Apie XIX a. lietuvių kolonijų kalbą Baltarusijoje

KWESTIE JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO, XXVIII (1989) KONTAKTY I WZAJEMNE ODDZIAŁYWANIA JĘZYKÓW MARIJA KINDURYTĖ-SIVICKIENĖ O JĘZYKU XIX-WIECZNYCH KOLONII LITEWSKICH NA BIAŁORUSI Na terytorium Białoruskiej SRR istnieją dwa rodzaje wysp języka litewskiego. Jedne z nich są „pozostałościowymi”, tj. wskutek tak czy inaczej ukształtowanych okoliczności historycznych oddzieliły się od głównego obszaru języka litewskiego. Były one niemało badane i opisywane już pod koniec XIX wieku, a także później, w XX wieku. Szczególnie badania te nasiliły się w latach 60., gdy zainteresowano się dialektami języka litewskiego oraz współczesnymi kontaktami języków bałtyckich i słowiańskich, ich wzajemnym oddziaływaniem. Jednak na Białorusi istnieją także wyspy języka litewskiego innego rodzaju. Są to niewielkie kolonie — pojedyncze wsie, zamieszkane przez Litwinów, którzy przybyli tu pod koniec XIX wieku (w latach 1885—1890) z byłych guberni wileńskiej i kowieńskiej. Kilkanaście takich większych lub mniejszych wsi było rozproszonych na terenie obecnych obwodów witebskiego, mohylewskiego i mińskiego (a także w sąsiednim obwodzie smoleńskim). Nie wszystkie kolonie przetrwały do dziś. Wiele wiadomo o tym, jak litewskie wsie na Białorusi powstały, z opowieści samych mieszkańców. Obecnie nie ma już wśród nich osób urodzonych na Litwie, które przybyły tu wraz ze swoimi rodzicami. Małorolni chłopi zrzeszali się, wyjeżdżali z ojczyzny do guberni carskiej Rosji, mając nadzieję na tańszą ziemię, najczęściej sprzedawaną na licytacji. Rząd carski stworzył wyjeżdżającym określone warunki. W Moskiewskim Banku Chłopskim mogli otrzymać długoterminową pożyczkę. Właśnie w ten sposób w majątku ziemianina Termana osiedliła się litewska Malkowo (białor. : Mieniekajka) wieś (miejsce urodzenia autorki artykułu, zob. Kunaypuc 1956), obw. mohylewski, w rejonie mścisławskim, 35 km į na zachód od Mścisławia. 1885 m. tutaj przybyły 42 rodziny chłopskie, które kupiły majątek Malkowo, do którego należało około 3200 ha zalesionych gruntów. Większość mieszkańców przybyła tutaj z Linkmen i ich okolic, znajdujących się obecnie Uteńskiego, Święciańskiego ir Na pograniczu rejonów ignalińskiego. Osiedlając się tutaj, część dworskiego lasu zużyli na budowę budynków, wiele jo wycięli i ar wypalili, aby powstały grunty uprawne. XX a. Początkowo mieszkańcy į Malkavie o 1939 m. rozproszyli się po pojedynczych gospodarstwach, į pojedyncze gospodarstwa zostały zlikwidowane, wszyscy wrócili na miejsce starej wsi. Malkava była jedną z iš większych wsi tego pochodzenia Na Białorusi. Do 1929 m. w nim było około 80 gospodarstw ir 525 mieszkańcy, później, 1956 m. 45 gospodarsir twa o 280 mieszkańcach. Z biegiem czasu jų ubywało. Interesujące dane znajdujemy w jedynej tego rodzaju V. broszurze Skardisa Ckapmsic, w 1929), której wymieniono ir krótko opisane litewskie osady, podano liczbę mieszkańców i ich jų pochodzenie. Bardzo znaczący okres w życiu Litwinów na Białorusi był 1927— 1937 m. W tym czasie zakładano i działały szkoły ir litewskie (początkowe lub siedmioletnie) (w większych 123 we wsiach. O W osiedlu Dimanowo w obwodzie witebskim 1928 — 1938 m. działała litewska szkoła z internatem, iš która z siedmioletniej stopniowo į przekształciła się w średnią. Tam zjeżdżała się młodzież na naukę ze iš wszystkich litewskich wsi Białorusi, a także z ir iš innych miejscowości ZSRR (obwodów smoleńskiego i saratowskiego). We wsiach organizowano narodowe kołchozy. Działały kluby i czytelnie, organizowano wieczory oraz zebrania. Starsi również uczono czytać i pisać po ir litewsku. We wsiach wielu czytało gazetę „Raudonasis artojas”, wydawaną w Mińsku, a także czasopismo „Priekalas”, drukowane w Moskwie. Wszystko to bardzo ożywiło litewskość kolonii. Literacki język litewski w tym okresie wywierał bezpośredni wpływ na mowę mieszkańców wsi pochodzącyiš ch z różnych miejscowości. Być może dlatego niektóre wyraziste zjawiska gwarowe z mowy przedstawicieli starszego ir pokolenia nie przekazały się następnemu pokoleniu, dzieciom. W gwarze jų malkawskiej takim przykładem może być dzukowanie. W leksyce pojawiło się niemało neologizmów: dafbdienis, klūbas-skaitykla, kolektyvas, soclenktynės, pirmininkas, pirmūnas ir t. t. Wiele słów języka ogólnego stało się znanych przedstawiir cielom starszego pokolenia. Prawdą jest, że ci ostatni używali ich w zależności od sytuacji. Zazwyczaj zadowalano się dialektyzmami (np. : zamiast erzinti, mindžioti, kiémas, liesas, svirdulitioti, šiūkšlės mówiono trétint, trapint, atšlaimas, skriaūznas, svirdakuliudti, šėgžmas) lub wyrazami obcymi (np. : ne: brzydcy, bulwa, bocian, kolektyw „kołchoz”, patrzeć „bet: szpetny, bulba, bocionas | busilas, kalkūozas, dabét pan. ir (zob. Cusnrixene 1963). Sytuacja zaczęła się zmieniać po po tym, jak w marcu zlikwidowano litewskie szkoły, a kołchozy (1938 m. narodowe przyłączono jako brygady do sąsiednich białoruskich kołchozów. kų Wielkiej Wojny Ojczyźnianej burze znacznie rozproszyły mieszkańców tych wsi. Wielu wróciło į na Litwę. W pustych zagrodach Malkawy osiedlili się uchodźcy wojenni, ludzie z iš innych stron. Ci, którzy przestali uczęszczać do litewskiej szkoły, nie czytają ani nie piszą po litewsku. Listy do swoich bliskich į Do Litwy piszą po litewsku rosyjskimi (białoruskimi) literami. Bilingwizm ir rozpowszechnia się i pogłębia, choć nie jest jednolity. Coraz więcej wieśniaków, mówiąc po litewsku, używa zapożyczonych słów i połączeń wyrazowych, — takich jak: jų pretsedūtelius ‘przewodniczący’, spasudbnas ‘zdolny’, starSinia ‘przewodniczący’, dirba praizvuédstvas "w produkcji, w fabryce’ un npescelaTeNb, CNOCOOHBIN, CTApIIbIHA, — paboTaer mpomspojacTee. Ha Funkcje języka ojczystego oraz sfera jego użycia uległy zawężeniu. Jednak ir teraz, po upływie stulecia, rodzima mowa wśród litewskich wieśniaków w Malkawie pozostaje jedynym środkiem komunikacji. Jednakże obecnie takich mieszkańców jest bardzo mało, około 20 osób. Podobna sytuacja występuje w innych ir litewskich wsiach, które do dziś jeszcze przetrwały. 1964 m. autorka artykułu odwiedziła dwie litewskie wsie znajdujące się w obwodzie mińskim, w rejonie krupskim (Kpynxi, Kpyncki p-u): Litwinka (JIirsimra) ir Asinauka (przez miejscowych nazywana Ba:msuras Acinayka). Wtedy (przed 20 laty) mieszkało w nich jeszcze wielu mówiących po litewsku, chociaż żyli już ne wyłącznie Litwini. Mowy tych wsi są różne. Litwini przybyli tutaj z różnych iš miejscowości. Mieszkańcy Litwinki nazywają siebie wilnianami, t. y. wywodząciš ymi się z byłej guberni wileńskiej, powiatu trockiego. Iš Początkowo osiedliły się tutaj 12 rodziny. W Litwince bardzo wyraźne są cechy gwary dzukijskiej, na przykład zachowane są krótkie akcentowi, į ir ane, długie nieakcentowane; £' >c', por. proszę iść jeść'. Szeroko używany iliatyw; formy ir adesiwu i aliatywu wydają się 124 skostniałe, częste są tylko formy namiėpi, namėopi. W Litwince zachował się stary dukski zwyczaj wieczornego palenia ognia na zewnątrz, gromadzenia się przy nim i gotowania kolacji. Ludzie są szczerzy i ufni. Mieszkańcy innej wsi, położonej 30 km od Litwinki, Bal§ija Asinauka, przybyli z byłej guberni kowieńskiej, wspominają Troškūny, Raguvėlę w rejonie oniksztyńskim. Zachowali charakterystyczne dla tych miejscowości cechy dialektu, na przykład wymowę: korvė, atdmena, dėga, riezginés. Wieś jest również inna pod względem etnograficznym: dobre zabudowania, ogrodzone podwórza. Ludzie są mniej ufni, bardziej zamknięci w sobie. Również mieszkańcy tych wsi w swoim języku używają białoruskich słów i bezpośrednio niezasymilowanych połączeń. Charakteryzuje ich dwujęzyczność. Ludzie młodszych pokoleń pracują i mieszkają w miastach (Borysowie, Mińsku, Mohylewie), rzadko odwiedzają wieś. Pojawiło się wiele rodzin mieszanych, których dzieci już nie umieją mówić po litewsku. Coraz mniej pozostaje starszych mieszkańców wsi. Te i inne wspomniane czynniki ekstralingwistyczne decydują o długości istnienia litewskich wysp językowych. LITERATURA Kunjgypac 1956 —Kunaypuc M. K. JIuToBCKHii roBop B GenopyccKOM OKDpYyxEHHH. (Govor nep. Majnorskaja w BSSR): dłuż.... kann. Ornos. KHayk. JL: JITY, 1956. Kunnypuc 1956a — Kunaypuc M. K. Gwara litewska w białoruskim okręgu. (Govor wsi Majskowka w BSSR): Asroped.- ...auc. kana. duno. Hayk. JI. : JIT'Y, 1956. Cusnuxene 1963 —Cusunkene M. Semantyczne cechy słowiańskich zapożyczeń leksykalnych na materiale izolowanego języka litewskiego // Kalbotyra (Językoznawstwo). Wilno, 1963, T. 6. S. 99–107. Ckapmsic 1929 —Crapasic B. Litewski na Białorusi. Mińsk, 1929. O SBBIKE JIMTOBCKHMX KOJIOHMH XIX B. B BEJIOPYCCHH Pe3iome KpoMe „OocTaTO4HbIX“ WYSP LITEWSKIEGO JĘZYKA, ROZMIESZCZONYB CH SĄSIADUJĄCYCH c Linią ['granicy 06:1., Ha TERYTORIUM BIAŁORUSKIE MAJĄ JIRNTOBCKHE OCTPOBA HHOTO IMpOHCXOXHenus. ITO HeOojibume KOJIOHHH, OTHE/IBHBIE Cel JIATOBIEB-IepecejieHueB B BuareGcroii, Mumzcxoit, Mornjiesckoii oGnacrax, npubsmmnx ciojja B lata 80. XIX B. H3 pa3HbIX MecT Gsisu. KoBsencxoit m W guberni mohylewskiej, według spisów ludności przeprowadz1926 onych w B latach 1897 i 1910, Białorusini 6863 stanowili większość. Bez wątpienia większość MX przypadała HA ŁOTEWSKIE Wsie. O Czasami, przyczynach H warunkach pojawienia się JIATOBCKHX KOJIOHHI! B BeJiOpycCHH KH3BECTHO H3 pacCKa30B CAMHX XHTeNeH, H3 HEeMHOTHX NCEYAaTHbLIX HCTOMHHKOB. Ma/1036MeJIBHEIC JTHTOBCKNE KPECThSIHE OpraHH3OBbIBAJIHCb B TOBAPHINECTBA H YXOJIHJIH H3 DpOJIHbIX MECT B NOHCKAX 3eMJIH. 3eMJIA npuoGperanack y pa3’opSBOIMXCS MOMEIIMKOB MPH Dziedzictwo moskiewskiego posiadania ziemskiego Ganka. Bask rpe/Į0CTABJISUJI NepeceJieHIJaM J0Arocpounyio ceyay. Tak, HAMp., Ha MecTe HMeHHS NIOMEenIHKA TepMaHa MOABHIOCH H JIMTOBCKOE cesto ManskoBra (Mcrtuenasckmii p-H MoTHjIeBCKOI OO7T., B 35 KM Ha 3amaj OT MceTHenasis). DTO OHO H3 HauGoNee KPYMHBIX JIATOBCKHX nocejieHHit. Ciojja npamu BbIXOJIObI H3 Obianu. CBeHusaHckoro yesna JIMHKMSHCKON W COCEJIHHX BonocTelt Basienckoit ryO. MIcXoHyio TEDpHTODpHIO VIUCJIEBONHAX THTOBCKHX KOJIOHHIE MOXHO JIETKO określić NO dialektalnym danym, pomimo Ha tego, że minęło około 100 dziesięciu lat co czasu AX podstawy, 125 najbardziej znaczącym okresem w życiu ludności litewskiej były lata 1927–1937. W Torgach otworzyły się i rozpoczęły działalność naukową i średnie szkoły litewskie. A w mieście, jak wspominano w „Witebskiej Prawdzie”, otwarto szkołę. (Rejon brasławski) Była tam szkoła średnia, w której uczyła się młodzież ze wszystkich litewskich wsi Białorusi, a nawet z obwodów smoleńskiego i saratowskiego. W litewskich wsiach utworzono kołchozy narodowe, prowadzono w nich produkcję w języku litewskim, działały koła czytelnicze, odbywały się wieczory itp. Starsze pokolenie uczyło się litewskiej mowy w likbezach. Stąd dostarczano gazetę „Raudonasis artojas”, która była drukowana w Mińsku, oraz czasopismo „Priekalas- ”, wydawane w Moskwie. Właśnie w tym czasie litewskie wsie otrzymały ogromne poparcie ze strony literackiego języka litewskiego. W nich znalazły wyraz cele nowej formacji — sowietyzmu, internacjonalizmu (dialektizm — ogólnonarodowy). Niektóre cechy dialektalne w mowie starszego pokolenia nie znalazły poparcia w mowie kolejnych pokoleń. Sytuacja gwałtownie zmieniła się po tym, jak (w 1938 r.) zamknięto litewskie szkoły i rozwiązano kołchozy narodowe. We wsi pozostawało niewielu młodych ludzi. Po Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej wielu mieszkańców litewskich wsi wyjechało na Łotwę. Wielu mieszkańców osady uległo chorobom zakaźnym. Cechy funkcji języka litewskiego Wszystko Pary wysychają. Małe młode, jeszcze mówiące Ha po litewsku, pisząc po litewsku, nie wydają. W języku litewskim rozpowszechnia się oniontynizm, oprócz starych slawizmów, w mowie Litwinów pojawia się wiele nowych słów ogólnorosyjskich i nieprzyswojonych wyrażeń. Jednak język łotewski pozostaje jedynym środkiem porozumiewania się rdzennych mieszkańców między sobą. Nasz nieznany przypadek zmiany języka nimwiny. Czynniki pozalingwistyczne determinują intensywność istnienia małych wysp językowych,