Leksinės gudų lietuvybės

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, XXX (1993) PERIFERINĖS LIETUVIŲ KALBOS TARMĖS Vytautas RIMŠA LEKSYKALNE LITUANIZMY BIAŁORUSKIE K. Būga, po zbadaniu nazw miejscowych Białorusi, doszedł do wniosku, że na obszarze dzisiejszej Białorusi przed przybyciem Dregowiczów i Krywiczów mieszkali Bałtowie1. W książce "Analiza lingwistyczna Górnego Naddnieprza" V. Toporow i O. Trubaczow również doszli do wniosku, że od najdawniejszych czasów Bałtowie stanowili główny składnik etniczny Górnego Naddnieprza2. V. Siedow twierdzi, że większość mieszkańców górnego biegu Dniepru i Dźwiny to zbałtyzowani Słowianie, a nie potomkowie przybyłych Słowian3. Wałdajski kompleks antropologiczny Górnego Naddnieprza, do którego należą wschodni Litwini, Białorusini i Rosjanie z Górnego Naddnieprza, zasadniczo pokrywa się z kompleksem bałtyckim, zlokalizowanym na wschodnim wybrzeżu Morza Bałtyckiego, tj. na Litwie, Łotwie, w Estonii i na dawnej ziemi pruskiej. Według V. Siedowa na obszarze etnograficznym Białorusinów odkryto ponad 1000 hydronimów pochodzenia bałtyckiego. W staroruskich zabytkach piśmiennictwa większość białoruskich nazw rzek ma pochodzenie bałtyckie. Znaleziono kilka tysięcy białoruskich nazw osobowych pochodzenia bałtyckiego. W języku białoruskim występuje wiele cech fonetycznych, morfologicznych i składniowych, nietypowych dla innych języków słowiańskich, lecz obecnych w językach bałtyckich. Ponadto istnieje wiele podobieństw między Białorusinami a Bałtami w zakresie etnografii, archeologii i innych dziedzin. Siedow tak określił przyczynę powstania narodowości białoruskiej: "jednorodny substrat bałtycki na całym terytorium białoruskim"4. Potwierdza się zatem pogląd, że Białorusini są zasadniczo zeslawizowanymi Bałtami. Szczególnie wiele bałtyzmów występuje, a wiele jeszcze trzeba odkryć, na północnym zachodzie Białorusi (głównie w obwodach grodzieńskim i mińskim), gdzie Bałtowie zostali zeslawizowani stosunkowo niedawno. Bałtyzmy występujące na tych obszarach najczęściej uznaje się za niewątpliwe lituanizmy. Wielu językoznawców, zwłaszcza badających białoruskie wyrazy pospolite pochodzenia bałtyckiego, całkiem zasadnie uznaje za lituanizmy zasadniczo wszystkie białoruskie bałtyzmy. Wynika to z faktu, że wiele białoruskich bałtyzmów ma cechy, które spośród znanych języków bałtyckich są charakterystyczne wyłącznie dla języka litewskiego, na przykład występują w nich głoski š, ž, którym w innych językach bałtyckich odpowiadają s, z itp. Sporo bałtyzmów typu litewskiego występuje nawet pod Moskwą, w językach nadwołżańskich i gdzie indziej. Można więc przypuszczać, że na rozległym obszarze wschodnich Bałtów dawniej mieszkali Litwini. 1 Būga K. Rinktiniai raštai. V., 1958-1961. T. 1. P. 526; T. 3. P. 499, 729-730. 2 Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. М., 1962, С. 232. 3 Седов В. В. Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья. М., 1970. С. 5. 4Tamże. S. 192. 110 Historyk K. Jablonskis ustalił około trzystu najstarszych lituanizmów, znalezionych w języku pisanym Białorusinów, używanym w Wielkim Księstwie Litewskim⁵. Również we współczesnym języku białoruskim występuje wiele wyrazów pospolitych pochodzenia bałtyckiego lub litewskiego. Wartościowe są także badania białoruskich wyrazów pospolitych pochodzenia bałtyckiego prowadzone przez G. Cychūnasa, E. Grinaveckienė, M. Grynblata, J. Karskiego, J. Laučiūtė, V. Martynova, A. Nepokupnego, J. Otkupščikova, V. Siedowa, V. Toporowa, V. Urbutisa, A. Vanagasa, A. Veržbovskiego, A. Vidugirisa i innych uczonych. J. Laučiūtė podaje, że istnieje około 1000 gniazd wyrazowych pochodzenia bałtyckiego w języku białoruskim⁶. W niniejszym artykule omówiono tylko niektóre leksykalne lituanizmy w białoruskim języku ogólnym, które trafiły do „Słownika białorusko-rosyjskiego”⁷. Białor. боўдз-іла „gapowaty, głupek”, por. gwarowe боў-дз-і-ла „ostry pręt, którym nagania się ryby do sieci” (: lit. bal-d-as „taki kij lub ostry pręt do płoszenia ryb”, bál-d-yti „stukać, uderzać”, bél-s-ti; por. także bal-d-uonis „ktoś, kto hałasuje; nocny włóczęga” itd.; pochodzenia litewskiego jest również białoruski przyrostek -ила, por. lit. -ila); białor. бразг-аць „trzeszczeć, chrzęścić”, por. lit. bražg-inti „powodować trzask, chrzęst”, brážg-inti „jw.” itd.; białor. браздж-ыць, por. lit. brazd-ėti itd.; białor. брынд-аць „brodzić, człapać” (: lit. brend-a, bris-ti); białor. брыс-ці (lit. bris-ti); białor. брын-яць (lit. brin-k-ti); białor. бур-л-іць „bulgotać”, por. lit. bur-l-yti „bulgotać, zanurzywszy pysk; paplać, chlapać”, bur-l-ióti „jeść, rozlewając, brudzić, mazać”, bur-l-ùs „łatwo się brudzący”, bur-l-iùngė „1. płynne błoto; 2. kiepska zupa”, bur-l-ėkt (o upadku do wody), bur-l-énti „pobrzękiwać, beczeć”, bur-l-ỹs „ten, kto pobrzękuje (zwykle o baranie)” itd.; białor. варв-оль, ворв-ань (: lit. várv-al-is, várv-el-is „wytopiony tłuszcz wielorybi lub foczy”, varv-ėti, por. vaŕv-al-as, varv-én-ti, vaŕv-in-ti, vaŕv-as „kropla” itd.); białor. віц-ін-а (: lit. vy-t-in-ė „witka, rózga”, vy-t-is „jw.”, vý-t-i „wytwarzać, skręcając (powróz)”); białor. грэбл-ень „nieforemny, niezgrabny; zarozumiały” (: lit. grebl-ys „niezgrabny człowiek; sepleniący”, grebl-uóti „mówić niezgrabnie, seplenić”, grėb-ti „chwytać”: gréb-ti; co do znaczenia białoruskiego wyrazu por. grėbl-ióti „niezgrabnie macać; niechętnie grabić; zagrabiać”); białor. грэбл-я (: lit. grėbl-ius „nasypana droga przez bagno; grobla”, gréb-ti), białor. грэб-ці (lit. gréb-ti), аб-грэб-ці (: lit. ap-gréb-ti, ap-gréb-styti); białor. гуг-ель „precel” (: lit. gùg-ti „zginać się”, por. gug-ėlis „1. skręcone włosy na karku; 2. daszek czapki” itd.); białor. жваг-к-аць „mlaskać”, por. lit. žvan-g-s-ėti, žvan-g-ėti, žvén-g-ti); białor. жуд-а „groza, okropność” (lit. žud-ýti); białor. за-дры́н-а „brudas, niechluj”, за-дрын-аць „zniszczyć przez zużycie, znosić” (: lit. drib-ti „wiotczeć, rozmiękać, opadać”, por. drib-s-ą „niedbaluch, leń”, drib-k-us „ktoś ociężały, niedołęga; niedbaluch” itd.); białor. за-kăuk-аць (: lit. kaúk-ti, por. už-kaúk-ti); białor. какл-юц-ка „drut dziewiarski” (: lit. kăkl-as, por. kăkl-is „przyrząd do podnoszenia ciężarów, ładunków”, kakl-iùk-as itd.); białor. кал-д-юбаць „utykać” (: lit. kul-d-uóti, por. „Hej ty, kulawy, gdzie kuśtykasz?!; kul-d-ùnkst «łup, huk»”, kùl-ti); białor. кал-ёць „marznąć”, por. łot. at-kal-a „gołoledź, szadź”, ap-kal-a „jw.”, lit. kal-énti (o zębach szczękających z zimna); białor. kėy- 5 Jablonskis K. Lietuviški žodžiai senosios Lietuvos raštinių kalboje. K., 1941. D. 1. 6 Лакуните Ю. А. Словарь балтизмов в славянских языках. Л., 1982. 7 Беларуска-рускі слоўнік (под ред. К. К. Крапівы). М., 1962. 111 biał. "terti, brudzić, plamić", por. lit. kiau-ž-alai "gnijące resztki, śmieci", kiau-ž-óti "1. stawać się wypukłym; 2. stawać się porowatym, kruchym", kiaũ-z-eris "gapowaty, nieuk", kiau-z-is "kij, pałka", kiau-l-joti "szpecić, brudzić" itd.; biał. киж-л-аи "śpioch", por. lit. kėž-l-ỹs "1. karzeł, pokurcz; 2. chuderlak, niezdara", kež-l-óti "karłowacieć", kiž-as "człowiek, który złości się o byle co" itd.; biał. кил-з-дуб "(o)krępować, kiełznać", por. lit. isi-kil-p-auti; biał. kiu-зуб "roić się, szeptać, szurać", por. lit. kuš-ėti, kiš-ti, kiš-inys "coś upchniętego na siłę" itd.; biał. klik-ýн (: lit. klyk-ūn-as "krzykacz", klỹk-ti); biał. клыг-ацъ "utykać", por. lit. klig-žti "chwiać się", klig-ždėti "1. nie trzymać się w miejscu zamocowania, chwiać się (zwykle o nożu); 2. iść niepewnie" itd.; biał. клыг-ацъ (: lit. klyp-úoti, klỹp-ti); biał. клиш-а-ноги (: lit. kliš-a-kõjis, drugi człon wyrazu białoruskiego jest tłumaczeniem; kliš-as); biał. krų́-ш-ня (: lit. krú-s-n-is "stos kamieni", por. znaczenie tego lit. wyrazu "stos czegoś ułożonego, zrzuconego"; krų-š-ą "1. stos, mnóstwo, 2. tłok, ścisk"; kráu-ti, por. krū-v-ą itd.). Większość białoruskich lituanizmów należy uznać za substratowe. Wszystkie przedstawione tu lituanizmy stały się już własnością białoruskiego języka literackiego. LITUANIZMY W JĘZYKU BIAŁORUSKIM Streszczenie W artykule przedstawiono kilka lituanizmów we współczesnym białoruskim języku literackim. Wyciągnięto wniosek, że większość z nich w języku białoruskim ma pochodzenie substratowe. LITUANIZMY W JĘZYKU BIAŁORUSKIM Streszczenie W artykule przedstawiono kilka lituanizmów używanych we współczesnym białoruskim języku literackim. Wyciągnięto wniosek, że wiele lituanizmów w języku białoruskim ma pochodzenie substratowe. 112