Varenavo rajono oikonimų slavinimas

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, XXVIII (1989) KALBŲ RYŠIAI IR SĄVEIKOS LAIMA GRUMADIENĖ SLAWIZACJA OJKONIMÓW REJONU WERENOWA Badania substratu mogą dostarczyć wielu nowych materiałów, ale przede wszystkim należy ustalić zasady rekonstrukcji języka substratowego, tj. sposoby usuwania naleciałości superstratu. Fakty językowe rekonstruuje się wtedy, gdy nie można ich już zweryfikować. W sytuacji dwujęzyczności można próbować odtworzyć fakty językowe, łatwiej można też wykryć najogólniejsze prawidłowości, według których elementy jednego języka są przystosowywane do drugiego. W ten sposób można zrozumieć mechanizm interakcji języków i prześledzić wymianę elementów językowych. Onomastyka jest jednym z obiektów badań substratu. Cechy slawizacji litewskiej onomastyki były już wielokrotnie analizowane. Warto wymienić obszerne prace, oparte na bogatym materiale, K. Būgi (1958), K. O. Falko (1963), J. Otrembskiego (1963), J. Prinza (1968) i innych. Opierają się one na źródłach pisanych, dlatego niemałe znaczenie przypisuje się inwentarzowi znaków pisma, umiejętnościom i nastawieniu skrybów, a także w dużym stopniu uwzględnia się diachroniczne stosunki między językami. Udało się już ustalić najogólniejsze prawidłowości, ale wyjątki, a nawet przejawy sprzecznych tendencji, zazwyczaj trzeba eliminować lub wyjaśniać czynnikami pozajęzykowymi. Język jest niezwykle doskonałym systemem, „działa jak zegarek”, jeśli języki rzeczywiście na siebie oddziałują, a nieobcojęzyczny skryba nie zapisuje słów języka egzotycznego dla siebie. Zupełnie inaczej jest, gdy osoby dwujęzyczne przekazują w innym języku słowa jednego języka, które dobrze rozumieją, i robią to w języku, który również dobrze znają i którego zasoby czują. Przedmiotem niniejszego badania jest interakcja języków. Bezcennych faktów językowych na potrzeby tych badań dostarczają tak zwane peryferyjne wyspy i pogranicza litewskich gwar. Materiał do niniejszej pracy zebrano w rejonie Werenowa Białoruskiej SRR podczas ekspedycji w latach 1984–1987. Ogólna sytuacja socjolingwistyczna rejonu została dość szczegółowo opisana (Чекмонас 1988). Ostatnio szczególnie ożywiły się badania peryferyjnych gwar litewskich: pracę kontynuuje A. Vidugiris, K. Garšva, a własną ideę szerokopasmowej dialektologii socjolingwistycznej na tych terenach realizuje V. Čekmonas wraz z uczniami (A. Vaičiulytė-Romančiuk, T. Vaišnytė i inni)1. Badanie substratu na podstawie żywego języka ludzi nie jest częste w praktyce lingwistycznej, dlatego warto omówić kilka założeń metodologicznych. Przede wszystkim należy kompleksowo badać wszystkie współistniejące języki i gwary. Opisy gramatyczne i słowniki należy opracowywać tak, aby odzwierciedlały, w jakich przypad- 1 Jestem szczerze wdzięczna V. Čekmonasowi za samą ideę pracy, a także wszystkim wymienionym tu stałym uczestnikom ekspedycji za wzajemną pomoc. 84 w nich używa się jednego języka, a w nich – innego. Innymi słowy, badając wzajemne oddziaływanie i powiązania języków, powinniśmy starać się znaleźć ośrodki innowacji. A zatem druga kwestia – konieczne jest socjolingwistyczne podejście do badanego obiektu: kto, kiedy, gdzie, z kim i jak mówi. O wielkim znaczeniu czynników socjolingwistycznych świadczy fakt, że słowianizacja oikonimów w 15 omawianych okolicach rejonu Varenavo przebiegała bardzo różnie. Na przykład w okolicach Balčiškiai, Girkos, częściowo Rūdiņia, a w mniejszym stopniu Žirmūnai jeszcze stosunkowo niedawno żywy był język litewski, choć obecnie znacznie podupadł; w okolicach Misevičiai i Ažubalis stało się to już dawno, a dziś prawdopodobnie nikt nie mówi tam po litewsku. Wszystko to ukształtowało właściwości słowianizacji oikonimów: osoby dwujęzyczne zwykle objaśniają semantyczną i formalną treść oikonimów za pomocą środków drugiego języka, wykorzystując takie przyrostki i przedrostki tego języka, które najdokładniej ją oddają, natomiast ci, którzy zapomnieli języka (o orientacji propolskiej), najczęściej stosują do wszystkiego polskie przyrostki i końcówki. W tych miejscach język substratowy pokrywa się wyjątkowo grubą warstwą superstratu. O silnym dawnym ośrodku polonizacji najpewniej świadczy akcent przeniesiony zgodnie z zasadami języka polskiego, którego pierwotne położenie mogło zostać bezpowrotnie zatarte. Podobne zjawiska zachodzą również na innych poziomach języka. Po trzecie – zbiera się wszystkie możliwe fakty językowe, odnotowuje szczegóły mogące mieć wpływ na pochodzenie nazwy (rzeźba terenu, położenie geograficzne itp.). Dla etymologizacji bardzo ważne mogą być także okoliczne mikrotoponimy oraz dominujące antroponimy. Podstawą oikonimów na części badanego obszaru są nazwiska, por. Surkantai ~ Сурканты Blč, Vilbikai ~ Вильбики Blč, ale oczywiście możliwy jest też proces odwrotny: Kულiai ~ Кули Grk oraz nazwisko z tych okolic Кулейч. Warto wiedzieć, że Saltoniškės ~ Солтаниуки Grk to jedyna osada położona głęboko wśród lasów. Bardzo wzmacnia to hipotezę o powiązaniu hydronimów z rdzeniem salt- z ѕлата „gruczoł na szyi zwierzęcia; tłuszcz na jelitach”; saltas „czarny gruzełek tłuszczu” itp. (por. Vanagas 1981, 289). Wieś Pėncin iškės ~ Пѣнцынюки Rod, podobnie jak Plikiai ~ Плики Žrm, leży na otwartej przestrzeni, dlatego jej nazwa może być łączona z pėntis „pięta”. Oto najważniejsze zadania socjolingwistycznego badania zjawisk substratowych. Jako pierwsze skutki wzajemnego oddziaływania języków na omawianym obszarze Białorusi badały przedstawicielki litewskich gwar peryferyjnych T. Vaišnytė (Войшниц 1986) i A. Romańčiuk (1989). W artykule opisano wyłącznie oikonimy – nazwy 148 wsi, zapisane w latach 1984–1987 od miejscowych dwu- lub wielojęzycznych (nie jednojęzycznych) mieszkańców rejonu Varenavo. Jest to najbardziej wiarygodne źródło do ustalania zasad wzajemnego oddziaływania języków: pojawiające się „wyjątki” są skutkiem działania innych zasad, nie ma tu przypadków. Odnotowano współcześnie używane litewskie i białoruskie (potoczne) formy oikonimów. W piśmiennictwie różnego rodzaju i z różnych okresów odnaleziono polskie i rosyjskie formy wielu omawianych oikonimów, jednak przyjęto tu ścisłe rozróżnienie między faktami z żywej mowy (zakładającymi dwujęzyczność) a faktami pisanymi. Na przykład wieś Zalieckių w okolicy Žirmūnai, której nazwa prawdopodobnie pochodzi od nazwiska Zalieckių, którego nosiciele nadal mieszkają w tych okolicach, obecnie znajduje się w rosyjskich zapisach jako Залеские, tzn. objaśniono je na zasadzie etymologii ludowej jako wieś położoną za 85 lasem. Dlatego lepiej ograniczyć zakres analizowanego materiału, ale zadbać o to, by był jak najbardziej jednorodny, a więc autentyczny. Jeszcze jedna uwaga metodologiczna. W latach 20. i 30. XX wieku na omawianych terenach miał miejsce krótki, lecz dość intensywny ruch na rzecz odrodzenia litewskości, organizowany przez stowarzyszenie „Rytas”. Czytelnie założone w wielu wsiach pozostawiły do naszych czasów grupę ludzi, którzy nauczyli się litewskiego nie od rodziców (choć ci ostatni często jeszcze znali litewski, ale nie uczyli go już swoich dzieci), lecz od nauczycieli w czytelniach. Nazwy miejscowe zapisane od takich osób (mówią one językiem nietypowym dla gwary albo półgwarowym) mogą być hiperkorekcyjne, por. *Gaivūnai ~ гаўёўны Rod, ale tutaj jest Aivūnai (w gwarze ai < ei na początku wyrazu), por. Эйтūны (rejon Lydos), a także gwarową formę Aišiškės ~ Эйшыўки. Tylko mowa (nieznajdująca odzwierciedlenia w piśmie) może pokazać, gdzie w formach substratowych występowało /g/, a gdzie zostało ono dodane: alofon [g] w formie białoruskiej wskazuje, że /g/ występowało tam od dawna również w języku substratowym, natomiast [ɣ] najczęściej sygnalizuje dodanie, por. yaŭyūnīuki Ben. [ɣ] na początku wyrazu pozwala stopniowo odtworzyć podstawę rdzenia czasownikowego ei- także w tym oikonimie. Po omówieniu zasad gromadzenia i selekcji materiału przechodzimy do reguł przenoszenia oikonimów z jednego języka do drugiego; według tych reguł klasyfikowane są wszystkie zebrane przykłady. Za punkt wyjścia przyjęto zasady metodologiczne J. Princo, a częściowo także K. O. Falko: oddzielać i wyłączać z rozważań fonetycznych te przykłady, które przenoszone są do innego języka przez tłumaczenie i objaśnianie (to drugie J. Princ nazywa Deutung). Tłumaczeniem jest taka zmiana, w której semantykę oikonimu oddaje się słowem z innego języka, niemającym z nim związku fonetycznego, natomiast objaśnianiem – dobór odpowiedników w innym języku w celu osiągnięcia maksymalnego podobieństwa fonetycznego. Przykładem tłumaczenia jest Aukštūjai ~ Высокія Grk, a objaśniania – Bilōnys ~ Біланы Žrm. Tłumaczenie. Niewątpliwych przykładów tłumaczenia jest niewiele. Na przykład taki słowiański oikonim Бярбазаўка Ažbl pozwala podejrzewać, że mamy do czynienia z tłumaczeniem, ale może to być również wieś słowiańska, bo nie odnotowano innej formy. Inaczej jest, gdy wiadomo, że Aukštūjai ~ Высокія Grk, że Piliakalnis ~ уападіўша Rod, że Lietuva ~ Литвіца Bnk albo Ažūbalis | Žūbalis ~ Забалаць | Заболаць Ažbl, Bnk — zmienia się nawet rodzaj, choć przy przenoszeniu oikonimów bałtyckich do języka białoruskiego (i polskiego) dąży się do zachowania zarówno tego samego rodzaju, jak i liczby. Oczywiście od razu nasuwa się chęć potraktowania oikonimów Залешаны Msv, Ažbl, Заречане Msv również jako tłumaczeń, a także podejrzenia, że przetłumaczono przyrostek w Дайнавічка (*Dainavėlė) Msv, ponieważ obok znajduje się Dainavā. Kýbelčiki Msv można sobie wyobrazić jako substratową formę Kubiliėlių, ale te przypuszczenia nie znajdują potwierdzenia w faktach językowych. Tłumaczone bywają nie tylko wyrazy podstawowe, lecz także pojedyncze komponenty złożonych nazw miejscowych: Senėji Smilginiai ~ Старыя Смільгіны Rod. Objaśnianie. Objaśniający sposób oddawania nazw miejscowych jest najczęstszy. Można wyróżnić dwa jego podtypy: gdy poszukuje się zarówno podobieństwa znaczeniowego, jak i morfologicznego oraz gdy stosuje się zasadniczo środki morfologiczne. Jedną grupę stanowiłyby nazwy miejscowe o znaczeniu zbiorowym, których podstawą jest nazwa osoby ze względu na jej zajęcie lub zawód oraz jej słowiańskie odpowiedniki, bardzo podobne z powodu dawnych kontaktów i zapożyczeń bałtycko-słowiańskich: Bajōrai ~ Баяры Žrm, Ulonai ~ Ула- 86 nú Grk, Kavòliai ~ Kaválʹki Grk. Pojawienie się w tym przypadku przyrostka -ki mogła warunkować potrzeba przekazania znaczenia zbiorowego, dlatego przyrostek pojawia się tam, gdzie wcześniej go nie było. Drugim sposobem objaśniającego przekazania jest nowe nadanie znaczenia powstające na podstawie homonimii: Zaliečiai ~ Зале́й(с)кія Žrm, por. nazwisko z tych okolic Зале́йкій. A zatem podstawą nazwy miejscowości o znaczeniu zbiorowym jest nazwisko, a następnie tworzy się (zamiast tylko oddawać) końcówkę -(i)ai > i według wzorca: od nazwiska z -ėkių — nazwa miejscowości z -ėkią. Tak z Зале́йкі powstaje „bardziej zrozumiałe” Зале́йкіа, które jest już homonimem (lub niemal homonimem) o znaczeniu „залесские” — „za lasem”. Trzeci sposób objaśniania polega na zmianie wszystkich morfemów wyrazu oraz miejsca akcentu — jest to niemal tłumaczenie, jednak wyraz podstawowy pozostaje dość podobny: Babriņykai ~ Бабрау́нікі Ažbl, Beržuonà ~ Березна́ Žrm (por. odpowiednią nazwę rzeki), Várniškės ~ Варо́нічы Msv. Czwartym sposobem mogłoby być utożsamienie „z inercji” zakończenia litewskiej postaci nazwy miejscowości z odpowiednim litewskim przyrostkiem o znaczeniu zbiorowym i przekazanie już tego ostatniego, por. Paliūnai ~ Паліўцы Rod (nazwa wsi położonej na bagnach w górnym biegu Ditvà prawdopodobnie wywodzi się od apelatywu liūnas „bagno” oraz pa-). A zatem przyrostek -ūnai potraktowano tu hiperpoprawnie. Do tego typu słowotwórstwa należałyby zapewne wszystkie nazwy miejscowości niepochodzące od nazwisk, których semantyka na pierwszy rzut oka nie jest jasna. Postępuje się więc formalnie, gdy zakończenie wyrazu brzmi podobnie do przyrostka. W niniejszej pracy czwarty sposób uznaje się za potencjalny, jednak bez specjalnej analizy semantycznej nazw miejscowych nie można go właściwie stosować. Jak wspomniano, objaśniające przekazanie może opierać się wyłącznie na ekwiwalentach morfologicznych (lub półekwiwalentach), tj. przedrostkach, przyrostkach i końcówkach. Jest to podstawowy sposób slawizacji nazw miejscowości. Nazw miejscowych z przedrostkami jest niewiele, dlatego może się wydawać, że nie jest to produktywny sposób. Spośród 6 znalezionych litewskich nazw miejscowości z przedrostkami 1 została przetłumaczona (Ažūbalis | Žūbalis ~ Забола́ць | Забола́ць Ažbl, Bnk), a w przypadku jednej tłumaczona jest tylko postać polska (ponieważ przedrostki litewski i białoruski są identyczne): Pravožà ~ Праваса́ц ~ Pžóvóžá Ažbl; jest to zresztą również nazwa rzeki. W przypadku 2 pozostałych nazw miejscowości, związanych z apelatywami mēdžias „las” i valkà „kałuża, bagno”, oraz jednej związanej z nazwą rzeki Ditvà, utworzonych za pomocą przedrostka pa-, dobiera się bardzo podobny białoruski przedrostek По-, por. Padzitvė | Padzicývys ~ По́дзімба Blč, Pamedė ~ По́мяд(з)ь Blč, Pavalakė ~ По́ва-лака Blč. O tym, że nie jest to przekazanie fonetyczne, lecz zastąpienie przedrostka, świadczy również fakt, że białoruskie По- przyciąga akcent. I odwrotnie, akcentowany przedrostek w litewskiej postaci Pārodūnė w białoruskiej Параду́нь staje się nieakcentowany. Przekazywanie przyrostków jest najtrudniejszym ze sposobów adaptacji morfologicznej. Przykłady pokazują, że ściśle przestrzega się następującej zasady: samogłoski litewskich przyrostków otrzymują dobrze dobrany fonetycznie odpowiednik w przyrostku białoruskim, natomiast pozostałe elementy przyrostka dobiera się już według kryteriów morfologicznych (poszukuje się odpowiednika oddającego znaczenie zbiorowe), a nie fonetycznych. Wydaje się, że wzajemną wymianą a i o rządzi akcent tonalny: a i o z akcentem opadającym pozostają niezmienione, natomiast a z akcentem wznoszącym przechodzi w o, a o — odwrotnie, jednak ta prawidłowość nie została jeszcze pewnie ustalona. Długotrwałe pokojowe współistnienie języków 87 (gdy żaden język nie jest ograniczany ani wypierany przez inny, bardziej prestiżowy) sprzyja wyborowi omawianego sposobu przekazywania, tj. świadomej adaptacji, a nie tylko zmianie powłoki fonetycznej. Podano przykłady objaśniającego przekazywania przyrostków. -ėnai ~ -ėhė: Dvarčėnai ~ Дварчане Ažbl, Kazlėnai ~ Казляны(a) Ažbl, Zaprudėnai ~ Запрудзяны Ažbl; -iniai ~ -інцы: Dubiniai ~ Дубіныцы Grk (w Balčiškės znajduje się las Dubinių). Może użycie -інцы, przeznaczonego do wyrażania znaczenia zbiorowego, jest w tym przypadku hiperpoprawne? -inykai ~ iki: Druskinykai ~ Дру́сініки Blč, płynie tam strumień Druskėlė. Wybór przyrostków -аніцы i -яны zależy od twardości ostatniej spółgłoski rdzenia: po twardej używa się -аніцы, po miękkiej — -яны; -(i) ónys ~ -(я) ány: Bilónys ~ Біляны Žrm, Kivónys ~ Ківяны Dčk, Leliōnys|Liuliōnys ~ Ліляны | Люляны Grk, Mickónys ~ Міцканы Nč, Miežónys|Mieziónys ~ Межяны | Мізяны [Grk, Pavilionys ~ Павіляны Dčk, Pereigónys ~ Пере(й)ганы Prg, Skaldónys ~ Складаны Rod, Ramaškónys ~ Рамашканы Prg, Tišmonys ~ Тишмяны Bnk, Vigónys ~ Віганы Rod. Zbiorowy charakter niektórych z tych nazw miejscowości nie jest jasny, dlatego mógł zadziałać czynnik analogii fonetycznej. -ūnai ~ -ўнуцы: Aivūnai ~ пайўнуцы Rod, Lipkūnai ~ Липкуныцы Grk, Mačiūnai|Mičiūnai|Miciūnai ~ Мачуныцы Dčk, Nekraščiūnai ~ Някřашчуныцы Nč, Piliūnai|Piliūnys ~ Пілюны Blč, Pocelūnai ~ Пацелуны Rod, Sapūnai ~ Сапуны Grk (istnieje nazwisko Сапка, strumień Сапунка), Tolkūnai ~ Талкуныцы Rod, Vaikūnai|Vaikūnony­s|Vaikūnys ~ Вайкуныцы Rod. Najbardziej zbliżone do sposobu fonetycznego jest objaśniające przekazywanie końcówek; niekiedy zjawiska te trudno nawet rozdzielić. Ta podgrupa jest najliczniejsza. Warto zauważyć, że w większości przypadków miejsce akcentu pozostaje takie samo; odnotowano tylko jeden wyjątek: Ramūčiai ~ Рамучы Bnk. Końcówce -ai odpowiada -i lub -ы: Adėvर्नykai ~ Адэ́рнікі Rod, Balčinykėliai ~ Бальчынікелі Bnk, Balkūnai ~ Балькуны Klš, Bartašiūnai ~ Барташу́ны Prg, Bastūnai ~ Бастуны Bst, Biliai ~ Бі́лі Klš, Biržiniai ~ Біржыны Bnk, Budrėvičiai ~ Будрэвічы Žrm, istnieje nazwisko Будрэ́віч, Draguciai ~ Драгучы Blč, istnieje nazwisko Драгучы, Džietkai ~ Дзе́ткі Ažbl, Geštautai ~ Гештаўты Blč, Ginėliai ~ Гінелі Nč, Gudėliai ~ Гудэлі Žrm, Hánevičiai ~ у́аніцэвічы Žrm, istnieje nazwisko у́аніцэвіч, Jančiai ~ Янчы Dčk, Jotutai ~ Ятаўты Rod, Juciūnai ~ Юцюны Rod, Jurāliai ~ Юрэлі Dčk, Kargaudai ~ Каргаўды Grk, Kemeišiai ~ Кемейшы Rod, Kerbedziai ~ Кербедзі Žrm, istnieje nazwisko Ке́рбедзь, Klaišiai ~ Клайшы Grk, Klóniai ~ Клоні Ažbl, Kukliai ~ Куклі Blč, Kulidž ~ Кулі Grk, istnieje nazwisko Куле́іч, Kużiai ~ Кузьцы Bnk, Leliušai ~ Лялюшы Grk, Lauciūnai ~ Лаўцу́ны Bst, istnieje wieś Лаўцы Klš, Lebedūnykai ~ Лебеднікі Dčk, płynie rzeka Lebeda, Lūnkiai ~ Лункі Grk, istnieje nazwisko Лунке́іч, Nasavičai ~ Насавічы Rod, istnieje nazwisko Но́савіч, Navikai ~ Навікі Grk, istnieje nazwisko Но́вік, Norkūnai ~ Наркӯны Ažbl, Dčk, istnieje nazwisko Наркӯн, Mažėi-kiai ~ Мажэйкі Rod, istnieje nazwisko Мажэйка, Mėdžiušai ~ Мядзюшы Rod, Minykai|Mnykai ~ Мніхі Žrm, Mogūnai ~ Магуны Žrm, Padaikai ~ Па- 88 džiūki Ažbl, Papiškiai ~ Папіўкі Rod, Petrašiūnai ~ Петрашўны Žrm, Pliškiai ~ Плікі Žrm, Poškai ~ Пашкі Ažbl, Pusiavárai ~ Пусаўары Rod, Rač-kūnai|Račkūnai ~ Рачкуны Bst, Rod, to nazwisko Рачка, Radžiūnai ~ Радзюны Dčk, to nazwisko Радзголь, Ramučiai ~ Рамуыці Bnk, Sakalai ~ Сакалы Bst, Scilgūnai ~ Сцилгўны Vrn, Skireikiai ~ Скірэйкі Rod, Sidurūkai ~ Сяўрукі Blč, to nazwisko Сяўрук|Саўрук, Smilginiai ~ Смільгіни Nč, Rod, Ažbl, Stračiūnai ~ Страчуны Rod, Stukai ~ Стукі Žrm, Surkantai ~ Сурканты Blč, Šalčiniai ~ Шальчыны Žrm, Ševerdókai ~ Шевердакі Žrm, Šaurai|Šiauriai ~ Шаўры Nč, Taukiniai ~ Таўкіни Žrm, Traigiai ~ Трайзі Ažbl, Trakėliai ~ Тракэлі Bst, Vaišniai ~ Вайшні|Воўшні|Воўшня Bnk, ostatni przykład stanowi przykład tłumaczenia, a akcent w rdzeniu wynika z adstratywnego wpływu języka polskiego; nazwisko Ваўшніс|Воўшніс, Varėliai ~ (В)Орлі Rod, Vaškėliai ~ Вашкелі Rod, to nazwisko Вашкелоўць, Zapasnykai ~ Запаснікі Ažbl, to nazwisko Занаčnik, Žirmūnai ~ Жырмўны Žrm. Oikonimy zakończone na -ės, po dostosowaniu do języka białoruskiego, przyjmują końcówkę -i: Abrōmiškės ~ Абрамішкі Ažbl, Alekšāškės ~ Алякшышкі Nč, Ambražiškės ~ Амбражышкі Plc, to nazwisko Амбражык, Ažėliškės ~ Ажэлішкі Žrm, Balčiškės|Balčiškės ~ Больышкі Blč, nazwiska Бальціч, Balčius, Bartašīškės ~ Барташышкі Rod, to nazwisko Бартось, Daugėlįškės ~ Даўгелішкі Rod, nazwiska Даўгяла, Даўгелеч, Daugirdziškės ~ Даўгірдзишкі Rod, Dōčiškės ~ До̄цішкі Dčk, Gudziniškės ~ Гудзінішкі Ažbl, Jūotkiškės|Jūotkos ~ Ёмкішкі Bnk, nazwiska Ëdic, Ямкевіч, Kūrkes ~ Кўркі Rod, Lapōčiškės ~ Лапаўшкі Prd, Bst, Nāniškės ~ Но̄нішкі Žrm, Padvariškės ~ Падва-рыўшки Bnk, Pėneniškės ~ Пēнūнішкі Rod, Sališkės ~ Салішкі Rod, w pobliżu znajduje się las Salà, Šaltoniškės ~ Со̄лтанішкі Grk, Serbeniškės ~ Се̄рбенішкі Nč, Sūšyškės ~ Сўшыўшкі Dčk, Taičiškės ~ То̄ўшкі|То̄ўшішкі Grk, Trumpiškės ~ Трӯмнішкі Prd, Valdōtiškės|Valdotiškės|Valdonai ~ Валдо̄тышкі|Во̄лда-жышкі Blč, Vanagiškės ~ Ванагішкі Grk. Końcówkę -i w języku białoruskim przyjmują również oikonimy zakończone na -os: Berýlos ~ Бя-рылы Plc, Girkos ~ Гіркі Grk, to nazwisko Гіріс, w pobliżu, w Navikuose, lasy nazywają się Гipa, Гіро̄ць, w Paloskose źródło Гіркі, Mikūtos ~ Мікūты Blč, to nazwisko Мікūць, Palōškos ~ Палаўкі Grk, Taločkos ~ Тало̄чкі Ažbl, to nazwisko Тало̄чка, Valaišos ~ Вале̄йшны, to nazwisko Вале̄йшна. W artykule omówiono sposoby oddawania po białorusku (w prostym języku) semantycznych i morfologicznych rodzajów litewskich oikonimów. Zasady oddawania fonetycznych cech nie są tu omawiane. Przegląd oikonimów rejonu worańskiego zapisanych na podstawie wypowiedzi miejscowych mieszkańców dwujęzycznych pokazuje, że możliwych jest kilka sposobów oddawania nazw, ale przedstawione wyniki nie pozwalają jeszcze rozstrzygnąć, dlaczego wybierany jest ten, a nie inny sposób, np. dlaczego w jednym miejscu tłumaczy się przyrostek, a w innym, analogicznym przypadku – tylko końcówkę. Można przypuszczać, że w takich sytuacjach duże znaczenie ma orientacja aksjologiczna języka, ale to już temat na inny artykuł. 89 SKRÓTY Ažbl – Ažubalio Blč – Balčiškių Bst – Bastūnų Bnk – Benekainių Dčk – Dočiškių Grk – Girkų Klš – Kauleliškių Msv – Misevičių Nč – Nočios Plc – Palečkiškių Prd – Paradnės Prg – Pereigonių Rod – Ródūnios Vrnw – Varenávo Žrm – Žirmūnų LITERATŪRA Būga K. Apie lietuvių asmens vardus // Būga K. Rinktiniai raštai. V., 1958. T. 1. P. 201–269. Falk K.-O. Ze studiów nad slawizacją litewskich nazw miejscowych i osobowych // Skandoslavica. Copenhagen. 1963. T. 9. S. 87–103. Otrębski J. Slawizacja litewskich nazw wodnych i miejscowych // Z polskich studiów slawistycznych. Seria 2: Językoznawstwo. W-wa. 1963. P. 267–286. Prinz J. Die Slavisierung baltischer und die Baltisierung slavischer Ortsnamen im Gebiet des ehemaligen Gouvernements. Suwałki; Wiesbaden. 1968. 320 P. (Rec.: Urbūtis V. Baltistica. 1969. T. 5(2). P. 210–217; Vanagas A. LKK. 1970. T. 12. P. 194–200). Romančiuk A. Mikrotoponimų funkcionavimas daugiakalbėje aplinkoje // Jaunųjų filologų darbai. V., 1989. T. 3. Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. V., 1981. 289 P. Войшниш Т. А. Ономастический тезаурус Переганцевского с/с Вороновского р-на БССР: диплом. работа. Вильнюс: ВГУ, 1986. 87 с. Чекмонас В. Н. Функционирование языков и билингвизм // LKK. 1988. Т. 27. С. 37–54. СЛАВЯНИЗАЦИЯ ОЙКОНИМОВ В ВОРОНОВСКОМ РАЙОНЕ Резюме Приводятся результаты исследования ойконимии Вороновского р-на БССР, функционирующей в литовской и белорусской формах и записанной от местных жителей билингвов. Устанавливаются правила грамматически осознанного переноса форм одного языка в другой. Определены следующие его типы: 1) семантический перевод: Aukštūjojai ~ Высокія Grk, Ažūbalis ~ Забалаць Bnk, Ažbl, Sentėjų Smilginiai ~ Старые Смилыгини Rod; 2) объяснение при помощи подбора соответствующих морфологических элементов белорусского диалекта: а) родственных корней: Beržūnai ~ Березня Žrm, Varnìškės ~ Вароничи Msv; б) приставок: Pavalakė ~ Повалка Blč; в) суффиксов: Dvarčėnai ~ Дварчане Ažbl, Vigōnys ~ Виганцы Rod; г) окончаний: Ažėliškės ~ Ажэлишки Žrm. Делается заключение об относительно высокой регулярности соблюдения данных правил, а также предположение (без доказательств) о наличии процесса переосмысления правил переноса под влиянием адстрата (в данном случае – польского языка).