Apie XIX a. lietuvių kolonijų kalbą Baltarusijoje

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, XXVIII (1989) KALBŲ RYŠIAI IR SĄVEIKOS MARIJA KINDURYTĖ-SIVICKIENĖ O JĘZYKU LITEWSKICH KOLONII NA BIAŁORUSI W XIX WIEKU Na terytorium Białoruskiej SRR istnieją dwa rodzaje wysp języka litewskiego. Jedne z nich są „reliktowe”, tj. z powodu tak czy inaczej ukształtowanych okoliczności historycznych oddzieliły się od głównego obszaru języka litewskiego. Były one intensywnie badane i opisywane już pod koniec XIX wieku, a także później, w XX wieku. Badania te szczególnie nasiliły się w latach 60., gdy zainteresowano się dialektami języka litewskiego oraz współczesnymi kontaktami języków bałtyckich i słowiańskich, a także ich wzajemnym oddziaływaniem. Na Białorusi istnieją jednak także wyspy języka litewskiego innego rodzaju. Są to niewielkie kolonie — pojedyncze wsie zamieszkane przez Litwinów, którzy osiedlili się tu pod koniec XIX wieku (w latach 1885–1890), przybywając z byłych guberni wileńskiej i kowieńskiej. Kilkanaście takich większych i mniejszych wsi było rozproszonych na obszarze dzisiejszych obwodów witebskiego, mohylewskiego i mińskiego (a także w sąsiednim obwodzie smoleńskim). Nie wszystkie kolonie przetrwały do naszych czasów. O tym, jak powstały litewskie wsie na Białorusi, wiele wiadomo z opowieści samych mieszkańców. Nie ma już wśród nich osób urodzonych na Litwie, które przybyły tu wraz ze swoimi rodzicami. Ostatni z nich zmarli około 20 lat temu. Chłopi małorolni łączyli się we wspólnoty i wyjeżdżali z rodzinnych stron do tych guberni carskiej Rosji, licząc na tańszą ziemię, najczęściej sprzedawaną na licytacji. Rząd carski zapewnił wyjeżdżającym określone warunki. Mogli uzyskać długoterminową pożyczkę z Chłopskiego Banku w Moskwie. Właśnie w ten sposób na majątku ziemianina Termana osiedlili się mieszkańcy litewskiej wsi Málkava (białorus.: Ма́лькаўка) (rodzinnej miejscowości autorki artykułu, zob. Киндурис 1956), w obwodzie mohylewskim, rejonie mstysławskim, 35 km na zachód od Mstysławia. W 1885 r. przybyły tu 42 rodziny rolników, które kupiły majątek Malkava, obejmujący około 3200 ha zalesionej ziemi. Większość mieszkańców przybyła tu z Linkmenów i okolic, położonych obecnie na pograniczu rejonów uciańskiego, święciańskiego i ignalińskiego. Osiedlając się tutaj, zużyli część lasu należącego do majątku na budowę zabudowań, a znaczną jego część wycięli lub wypalili, aby uzyskać grunty uprawne. Na początku XX w. mieszkańcy Malkavy rozproszyli się po pojedynczych gospodarstwach, lecz w 1939 r. gospodarstwa te zlikwidowano i wszyscy wrócili na miejsce dawnej wsi. Malkava była jedną z większych wsi tego rodzaju na Białorusi. Do 1929 r. liczyła około 80 gospodarstw i 525 mieszkańców, a później, w 1956 r., 45 gospodarstw i około 280 mieszkańców. Z biegiem czasu ich liczba malała. Ciekawe dane znajdujemy w jedynej książeczce V. Skardžisa poświęconej temu zagadnieniu (Скардзіс, 1929), w której wymieniono i krótko opisano litewskie osiedla oraz podano liczbę ich mieszkańców i ich pochodzenie. Bardzo znaczącym okresem w życiu Litwinów na Białorusi były lata 1927–1937. W tym czasie powstały i działały szkoły początkowe lub siedmioklasowe (w większych 123 we wsiach) litewskie szkoły. A w osiedlu Dimanowa w obwodzie witebskim w latach 1928–1938 działała litewska szkoła z internatem, która stopniowo rozwinęła się z siedmioletniej w szkołę średnią. Przyjeżdżała tam uczyć się młodzież ze wszystkich litewskich wsi Białorusi, a także z innych miejscowości ZSRR (obwodu smoleńskiego, saratowskiego). We wsiach zorganizowano narodowe kołchozy. Działały kluby i czytelnie, organizowano wieczorki i zebrania. Starszych również uczono czytać i pisać po litewsku. Wielu mieszkańców wsi czytało gazetę „Raudonasis artojas”, wydawaną w Mińsku, a także czasopismo „Priekalas”, drukowane w Moskwie. Wszystko to znacznie ożywiło litewskość kolonii. W tym okresie ogólny język litewski bezpośrednio oddziaływał na mowę wiejskiej ludności pochodzącej z różnych miejscowości. Być może dlatego niektóre wyraziste cechy dialektalne nie przekazały się następnemu pokoleniu, dzieciom starszych przedstawicieli. Przykładem może być dzūkowanie w gwarze Malkawy. W leksyce pojawiło się niemało neologizmów: darbdienis, klubas-skaitykla, kolektyvas, soclenktynės, pirmininkas, pirmūnas itd. Wiele wyrazów języka ogólnego stało się znanych także starszym przedstawicielom. Ci ostatni używali ich jednak zależnie od sytuacji. Na ogół poprzestawano na formach gwarowych (np. zamiast erzinti, mindžioti, kiemnas, liesas, svirdukliuoti, šiukšlės mówiono trotint, trápint, atšláimas, skriaužnas, svirdukuliuoti, šėgžmas) albo zapożyczeniach (np. nie: bjaurus, bùlvė, gañdaras, kolektývas ‘kołchoz’, žiūrėti ‘ale:’ špėtnas, bùlba, bučionas | bùsilas, kalkūozas, dabót itp. (zob. Сивицкене 1963). Sytuacja zaczęła się zmieniać po likwidacji litewskich szkół (w marcu 1938 r.), gdy narodowe kołchozy przyłączono jako brygady do sąsiednich białoruskich kołchozów. Zawierucha Wielkiej Wojny Ojczyźnianej znacznie rozproszyła mieszkańców tych wsi. Wielu wróciło na Litwę. W opustoszałych zagrodach Malkawy osiedlili się uchodźcy wojenni i ludzie z innych stron. Ci, którzy nie uczyli się w litewskiej szkole, nie czytają ani nie piszą po litewsku. Listy do swoich bliskich na Litwie piszą po litewsku, używając liter rosyjskich (białoruskich). Bilingwizm się rozpowszechnia i pogłębia, choć nie jest jednolity. Coraz więcej mieszkańców wsi, mówiąc po litewsku, używa zapożyczeń — wyrazów i ich połączeń, takich jak: pretsedátelius ‘przewodniczący’, spasuõbნას ‘zdolny’, staršinìčia ‘przewodniczący’, dirba un praizvuõdstvas ‘pracuje w produkcji, w fabryce’ — председатель, способный, старшина, работает на производстве. Funkcje języka ojczystego i zakres jego użycia uległy zawężeniu. Jednak nawet teraz, po upływie stulecia, język ojczysty pozostaje jedynym środkiem porozumiewania się między litewskimi mieszkańcami wsi w Malkawie. Takich mieszkańców jest dziś jednak bardzo mało, około 20 osób. Podobna sytuacja panuje również w innych litewskich wsiach, które przetrwały do dziś. W 1964 r. autorka artykułu odwiedziła dwie litewskie wsie położone w obwodzie mińskim, w rejonie krupskim (Крупки, Крупски р-н): Litwinka (Литвинка) i Asinauka (nazywana przez miejscowych Бальшая Асінаўка). Wówczas (20 lat temu) mieszkało tam jeszcze wielu ludzi mówiących po litewsku, choć nie byli to już sami Litwini. Gwary tych wsi są różne. Litwini przybyli tu z różnych miejscowości. Mieszkańcy Litwinki nazywają siebie wilnianami, tj. pochodzącymi z dawnej guberni wileńskiej, z powiatu trockiego. Początkowo osiedliło się tu 12 rodzin. W Litwince wyraźnie zaznaczają się cechy dialektu dzukijskiego, na przykład zachowanie krótkich akcentowanych i, u oraz długich nieakcentowanych; t’ > c’, por. prašom aic’ válgyc’. Szeroko używa się illatiwu; formy adesywu i allatywu, jak się zdaje, 124 uległy skostnieniu; częste są jedynie formy namiepi, namópi. W Litwince zachował się dawny dzukijski zwyczaj wieczornego rozpalania ognia na zewnątrz, gromadzenia się przy nim i gotowania kolacji. Ludzie są szczerzy i ufni. Mieszkańcy innej wsi, położonej 30 km od Litwinki — Balšāja Asinauka — przybyli z dawnej guberni kowieńskiej; wspominają Troškūny i Raguvėlė w okolicach Onikszt. Zachowali cechy gwary charakterystyczne dla tych miejscowości, na przykład wymowę: kórvė, atómėna, dęga, rėžginės. Wieś różni się także pod względem etnograficznym: porządne budynki, ogrodzone podwórza. Ludzie są mniej ufni, bardziej zamknięci. Mieszkańcy tych wsi używają w swojej mowie także białoruskich wyrazów i całych niezasymilowanych połączeń. Cechuje ich dwujęzyczność. Ludzie młodszych pokoleń pracują i mieszkają w miastach (Borisowie, Mińsku, Mohylewie), rzadko odwiedzają wieś. Pojawiło się wiele rodzin mieszanych, których dzieci nie znają już litewskiego. Coraz mniej pozostaje starszych mieszkańców wsi. Te i inne wspomniane czynniki pozajęzykowe decydują o trwałości litewskich wysp językowych. LITERATŪRA Киндурис 1956 — Киндурис М. К. Литовский говор в белорусском окружении. (Говор дер. Мальковка в БССР): Дис.... канд. филол. наук. Л.: ЛГУ, 1956. Киндурис 1956а — Киндурис М. К. Литовский говор в белорусском окружении. (Говор дер. Мальковка в БССР): Автореф....дис. канд. филол. наук. Л.: ЛГУ, 1956. Сивицкене 1963 — Сивицкене М. Семантические особенности славянских лексических заимствований на материале изолированного литовского говора // Kalbotyra (Языкознание). Вильнюс, 1963. Т. 6. С. 99—107. Скардзис 1929 — Скардзис В. Литовцы на Беларуси. Минск, 1929. О ЯЗЫКЕ ЛИТОВСКИХ КОЛОНИЙ XIX В. В БЕЛОРУССИИ Резюме Кроме „остаточных“ островов литовского языка, расположенных в соседней с Литвой Гродненской обл., на территории Белоруссии имеются литовские острова иного происхождения. Это небольшие колонии, отдельные села литовцев-переселенцев в Витебской, Минской, Могилевской областях, прибывших сюда в 80-е гг. XIX в. из разных мест бывш. Ковенской и Виленской губерний. По данным переписи населения 1926 г., в Белоруссии проживали 6863 литовца. Несомненно, большинство их приходилось на литовские села. О времени, причинах и условиях появления литовских колоний в Белоруссии известно из рассказов самих жителей, из немногих печатных источников. Малоземельные литовские крестьяне организовывались в товарищества и уходили из родных мест в поисках земли. Земля приобреталась у разорявшихся помещиков при посредничестве Московского поземельного банка. Банк предоставлял переселенцам долгосрочную ссуду. Так, напр., на месте имения помещика Термана появилось и литовское село Мальковка (Мстиславский р-н Могилевской обл., в 35 км на запад от Мстиславля). Это одно из наиболее крупных литовских поселений. Сюда пришли выходцы из бывш. Свенцянского уезда Линкмянской и соседних волостей Виленской губ. Исходную территорию уцелевших литовских колоний можно легко определить по диалектным данным, несмотря на то, что минуло около 100 лет со времени их основания. 125 Наиболее значительным периодом в жизни литовских переселенцев были 1927—1937 гг. Тогда были открыты и действовали начальные и семилетние литовские школы. А в мест. Диманово Витебской обл. (Богушевский р-н) была средняя школа-интернат, куда съезжалась молодежь из всех литовских сел Белоруссии и даже из Смоленской, Саратовской обл. В литовских селах были организованы национальные колхозы, делопроизводство в них велось на литовском языке, работали клубы-читальни, проводились вечера и т. д. Старшее поколение обучалось литовской грамоте в ликбезах. Сюда доставлялась газета „Raudonasis artojas”, которая печаталась в Минске, и журнал „Priekalas“, издававшийся в Москве. Именно в то время говоры литовских сел получили большую поддержку со стороны литературного литовского языка. В них появился целый ряд новообразований — советизмов, параллелизмов (диалектное — общенародное). Некоторые диалектные особенности в речи старшего поколения не нашли поддержки в речи последующих поколений. Положение резко изменилось после того, как (в 1938 г.) были закрыты литовские школы, реорганизованы национальные колхозы. Все меньше молодежи оставалось на селе. После Великой Отечественной войны многие жители литовских деревень выехали в Литву. Появилось пришлое население, участились смешанные браки. Сфера и функции литовского языка все больше сужаются. Младшие поколения, еще говорящие на литовском языке, письменным литовским не владеют. Все больше развивается билингвизм. Кроме старых славизмов, в речи литовцев появляется много новых белорусских слов и неосвоенных выражений. Однако литовский язык остается единственным средством общения коренных жителей между собой. Нам неизвестны случаи смены языка индивида. Экстралингвистические факторы предопределяют длительность существования подобных языковых островов.