Naudinga žymaus mūsų kraštiečio knyga

KWESTIE JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO, XXX (1993) PERYFERYJNE GWARY JĘZYKA LITEWSKIEGO POŻYTECZNA KSIĄŻKA ZNANEGO NASZEGO RODAKA Niedawno z Moskwy od językoznawcy, slawisty, wybitnego badacza języka bułgarskiego, doktora nauk filologicznych Grigorija Wenediktowa nadeszła do litewskich językoznawców (konkretnie do historyka języka dra A. Sabaliauskasa) przesyłka książek z litewskimi dedykacjami („Język literacki Bułgarów epoki odrodzenia”! i „Studia bułgarystyczne”?). Z tych dwóch książek dla naszego czytelnika ciekawsza i bardziej przystępna jest pierwsza, jednak bardziej egzotyczna jest druga, napisana po bułgarsku, którą sam autor przedstawia na kartce pocztowej z życzeniami noworocznymi w następujący sposób: „Książki „bwarapucruann cryAnu” otrzymałem z Bułgarii tylko kilka egzemplarzy. Wysyłam Panu prawdopodobnie jedyny egzemplarz w mojej ojczyźnie, Litwie. Pański G. Wenediktow- ”. Uczony, który pięknie mówi i pisze po litewsku, urodził się i dorastał na północy Litwy, niedaleko Obelių, uczył się w miejscowej szkole początkowej, a w piątej dekadzie ukończył w Wilnie szkołę średnią. Dlatego autor żartobliwie mówi, że najpierw nauczył się litewskiego, a dopiero potem rosyjskiego. Po ukończeniu studiów slawistycznych na Uniwersytecie Moskiewskim poświęcił się bułgarystyce. Obecnie G. Wenediktow jest autorem wielu książek, jednym z najwybitniejszych znawców historii języka bułgarskiego b. W Związku Radzieckim. Przedmiotem jego badań są problemy kształtowania się i normowania bułgarskiego języka ir ogólnego w okresie odrodzenia narodowego. Wiele problemów tų omówił już w zbiorze artykułów „Z historii współczesnego bułgarskiego języka literackiego” . Litwę ir Bułgarię łączy wiele paraleli historycznych oraz ir innych bezpośredniar ch i pośrednich wzajemnych powiązań. Oba państwa leżą w Europie Środkowej, oba XIX zaczęły a. wyzwalać się spod obcego iš jarzma: Bułgarzy spod iš panowania tureckiego i ir greckiego ucisku duchowego, 0 Litwini spod iš carskiej Duchoweir go jarzma Polaków w Rosji. Jak w Litwie za język nauki, ir literatury i religii zwykło się uważać język polski, tak w Bułgarii taką samą funkcję pełnił język grecki. W kulturze odrodzenia obu ir narodów, bułgarskiego i litewskiego, wyraźne ślady pozostawił patriarcha litewskiego odrodzenia narodowego J. Basanavičius. Wybitny badacz folkloru ir języka bułgarskiego J. Venelinas jeszcze 1825 m. próbowali policzyć według narodowości ir mieszkańców Litwy. 1877-1878 m. w walkach o wyzwolenie Bułgarii iš spod jarzma tureckiego po stronie rosyjsko-bułgarskiej poległo niemało Litwinów. Widać to iš 1 Beneauxmose I“. K. bonrapcxuū nare r | Ų + parypunū A3K6K 3INOXH BO3poxAcina. IlpoGjiewis mw. suwbopa mancktuon OCuOBh. M., “Tlayxa®- TM. 1990. 206 c. 4:. 2 Beveauxmos I". Buuwapnerwum cry sm. Copua. 1990. 242 c. 270 3 Beneauxmos I". K. Ws KCTOpHH Cospementiono Goarapexoro smreparypuoro saa. Codua. 1981. Cc, 218 Nazwiska obrońców przełęczy bałkańskiej pod Szipką oraz litewskich modlitewników, które pozostały w muzeum w Szipce”. Oprócz paraleli w historii narodów litewskiego i bułgarskiego istnieje również wiele rozbieżności, które wynikały ze specyficznych okoliczności ich rozwoju. Warto przypomnieć, że Bułgaria jest ojczyzną starożytnego cerkiewnosłowiańskiego języka, nazywanego inaczej językiem starobułgarskim. Pismo dla języka bułgarskiego w IX w. przystosowali chrzciciele Bułgarii, greccy mnisi Cyryl i Metody. Bułgarzy, którzy przez niemal pięć stuleci cierpieli pod tureckim jarzmem, wcześniej wykształcili odporność na ucisk i poderwali się do walki o ojczysty język i wolność. To samo carskie imperium, dążące do panowania nad całym światem słowiańskim i pomagające Bułgarom wyzwolić się spod tureckiego jarzma, zastrzegło sobie prawo do opieki nad większą częścią Bułgarii i dalszego dławienia narodu litewskiego. Wiele analogii (jak zresztą i różnic) z historią litewskiego odrodzenia narodowego możemy znaleźć, czytając prace G. Wenediktowa o kształtowaniu się bułgarskiego języka ogólnego w okresie odrodzenia narodowego. Do początku XIX w. przeważały dzieła o treści religijnej, napisane w starym języku cerkiewnosłowiańskim (lub starobułgarskim). Zalążki literatury o treści świeckiej pojawiają się pod koniec XVIII w., a od początku XIX w. zaczyna ukazywać się coraz więcej książek świeckich, pisanych w dialektach współczesnego języka bułgarskiego (wschodnich lub zachodnich). We wszystkich tych dziełach aktywnie rozbudza się bułgarską świadomość narodową i podkreśla konieczność posługiwania się językiem ojczystym. Jednocześnie ukazuje się coraz więcej prac językoznawczych i toczy się dyskusja, na jakiej podstawie powinien kształtować się ogólnobułgarski język literacki. W 1835 r. ukazuje się pierwsza drukowana gramatyka języka bułgarskiego autorstwa N. Pilskiego. W tym samym roku w Gabrowie zaczęła działać pierwsza szkoła z językiem ojczystym jako wykładowym. W 1844 r. rozpoczęto druk pierwszej bułgarskiej gazety. W 1865 r. w Petersburgu ukazał się pierwszy słownik języka bułgarskiego opracowany przez N. Gerowa. Najżywszy ruch narodowy trwał od 1860 r. do 1878 r. W 1869 r. powstało Bułgarskie Towarzystwo Przyjaciół Nauki, do którego później należał również nasz J. Basanavičius. Po wywalczeniu przez Bułgarię szerokiej autonomii w 1888 r. założono uniwersytet. Według badań G. Wenediktowa bułgarski język ogólny faktycznie ukształtował się w drugim i trzecim ćwierćwieczu XIX w. na bazie dialektu wschodniego (czyli bałkańskiego), ponieważ z tego obszaru pochodziła większość twórców piśmiennictwa. Recenzowana książka G. Wenediktowa „Bułgarski język literacki epoki odrodzenia (Problemy normowania i wyboru podstawy dialektalnej)” jest bardzo bogata w materiał faktograficzny. W pierwszym rozdziale książki analizowane są przede wszystkim przejawy bułgarskiego ruchu narodowego i przesłanki kształtowania się języka ogólnego, najwcześniejsze kierunki oraz tendencje normowania bułgarskiego języka ogólnego. Osobno omówiono próbę G. Rakowskiego stworzenia koncepcji archaizowanego języka ogólnego (z licznymi 4 Iš to elementami dawnego języka 3 cerkiewnosłowiańskiego) oraz spory dotyczące samej nazwy Bułgarów, tj. etnonimu „Bułgar, Bułgarzy”., wojny zapisy urywków wspomnień ze wschodu zob. Dialekty języka litewskiego. Chrestomatia. V., „Mintis“. 1970. P. 335. p 219 Drugi rozdział książki poświęcony jest głównie omówieniu rozwoju ważniejszych zjawisk gramatyki bułgarskiego języka literackiego, zwłaszcza pisowni i użycia różnych morfemów i partykuł przypominających rodzajnik, różnych przypadków oraz bezokoliczników. Trzecia część, obejmująca połowę książki, poświęcona jest problemom wyboru dialektalnej podstawy bułgarskiego języka literackiego epoki odrodzenia. Najpierw przedstawiono klasyfikacje ówczesnych dialektów: wschodniobułgarskich (zwanych też Bułgarami wyżynnymi, czyli Bałkańskich — Wschodnich ir Środkowych Bułgaria ir Tracja) ir zachodniobułgarskich (czasami nazywanych dolnobułgarskimi albo macedońskimi i szopskimi — południowa i zachodnia Bułgaria lub Macedonia). Dalej omawiane są toczące się dyskusje dotyczące wyboru podstawy języka literackiego oraz różnych kryteriów. W większości trzymano się monodialektalnej podstawy języka literackiego. Jedni bronili podstawy wschodniobułgarskich gwar, inni zachodniobułgarskich, jeszcze inni proponowali oprzeć się na syntezie tych gwar. Autor metodycznie omawia argumenty za i przeciw wszystkich tych kierunków. O tym, że język bułgarski ukształtował się na podstawie wschodniobułgarskich gwar, przesądziła liczba autorów piszących w tej gwarze oraz ilość wydanych książek, sześciokrotnie przewyższająca dorobek autorów z obszarów zachodniobułgarskich. Książka jest napisana interesująco, nowatorsko, bez przestarzałych ideologicznych schematów. Dzięki bogatemu materiałowi i metodologii książka G. Venediktova jest cenna zarówno dla historyków języka litewskiego, jak i w ogóle dla wszystkich badaczy kultury litewskiego odrodzenia narodowego. Pozwala szerzej i głębiej spojrzeć na dramatyczny rozwój kultury naszego regionu. Aloyzas Vidugiris