Leksinės gudų lietuvybės

LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA ZAGADNIENIA, XXX (1993) PERYFERYJNE LITEWSKIEJ JĘZYKA DIALEKTY Vytautas RIMSA LEKSYKALNE BIAŁORUSIZMY LITEWSKIE K. Būga, po przeanalizowaniu nazw miejscowych Białorusi, doszedł do wniosku, że we współczesnej Białorusi przed przybyciir em Dregowiczów i Krywiczów mieszkali Bałtowie. W książce „Analiza lingwistyczna Górnego Podnieprza” W. Toporow ir O. Trubaczow również doszedł do wniosku, że od najdawniejszych czasów Bałtowie byli głównym Górnego Podnieprza komponentem etnicznym?. W. Siedow twierdzi, że większość Dniepru ir Zasymileni Bałtowie zamieszk- — ujący górne dorzecza Dźwiny, o ne potomkowie przybyłych Słowian“. Wałdaju — Antropologiczny kompleks górnego Nadnieprza, do którego należą wschodni Litwini, Białorusini i Rosjanie górnego Nadnieprza, zasadniczo pokrywa się z kompleksem bałtyckim, lokalizowanym na wschodnim wybrzeżu Morza Bałtyckiego, tj. na Litwie, Łotwie, w Estonii i na ziemi staropruskiej. Według V. Siedowa na białoruskim obszarze etnograficznym odkryto ponad 1000 nazw wodnych pochodzenia bałtyckiego. W zabytkach piśmiennictwa staroruskiego większość białoruskich nazw rzek ma pochodzenie bałtyckie. Znaleziono kilka tysięcy białoruskich nazw osobowych pochodzenia bałtyckiego. W języku białoruskim występuje niemało cech fonetycznych, morfologicznych i syntaktycznych, nietypowych dla innych języków słowiańskich, lecz obecnych w językach bałtyckich. Ponadto istnieje wiele wspólnych cech białoruskiej i bałtyckiej etnografii, archeologii oraz innych dziedzin. Siedow tak określił przyczynę kształtowania się narodowości białoruskiej: "jednolity substrat bałtycki na całym terytorium Białorusi". A zatem potwierdza się pogląd, że Białorusini są zasadniczo zeslawizowanymi Bałtami. Szczególnie wiele bałtyzmów występuje i jeszcze musi zostać znalezionych w północno-zachodniej Białorusi (głównie w obwodach grodzieńskim i mińskim), gdzie Bałtowie zostali zeslawizowani niedawno. Bałtyzmy występujące na tych obszarach najczęściej uważa się za niewątpliwe lituanizmy. Wielu językoznawców, zwłaszcza badających białoruskie wyrazy pospolite pochodzenia bałtyckiego, całkowicie słusznie uważa zasadniczo wszystkie białoruskie bałtyzmy za lituanizmy. Wiele bowiem białoruskich form ma takie cechy, które spośród znanych języków bałtyckich są właściwe tylko językowi litewskiemu, na przykład mają głoski š, Ž, którym w innych językach bałtyckich odpowiadają s, z itd. Takich form typu litewskiego jest niemało nawet w okolicach Moskwy, występują one w językach nadwołżańskich i gdzie indziej. Można więc sądzić, że na rozległym terytorium wschodnich Bałtów wcześniej mieszkali Litwini. 1 yom k Rinktiniai raštai. V., 1958-1961. T. 1. S. 526; T. 3. S. 499, 729-730. 1963, Ę Tonopce B. H., Tpy6avee O. H. JIMHIBHCTHIECKHA HAND THApOHHMOB Bepxuero TMoanenposba. M., 3 Cesoe B. B. Crassue Bepxuero Tlomienpossa u Moasuusa. M., 1970. S. 5. 4 Tamże. S. 192. ; 110 Historyk K. Jablonskis ustalił około trzystu najstarszych lituanizmów, odkrytych w języku ruskim używanym w Wielkim Księstwie Litewskim”. We współczesnym języku białoruskim występuje wiele wyrazów ir pospolitych pochodzenia bałtyckiego lub litewskiego. Cenne ir G. Badania E. ogólnych M. białoruskich J. wyrazów J. pochodzenia V. bałtyckiego A. prowadzone J. przez Cychuna, V. Grinaveckienė, V. Grynblata, V. Karskiego, A. Laučiūtė, A. Martynowa, A. Nepokupnego, Otkupszczikowa, Sedowa, Toporowa, Urbutisa, Vanagasa, Veržbovskiego, Vidugirisa oraz innych naukowców. J. Laučiūtė wskazuje na 1000 gniazda wyrazów białoruskich pochodzenia bałtyckiego. W niniejszym artykule omawia się tylko niektóre leksykalne lituanizmy ogólnobiałoruskiego języka, które trafiły do į „Słownika białorusko-rosyjskiego”. Białoruski (b.) 6oyasz-ira „gapa, głupek”, por. dialektów 6oy-43-i-1a "smaigas, którym nagania się ryby į do sieci" (: lit. bal-d-as "taki kij, smaigas ar do płoszenia ryb", bdl-d-yti "stukać, walić", bėl-s-ti; por. również bal-d-uonis "ten, kto się włóczy, włóczykij" ir itd.; białoruski przyrostek ir pochodzenia litewskiego -iza, por. lit. -ila); g. 6pdsz-aus „trzeszczeć, chrzęścić”, por. lit. bražg-inti „trzaskać, chrzęścić- ”, br4zg-inti „tak samo” " ir kt; g. Gpasax-dus, por. kłam. brazd-ėti ir kt. ; g. 6puns-ays "braidyti, šlepsėti" (kłam. brefid-a, bris-ti); g. Opwuc-ųi (lit. bris-ti); g. Gpun-Aus (lit. brin-k-ti); g. 6yp-A-ius "bulbuliuoti", plg. lit. buf-l-yti "bulgotać, zanurzywszy pysk; purl-lić, turl-lić", bur-l-ioti "jeść, polewając, smarować, brudzić", bur-J-ūs "który łatwo się brudzi", bur-l-iufigé "1. płynne błoto; 2. kiepska zupa", bur-l-ėkt (oznaczać į wpadanie do wody), bur-I-ėnti "burbotać, beczeć", bur-I-ys "ten, kto burczy (zazw. o baranie)" ir itp. ; g. eape-dAb, edpe-ans (: kłamać. varv-al-is, varv-el-is "topiony tłuszcz ar wieloryba i foki", varv-ėti, por. vafv-al-as, varv-én-ti, vafv-in-ti, vafv-as "kropla" ir itd); g. eių-in-a (: kłamać. vy-t-in-ė "poganiać, rózga", vy-t-is "t.p. ", vy-t-i "sukant gaminti (virvę)"; g. 2p361-iew "neapvažus, graikStus; pasipiitéliskas" (: lie. grebl-ys "greblas žmogus; šveplys", grebl-tioti "greblai kalbėti, švepluoti", gréb-ti "griebti- ": gréb-ti; dėl g. žodžio reikšmės plg. grėbl-idti "negražiai grabalioti; nenoromis grėbti; grabić g. 2p3O1-x (: lit. grébl-ius „usypana droga przez trzęsawisko; nasyp“, gréb-ti), g. 2p36-ųi (lit. gréb-ti), a6-2p36-ųi (: lit. ap-gréb-- ti, ap-gréb-- styti); g. zyz-eas „precel“ (: lit. gug-ti „zginać się“, por. gug- &lis "1. skręcone włosy na karku; daszek 2. czapki“ itp.); ir xeX-x-ayub g. „cmokać“, por. lit. žvan-g-s-ėti, žvan-g-ėti, Zvén-g-ti); g. xy4-d „okropność, straszność” (lit. Žžud-yti); g. 3a-apwn-a „brudas, niechluj”, 3a-4pufn-ayub „„obnosić, zużywać” (: lit. drib-ti „wiotczeć, mięknąć, opadać”, por. drib-s-a „niedbalec, leń”, drib-k-us „ten, kto jest obwisły, opada; niedbalec” i in.); g. 30-KdYyx-- aybs (: lit. kaūkėti, por. už-kaūk-ti); g. KaKa-1dw-- Ka „igła dziewiarska” (: lit. kakl-as, por. kakl-is „przyrząd do podnoszenia ciężarów, ładunków- ”, kakl-iūk-as i in.); g. xa1-4-u6dy» „kuleć” (: lit. kul-d-ūoti, por. Ei tu, šlubi, kur kuldioji?!; kul-d-ūnkšt „łomotem, stukotem- ”, kūl-ti); g. xa1-ėwu» „marznąć- ”, por. la. atkal-a „marznący deszcz, szadź”, ap-kal-a „to samo”, lit. kal-ėnti (szczękać zębami); g. kéy5 Jablonskis K. Litewskie słowa w języku kancelarii dawnej Litwy. K., 1941. Cz. 1. 6 Jlayweome IO. A. Cnosaps Ganmvamos B CaBaKCKHx s3bikax. JI, 1982. 7 Benapycxa-pycxi croyuix (nox pax. K. K. Kpanisu). M., 1962. 111 3-aup "smarować, brudzić, plamić", por. lie. kiau-ž-alai "zgnilizna, śmieci", kiau-2-01 "1. stawać się wypukłym; 2. akyti, stawać się puszystym, kruchym®, kiati-z-eris "gapa, ignorant", kiau-z-is "kij, buława", kiau-l-ioti "szpecić, brudzić" itp. ; ir 8 Kix-1-dū "ospałek", por. litew. kéZ-I-ys "1. niedorostek, 2. keZas; niezdara, oferma", kéZ-1-6ti "kėz-linti", kiż-as „człowiek, który złości się z powodu drobiazgir ów” itp. ; g. KiA-3-dųups „(za)poskromić, okiełznać”, por. lit. įsi-kil-p-auti; g. xiut-34s5 „roić się, szeptać, szemrać”, por. lit. kuš-ėti, kiš-ti, kiš-inys „coś upchane po brzegi” ir itp. ; g. Kzik-yn (: kłamie. klyk-Ūūn-as "krzykacz- ", klyk-ti); g. xasfz-ays "Kuleć", por. kłamie. klig-žti "chwiać się", klig-ždėti "1. nie trzymać się w miejscu przymocowania, chwiać się 2. (zwykle o nożu); ir chodzić g. niepewnie" (: itd. ; x18fn-ayps lie. klyp-ūoti, klyp-ti); g. KAunu-a-udei (: lie. kliš-a-kėjis, drugi człon białoruskiego słowa przetłumaczony; kliš-as); g. kpy-w-na (: lit. krū-s-n-is "Stos kamieni", por. znaczenie tego litewskiego słowa "stos czegoś ułożonego, usypanego"; krii-3-a "1. stos, mnóstwo, 2. skupisko, tłok"; krduti, por. krū-v-a i in.). Większość białorutenizmów należy uznać za substratowe. Wszystkie przedstawione tu białorutenizmy stały się już własnością białoruskiego języka literackiego. LITUANIZMY W JĘZYKU BIAŁORUSKIM Streszczenie W artykule przedstawiono kilka lituanizmów we współczesnym białoruskim języku literackim. Wysnuwa się wniosek, że większość z nich w białoruskim JĘZYKU SĄ SUBSTRATAMI. LITUANIZMÓW W BIAŁORUSKIM JĘZYK Streszczenie Im Artykułów będzie kilka Przedstawiono lituanizmy używane we in współczesnym białoruskim języku literackim. Es będzie Wyciągnięto wniosek, że wiele Lituanizmy w in języku białoruskim mają pochodzenie substratowe. | 112