska nacjona- * Terminowi „wielojęzyczność“ (ros. MHoros35raxe, niem. Mehrsprachigkeit, ang. multilingualism, fr. poliglosją) określamy praktyczne (nie teoretyczne) używanie kilku języków w różnych celach (słuchanie, mówienie, pisanie, czytanie, tłumaczenie lub wszystkie rodzaje aktywności językowej razem wzięte). W razie potrzeby wielojęzyczność można dzielić na į trójjęzyczność, czterojęzyczność ir t. t. Mówiąc o nauce języków w 3—4 szkole, również umownie używamy terminu „wielojęzyczność“ (szkolna, ne socjologiczna). Za granicą wielu autorów używa terminu „dwujęzyczność” niezależnie od liczby języków. Pojęcie dwujęzyczności jest zapewne najbardziej przydatne przy analizowaniu historycznych, genetycznyir ch relacji strukturalnych tylko dwóch języków. * Możliwe są ir inne podejścia: historyczne, geograficzne, socjologiczne, lingwistyczne, graficzne (według powstania pisma) itd. ir 135 W sferze stosunków narodowoś- [...], ciowych niektórzy specjaliści z dziedziny nauk społecznych przez długi czas tworzyli traktaty o charakterze „aprobującym- ”, które czasami bardziej przypominały podniosłe toasty niż poważne badania naukowe. Należy przyznać, że przejawy błędów popełnianych w dziedzinie stosunków narodowościjų owych pozostawały w cieniu albo nie wypadało o nich mówić” (Gorbaczow 1987 01 27). Niedostatki nauk społecznych w badaniu stosunków narodowościowych są ir charakterystyczne dla socjolingwistyki, analizy społecznych problemów wielojęzyczności: 1. Należy nauczyć się języka rosyjskiego, jeśli chodzi o języki ojczyste mniejszości narodowych Kraju Rad, które stanowią połowę (47,5 94) danych spisu ludności (1979 m. całego kraju), a be Rosjanie, Polacy i inne mniejszości zamieszkujące Litwę powinni dobrze znać państwowy język litewski. System oświaty ludowej ZSRR doprowadził do tego, że Litwini dobrze uczą się języka rosyjskiego. Jednakże w nie-litewskich szkołach Litwy państwowy język litewski jest jak dotąd nauczany bardzo słabo. Jednak do jakiego typu dwujęzyczności dążymy: adekwatnego równoległego używania dwóch 1) (A ir B) języków; asymilacji języków, 2) gdy język A ustępuje miejsca językowi B; 3) mieszania języków, gdy z języków A i B powstaje nowy system językowy? W tej kwestii w kraju nie ma wspólnego stanowiska. W latach 1950—1965 prowadzono kampanię — za pośrednictwem czasopisma „Pycckuii S35IK B HAIHOHaJIbHOM mIKOJIe” i innymi kanałami — mającą na celu doprowadzenie do mieszania języków w świadomości osoby dwujęzycznej, jednak zniekształcenie języka A lub B szkodzi produkcji, zakłóca komunikację, operatywne przekazywanie informacji, a szczególnie samym językom. Zauważono również inny kierunek dwu­języczności: asymilację języków. Już na początku lat siedemdziesiątych 60—70 94 ankietowanych Komi, Maryjczyków, Mordwinów, Udmurtów, Osetyjczyków, Czeczenów, Buriatów, Inguszów i Kabardyjczyków swobodnie posługiwało się językiem ojczystym i rosyjskim (Įlemepunes 1973, 93). Dane spisów ludności z lat 1959, 1970 i 1979 pokazują, że coraz mniej mieszkańców poszczególnych małych narodów wskazuje język swojej narodowości jako język ojczysty, por. (odpowiednio według lat spisu): 54,9 9% —51,3% —43,1 94 Ewenków; 93,9 94— 81,6 9%, —78,3 9, Czukczów; 81,4% —589,—46,4 9%, Ewenków; 86,3 95 —69,1% —55,8 % Nanajów; 76,3% —49,5% —30,6% nieużywanych. Jednak w porę się opamiętano i w 1980 r. przyjęto uchwałę KC KPZR i Rady Ministrów ZSRR „O środkach dotyczących dalszego rozwoju gospodarczego i społecznego rejonów zamieszkałych przez narody Północy“. W uchwale tej mówi się także o konieczności podjęcia różnych środków, które pomogłyby rozwijać języki narodów Północy oraz lingwistycznie i socjologicznie badać ich piśmiennictwo. A więc rząd radziecki odrzucił również asymilacyjną dwujęzyczność, ponieważ „stosunki narodowościowe w naszym kraju — to żywotna kwestia realnego życia. Musimy być niezwykle uważni i taktowni we wszystkich dziedzinach, które dotyczą interesów narodowych i uczuć narodowych ludzi“ (Gorbaczow 1987, 54). Na uwagę zasługują słowa Cz. Ajtmatowa: „...niektórzy wiecznie spieszący się mówią, że języki narodowe są niepotrzebne [...], wzywają do szybszego zlania się. Taki nihilizm narodowy, choć skrywany pod naśladowaniem internacjonalizmu, w istocie jest jeszcze bardziej reakcyjny niż sam nacjonalizm [...]. Świat jest piękny dlatego, że jest wielojęzyczny i różnorodny. „Taką stworzyła sama natura“ (V3Becrus 1987 06 20). Każdy naród chce żyć, zachować swój język. Polityka asymilacyjna jest charakterystyczna dla świata kapitalistycznego, „podobnego do młyna”, który miele różnice narodowe (zob. Leninas 1959, 34). Leninowskiej polityce językowej obca jest asymilacyjna dwujęzyczność, polityka asymilacyjna. 136 Ir to wielkie osiągnięcie władzy radzieckiej, jej leninowskiej polityki językowej, skarb kultury kraju, powód do dumy. Jeszcze V. Lenin wskazał, że rozpatrując kwestię polityki językowej, nie można przeciwstawiać narodowego ogólnonarodowemu, należy je oba uzgadniać ir (Leninas (M., 1982). T. 45. P. 240). Kształtowanie miłości do własnego narodu, własnego języka nie jest nacjonalizmem. Dopuszczalny jest trzeci kierunek dwujęzycznoA ir B ści: adekwatne równoległe używanie języków, jednak każdego zgodnie z jego przeznaczeniem: powiedzmy, litewskiego jako języka — państwowego o w republice, — rosyjskiego jako języka komunikacji między narodami ZSRR. Niezbędne są skoordynowane wysiłki socjologów, pedagogów i psychologów, aby bardziej ukierunkowanie kształtować ten typ dwujęzyczności wśród mieszkańców republiki. Instytucje oświatowe, ir kulturalne i produkcyjne, przedsiębiorir stwa oraz organizacje powinny wszelkimi sposobami pomagać w realizacji takiej koncepcji stworzonej o przez naukowców, jednocześnie konieczne jest zagrodzenie dróg mieszaniu się języków w świadomości ludzi. 2. Dwujęzyczność może być jednostro- (4 nna mieszkańcy B — dwujęzyczir ni, jednojęzyczni) dwustronna, gdy A ir B mieszkańcy są dwujęzyczni. 1979 m. dane spisu ludności wskazują, że językiem rosyjskim jako drugim Litewskiej SRR na terytorium swobodnie posługuje się 48 94 mieszkańciš jų 52,2 9% ów, Litwinów, 61 %, Polaków, 44,9 9, Białorusin46,3 94 ów, Ukraińców, 29,8 % Żydów, 34 9, Łotyszy, 49,7 9, Tatarów, 35 %, Cyganów, 65,4 % innych mniejszości narodowych zamieszkujących republikę. Litewski jako drugi język ir ojczysty biegle znają mieszkańcy: dobrze 859, znają ją 55,8 9%, Łotyszy, 45,5 %, Cyganów, 36 % Rosjan, 32,5 9% Żydów. Iš wszystkich obcojęzycznych mieszkańców dwujęzycznych jest 28,1 %. W naszej republice przeważa raczej dwujęzyczność jednokierunkowa: nawet 52,2 94 Litwini biegle znają język rosyjski, podczas gdy Rosjanie (36 %), Polacy (11,6 9%), Białorusini (12,9 94) ir Ukraińcy (15,5 94) nawet 1,5—3—4 razy mniej znają język miejscowych mieszkańców. Widocznie Litwa jest gościnna dla przybyszów, podobnie jak ir jų kulturze (Liekis 1987 12 12). Należy ir pamiętać następujące V. słowa Lenina: „Ponieważ pozostałości nacjonalizmu są swoistą formą obrony przed wielkoruskim szowinizmem, zdecydowana walka z wielkoruskim szowinizmem jest najskuteczniejszym środkiem su przezwyciężenia pozostałości nacjonalistycznych” (Lenin 1978, 334—335). Jak wskazuje materiał CK zorganizowanej przez KPZR konferencji związkowej „Rozwój stosunków narodowościowych w warunkach dojrzałego socjalizmu”, ne należy po prostu dobrze nauczyć się języka rosyjskiego jako środka porozumiewania się narodów ZSRR, lecz ir dążyć do tego, aby „Rosjanie i ir przedstawiciele innych narodowości, kończący szkoły republiki, dobrze znali język głównej narodowości (znali, czuli i ir tolerowali jų jej psychologię, życie ir codzienne i kulturę. — V. Š.). To pozwoli na bardziej aktywne wykorzystanie ich w gospodarce narodowej, aparacie partyjnym i państwowym oraz w ir dziedzinie kultury” (Bocmarsrsars ... 1982, 52). Ma to również ogromne znaczenie dla doskonalenia internacjonalistycznego i patriotycznego wychowania mieszkańców republiki w duchu wzajemnego szacunku i tolerancji. Do kształtowania dwujęzyczności wzajemnej wzywa ir 1987 m. przyjęta wiosną uchwała CK KP Litwy „W sprawie środków na rzecz doskonalenia stosunków narodowościowir ych w republice i ir zwiększenia skuteczności wychowania internacjonalistycznego i patriotycznego- ”, w której między innymi stwierdza się: „Wszechstronnie pomagać [...] w nauce języka litewskiego tym mieszkańcom republiki, którzy jeszcze go nie znają” (Prawda, 1987 04 02). Ši myśl ta została ir ugruntowana w ustawie dotyczącej języka litewskiego jako języka państwowego. Dopuszczalny jest kierunek wzajemnej dwujęzyczności, gdy osoby pozostające w kontakcie znają nawzajem swoje języki. Aby osiągnąć cel, jakim jest nauczenie osób innych narodowości w republice języka litewskiego, należy: stworzyć system potrzeb w zakresie 137 języka litewskiego; przygotować i wydać podręczniki języka litewskiego jako języka obcego do samodzielnej nauki oraz ir dostarczyć odpowiednią fonochrestomatię; zobowiązać wydawnictwa do okresowego zaopatrywania mieszkańców ir republiki w słowniki i jų słowniczki ir (litewsko-rosyjskie — itd.); zwiększyć czas ir nauczania języka litewskiego w rosyjskich i polskich szkołach średnich, zrównując liczbę godzin z liczbą godzin przeznaczonych na ir język rosyjski w szkołach litewskich; rozpocząć jį su przygotowywanie nauczycieli literatury języka litewskiego dla szkół rosyjskich i polskich; w klasach początkowych zezwolić na nauczanie języka litewskiego wyłącznie lituanistom; dążyć do tego, aby nie-Litwini, którzy ukończyli podstawowe ir szkoły republiki, mogli dalej ir w PTM, technikach i ir szkołach wyższych uczyć się przedmiotów podstawowych w języku litewskim; zachęcać do pisania dysertacji na iš temat metodyki ir nauczania literatury języka litewskiego w szkołach rosyjskich i polskich; otworzyć szkoły rosyjskie i polskie ze wzmocnioną nauką języka litewskiego. Redakcje „Czerwonego sztandaru”, „Światła Ojczyzny”, „Prawdy Komsomolskiej”, „Sowietskiej Litwy”, „Švyturiosa” i in. powinny szerzej propagować naukę języka litewskiego wśród Polaków i Rosjan republiki, pomagać w kształtowaniu motywów i potrzeb związanych z nauką tego języka, przedstawiać zalecenia metodyczne. 3. Według danych zebranych przez K. Garšvę i J. Trifonowa w latach 1985—1986, spośród 1075 ankietowanych 78,2 94 wskazało, że chce nauczyć się mówić, czytać i pisać po rosyjsku, 6% — czytać i pisać, 11,8 9, —jedynie porozumiewać się. 73,2 9 wskazało na potrzebę nauczenia się mówienia, czytania i pisania po litewsku, 3,4 9% — tylko czytania i pisania, 18,6 9; — tylko porozumiewania się, a 4,6 94 nie udzieliło odpowiedzi. Przedstawione dane wskazują, że główny cel nauczania języka rosyjskiego w szkołach średnich ogólnokształcących i specjalistycznych republiki powinien być kompleksowy: uczyć nie tylko języka mówionego, jak zaleca się w obecnym programie języka rosyjskiego dla klas V—IX szkół z litewskim językiem nauczania, lecz także czytania i pisania. Taki sam cel powinien być stawiany również w programach języka litewskiego dla szkół z rosyjskim i polskim językiem nauczania. 4. Przy tworzeniu szkoły narodowej należy niezwłocznie rozszerzyć badania nad trójjęzycznością. Włączyć do nich nie tylko pedagogów, lecz także psychologów, fizjologów i socjologów. Albowiem naukowcy republiki, kraju i świata stanowczo występują przeciwko nauczaniu drugiego i trzeciego języka, dopóki w psychice uczniów nie utrwali się język ojczysty, dopóki nie stanie się on środkiem komunikacji, dopóki nie rozpocznie się nauki pisemnego języka ojczystego (zob. Jacikevičius 1970, 27, 51, 80, 250, 255; Pycckuii s3bIK B HAUMOHAJILHOH IIKOJIC 1987, 21; Baiūupaiūx 1979, 129—131, 139—142; Balčikonis 1978, 106; Daukšytė 1980, 141; Laužikas, Ulvydas, Vabalas-- Gudaitis, Komenskis, Sauvugeot i in.). Jak udało się zauważyć podczas badania nauki kilku języków, uczenie się trzech języków we wczesnym dzieciństwie może wywołać różne niepożądane zjawiska fizjologiczne i psychiczne, zwłaszcza u uczniów o słabszej psychice, słabszym zdrowiu, wolniejszym wzroście itp.: podczas pisania mieszają się alfabety języków, w psychice uczniów mylą się pojęcia i systemy językowe. Ta żywiołowa wielojęzyczność utrudnia naukę języka rosyjskiego, ojczystego i innych języków. Jednocześnie może to powodować jąkanie się uczniów, spowalniać rozwój psychiki i zdolności poznawczych dzieci, ponieważ dziecko musi poświęcić wiele sił i czasu na przyswojenie nowego, interferującego materiału. I jeszcze: ile wysiłku będzie wymagało od nauczyciela i dzieci, aby 138 ar zachować w pamięci informacje zdobyte podczas lekcji języków?! A jakie praktyczne znaczenie dla kształtowania osobowości dziecka będzie miało to, że w klasach początkowych, powiedzmy, nauczy się 200 rosyjskich słów innego języka? Jedyną zaletą mogłoby być tylko to, że łatwiej przyswaja się prawidłową wymowę języka obcego. Ar ne więcej pożytku przyniósłby intensywny kurs języków obcych, skoncentrowany V— W klasach XII?.. 5. Chcąc nauczyć kilku języków, czasami nie uczymy już należycie żadnego: ani ojczystego, ani rosyjskiego. Uczniowie ne nie tylko nie potrafią spójnie wyrażać swoich myśli, lecz także pozostają ir analfabetami. Jest to szczególnie tų charakterystyczne dla uczniów szkół litewskich, ar w których silne jest rosyjsko-polskie środowisko językowe. Na przykład uczniowie jednego z wileńskich kursów PTM I napisali najprostsze klasowe dyktando z języka IX litewskiego, które nauczyciel ocenił następująco: jedynki 22 ir 4 dwójki. Nikt nie ar otrzymał trójki ani czwórki. Jak widać, uczniom ar szkół litewskich funkcjonującym w rosyjsko-polskim środowisku językowym należy wzmocnić nauczanie języka litewskiego, stworzyć warunki do uczęszczania na odpowiednie fakultety z języka ir litewskiego itp. 6. W 1913 r. W. Lenin w artykule „Uwagi krytyczne w kwestii narodowej” pisał: „Usunięcie wszelkiego ucisku feudalnego, wszelkiego ucisku narodów, wszelkich przywilejów jednego narodu albo jednego języka jest bezspornym obowiązkiem proletariatu jako siły demokratycznej” (Lenin 1983. T. 24. P. 128). Pod względem liczby wydanych książek nasza republika bardzo pozostaje w tyle za średnią krajową, RFSRR, Estonią i innymi republikami (por.: w 1985 r. ZSRR wydał 778 książek na 100 mieszkańców, RFSRR —1206, Łotewskiej SRR — 664, Estońskiej SRR — 1131, o Litewskiej SRR tylko 612). Litewska LR SR pozostaje w tyle pod ir względem wydawania periodykóir w, broszur naukowych (zob. Liekis 1987 12 12). Ponadto księgarnie rejonowe, np. w Alytusie, Rosieniach i in., a także niektórych miast, są zawalone książkami pisarzy litewskich w języku rosyjskim, które mało kto kupuje, jednak bardzo ir chcąc, nie zdobędziesz dzieł tych autorów w języku litewskim. Książki są wydawane i rozpowszechniane z niedostatecznym uwzględnieniem popytu na nie. Jeśli RFSRR w 1988 r. miała wydać 16 zbiorów do nauki języków obcych o objętości 160 arkuszy drukarskich, to Litewska SRR tylko jeden (co 3—5 lat) o objętości 5 arkuszy drukarskich, i to powielaczem. Te i podobne kwestie powodują pewien dysonans, naruszają przykazanie W. Lenina skierowane do proletariatu jako siły demokratycznej — usunąć „przywileje jednego narodu lub jednego języka”, negatywnie wpływają na kształtowanie uczuć internacjonalistycznych. Ani na minutę nie możemy zapominać, „że żyjemy w państwie wielonarodowym, w którym wszystkie decyzje ekonomiczne i społeczne, kulturalne, prawne zawsze bezpośrednio dotyczą również kwestii narodowej. Działajmy po leninowsku: maksymalnie rozwijajmy potencjał każdego narodu, każdego ludu Związku Radzieckiego” (Gorbaczow 1987, 54). Silny naród — silne państwo! Niektóre pedagogiczno-psychologiczne problemy wielojęzyczności. Zwrócę uwagę na najważniejsze kwestie w nauczaniu kilku języków. į 1. W psychice poligloty zjawiska językowe, według L. Szczerby, tworzą pewne systemy asocjacji, które mogą pozostawać ze sobą w różnorodnych relacjach: oba języki 1) tworzą dwa odrębne, autonomiczne systemy asocjacji, które nie mają ze sobą związku (autonomiczne dziedziny myślenia, czysta dwujęzyczność); 2) powstaje jeden wspólny, niezróżnicowany, mieszany system asocjacji. W tym przypadku „każdy element języka ma [...] swój bezpośredni odpowiednik w innym języku, tłumaczenie nie sprawia mówiącym żadnych trudności [...] 139 Być może nieprecyzyjnie byłoby powiedzieć, że ludzie, o których mówimy, znają dwa języki: znają tylko jeden, jednak język ma dwie formy wyrazu, ši używana jest raz jedna, raz druga“. ir (Illep6a 1958, 48). Ši forma wielojęzyczności wywołuje interferencję językową w psychice jednostki. Praktyka pokazuje, że żywiołowa wielojęzyczność jest zazwyczaj mieszana. Mowa osób, które nauczyły się jej w tych warunkach Mowa jest pełna obcych zapożyczeń leksykalnych, składniowych i fonetycznych. L. Ščer uznaje ba jeden jedyny sposób ograniczenia mieszanej wielojęzyczności — „świadome opieranie się na języku ojczystym uczniów“ (Illep6a 1958, 57). Zatem pedagogiczne kształtowanie wielojęzyczności jest su ściśle związane z przenoszeniem ir wewnętrznych prawidłowości i reguł jednego języka (interferencja, ir transpozycja) na inny język w zakresie wymowy, leksyki, frazeologii, gramatyki, ortografii, grafiki, interpunkcji oraz stylistyki (zob. B3ammoneiictsue... 1971; Illspkac 1976, 150—189; Šernas 1979, 35—39 ir i in. ). Zatem nauczanie (uczenie się) języków w republice powinno pomagać w kształtowaniu świadomej, skoordynowanej wielojęzyczności, zamykać drogi spontanicznej wielojęzyczności w psychice uczniów i studentów, jednak to faktycznie obecnie tak nie jest. Przekonujemy się o tym, analizując litewskie, rosyjskie, zagraniczir ne itp. programy, podręczniki. 2. Zdaniem nauczycieli języka litewskiego, rosyjskiego i języków (87 obcych uczniowi, ir studentowi w szybszym opanowaniu innych języków pomaga: umiejętność korzystania z potencjalnego zasobu słownictwa, gdy nieznane, pochodne Słowa są rozumiane na podstawie wyuczonych podstawowych słów tego języka (tak uważa 76 9, ankietowanych nauczycieli); leksyka międzynarodowa (82,7 %); sprawne posługiwanie się słownikiem (74,8 95); język obrazowy, umiejętność rozwijania ją (50,8 95); doświadczenie w analizie zdań niechęć do (74, 8%); niedociągnięć językowych (77,3 94); rozwijanie pamięci uczniów (89,3 9%); umiejętności tłumaczeniowe (68 95); umiejętność logicznego myślenia (89,3 94); sporządzania konspektów (68 94) ir umiejętnoś- (65,3 %) ci recenzowania; technika ir czytania rozumienie (88 %); umiejętności czytania ekspresyjnego (78,7 945); stosowanie ir korekty i autokorekty (77,3 9%); umiejętności techniki pisania (90 95); spostrzegawczość ortograficzna (88 05) ir por. Zwalczaniu su zjawisk interferencji językowej, jak wskazują odpowiedzi wspomnianych nauczycieli języka ir litewskiego, rosyjskiego i języków obcych, pomaga praktyczne porównywanie systemów i zjawisk językowych; tłumaczenia na język litewski z iš innego języka į lub przez innych Litwinów; iš ćwiczenia į sytuacyjne; ćwiczenia tylko w jednym języku; zastosowanie modelowania; ćwiczenia kontrastowe, fonetyczne i stylistyczne; wszechstronna analiza tekstu. Pokonać interferencję zjawisk wewnętrznych nowego języka pomagają rysunki (powiedzmy: 34MOK ir 3aMOK). 3. Przegląd tych į zasad i reguł lingwodydaktycznych, jų charakterystycznych dla uczenia się języka ar ojczystego i rosyjskiego jako obcego (szerzej zob. Illspuac 1976, 100— 190): funkcjonalno-- heurystyczny, wymagający: a) tworzenia systemu nauczania na podstawie funkcjogramne atyki i minimum językowego, szerokiego stosowania różnych heurystycznych metod nauczania, algorytmów, schematów; b) łączenia świadomej i ir intuicyjnej nauki języka poprzez odwoływanie su się do sfery podświadomoc) ści; dbania o powtarzanie omawianych zjawisk językowych w ćwiczeniach oraz ir stopniowe tų zwiększanie trudności ćwiczeń; zasadę integracji, która wskazuje, że należy kompleksowo, zgodnie z konkretnymi celami, nauczać języka, stale uwzględniając wzajemne związki i į uwarunkowania różnych rodzajów działalności ir językowej oraz poziomów języka, a ir także wykorzystywir ać je do rozwijania różnorodnych zdolności poznawczych uczniów: myślenia, wyobraźni, emocji, woli, uwagi, pamięci 140 (wzrokową, słuchową, motoryczną; krótkotrwair łą długotrwałą); stale łączyć dedukcyjne ir indukcyjne wprowadzanie nowego materiału językowego ir z jego systematyzacją, rozwijać umiejętności językowe; zasadę kształtowania pozytywnego nastawienia, wymagającą ustanowienia trzech poziomów ir regulacji tworzenia a) nastawienia: poznawczego (poznawczego) związanego z su uwewnętrznionymi celami wartościującymi, znaczeniowym nastawieniem ar ucznia studenta, b) pozytywnymi emocjami, afektem, stanem majorowym (stałej pozytywnej gotowości do działania) ir c) działanie (twórczą, językową, umysłową, edukacyjną ir itp.), kiedy człowiek z przyjemnosu ścią realizuje swoje cele, zamierzenia (zob. Šernas, Ramoškienė 1987, 168—177; Šernas 1987, 110—112); sytuacyjną zasadę tematyczną, wymagającą zapewnienia tworzenia możliwych do wykorzystanir ia dydaktycznycir h, naturalnych sytuacji komunikacyjnych, ukierunkowanma ie ir wzbogacających duchowy świat osobowości zgodnie z przewidzianymi tematami; į uwzględnienie ir współdziałania kultur językowych w nauczaniu, opartego na odpowiednich teoriach (Ispuac 1976, 150—188). Analiza problemów socjologicznych wskazuje ką na potrzebę doskonalenia i dalszego usprawniania funkcjonowania języków w republice. Analiza ir problemów pedagogicznych i psychologicznych otwiera realne drogi do kształtowania się w świadomości jednostki harmonijnej, skoordynowanej wielojęzyczności, w celu szybszego wyeliminowania powszechnej na Litwie żywiołowej, mieszanej wielojęzyczności. LITERATURA Lenin V. Kwestie proletariackiego ir internacjonalizmu polityki narodowej. W., Lenin 1959. V. KPZR o proletariackim internacjonalizmie. W., 1978. M. Przemówienie Gorbaczowa Na CK styczniowym plenum KC KPZR // Prawda, 1987. styczeń 27. Gorbaczow M. Październik – ir przebudowa: rewolucja trwa. W.: Myśl, 1987. Bałczikonis J. Pisma wybrane. W., 1978. T. 1. P. 106. Daukszýtė J. Porównanie ir poziomu znajomości języka litewskiego i rosyjskiego jako ir rezultatu kształtowania się wczesnej późnej dwujęzyczności // Kwestie ir nauczania i wychowania. Wilno, 1980. P. 77—78. Jacikevičius A. Psychologia wielojęzyczności. Wilno: Mintis, 1970. Liekis A. Prasa ir kultura // Literatura ir sztuka, 1987. Grudniowy 12. Šernas V. Język ir braterstwa i przyjaźni // Komunista, 1983. Nr 10. P. 25—28. Šernas V. Niektóre pedagogiczne i socjologiczne ir aspekty nauczania języków w warunkach wielojęzyczności // Problemy socjolingwistyki: Zagadnienia językoznawstwa litewskiego, XIX. Wilno: Nauka, 1979. P. 35—40. Dzik V. Zasada kształtowania pozytywnego nastawienia w procesie pedagogicznym // Kształtowanie harmonijnie rozwiniętej, aktywnej społecznie osobowości studenta poprzez realizację KPZR uchwał XXVII Zjazdu. Wilno, 1987. P. 110-112. Lenin B. M. Ilona. cobp. cou. T. 45. Becruukr cratuctuku. 1980. Ne 7. C. 41, 42. Właściwości bloków w B procesie uczenia / [Tox pen. B. Illspraca. Bumnsaroc, 1971. BocnursiBars yOekICHHBIX NATPHOTOB-WHHTEPHALHOHAIHCTOB. M., 1982. Aemepnes FO. Pa3BuTHe HAUMOHANBHLIX S3BIKOB H S35IKA MEXRBALHOHAJILHOTO OGIIEHHS /l Kommynuer., M., 1973. Ne 1. Pycckuii A35IK B HALHOKHAJILHOŽ IIKOJIe (MpoGnems! muErBoMHIaKTHKH). | [Ton pen. H. M. Manckoro x M. 3. Bakeeso#t. M.: IMenaroruxa, 1977. 141 Illapuac B., Pamomkene A. [IpHHUMI coO3jjaHHa riežjaroruueckoH YCTAHOBKH Jak Podstawa Rozwoju Samodzielnej działalności uczonego Działalności || Nauk. itp. Uniwersytetów JlutCCP. [leaaroruka, T. 22. 1987. C. 168-179. Illapsac B. Ouepks ro THHTBOAMJAKTHKE. BHIIbHIOC Moxkcnac, 1976. lllepča JI. B. H36pannbie paboThl M0 A3BIKOZHAHHIO H ¢doueruxe. JI., 1958. T. I. COLIMAJIBHBIE H TEJATOI'MKO-IICUXOJIOTMYECKHE IIPOBJIEMbI MHOI'OSI3bIYIMS Pesiome Ha OCHOBe MCCIENOBAHHS, aHAJIH32 CONKHAJILHbLIX ABJICHUN B pecryOjInKe H CTpaHe [e/aeTcs HECKOJIBKO BBIBOJOB, BaKHBIX [UIs Aa/ibHeIIero GyHKUMOHHPOBAHMS [BYH MHOTIOS3bIYHA CPEIH HACEJICHHS PeciyG/IHKH, KOPPEKTHPOBKH CO3JĮABINETOCHA COCTOSHHA (KOHKPETHBIC LEAH H 3a1a4u 06yueHusi pycCKOMY, JIMTOBCKOMY KaK BTOPOMY; HEOOXOAMMOCTb HCC/ICIOBAHMS PAHHEr0 MaccoBoTO TDEXbABbIHHA; HEOOXOAMMOCTh KOPPEKTHPOBKH M3aTe/IbCKOi paboThi, okasasueiics B JiuTBe Ha GoJiee HU3KOM YPOBHE, YM B APYrHX pecryOinukax, H Ap. ). B cTaTbe BLUIBHTAIOTCA H HEKOTODBIL, Hanbonee BaxHbIE, MEIArOrHKO-TICHXOJOTHYECKHE IMNOJIOXEHHA, HMetolme 6obiIoe TeopeTHyecKOe H MpPaKTHYECKOE 3HAYEHHE [JIS COTJIACOBAHHOrO, KOOPAMHHPOBAHHOIO M3YYCHHS HECKOJIbKHX A3bIKOB (Y4eT NMPHHIHIIOB JIMHIBOAHAAKTHKH, HCITOJIb30BaHHe (HIIONOTHYECKOTO H KULTURA OGÓLNA KSZTAŁCONYCH ITP. ).