O charakterze związków języka litewskiego z gwarami rosyjskimi i polskimi

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, XXX (1993) PERIFERINĖS LIETUVIŲ KALBOS TARMĖS Iryda GREK-PABISOWA, Irena MARYNIAKOVA O CHARAKTERZE ZWIAZKOW JĘZYKA LITEWSKIEGO Z GWARAMI ROSYJSKIMI 1 POLSKIMI Przedmiotem rozwažafi będą zagadnienia wptlywow litewskich na gwary stowianskie na podstawie kilku zespolėw gwarowych. Obejmujemy naszym zainteresowaniem — po pierwsze: a) gwary rosyjskie z terenéw ležących blisko litewskiego obszaru etnicznego, konkretnie gwary pskowskie i b) gwarę rosyjskich staroobrzedowcéw w Polsce, przesiedleficow z terenéw Pskowszczyzny, osiadlych tu w zasiegu wplywéw lokalnych litewskich gwar punskich i sejnefiskich; — po drugie: péinocno-wschodnie gwary polskie a) okolic Sejn i Suwalek oraz b) na terenie Litwy i pogranicza litewsko-biatoruskiego. Obszar gwar pskowskich obejmuje tereny wspélczesnego wojewddztwa pskowskiego wraz z przylegtymi do niego powiatami cholmskim wojew6dztwa nowogrodzkiego i toropieckim wojewddztwa kalinifiskiego na wschodzie i powiatem stanieckim wojewddztwa leningradzkiego na péinocy. Na zachodzie Pskowszczyzna graniczy od pdtnocy ku potudniowi z Estonia i Lotwa, od potudniowego zachodu az do wojewédztwa smolefiskiego z Biatorusią. Jest to najbardziej na zach6d wysunigta częšč etnicznego obszaru rosyjskiego. Z Litwa etniczng obszar ten nie graniczy. Natomiast historycznie przylegat do terenéw bedacych pod wptywem litewskim w czasach Wielkiego Ksigstwa Litewskiego i požniej. 4 Staroobrzedowcy, ktérzy przesiedlili si¢ do Polski, pochodzili z potudniowo-zachodniej częssci okregu Wielkie Luki. Ziemie te, chociaz nigdy nie wchodzity w sktad Wielkiego Ksigstwa Litewskiego znajdowaly sie w bezposrednim jego sasiedztwie, w kregu oddzialywafi kultury zachodniej idacej z Polski i Litwy. Dowody odnajdujemy w jezyku. Zar6wno w zabytkach jak i gwarach wspélczesnych istniejq elementy zachodniostowiariskie i litewskie. Odpowiedni material zafiksowany jest w Slowniku gwar pskowskichl. Podano tam polonizmy nie tylko z zabytkéw pskowskich ale i takie, ktére przetrwaly w zywych gwarach do dziš. W pierwszych pigciu dotychczas wydanych tomach tego stownika na litery A, B, W I. Grek-Pabisowa odnalazia 40 polonizméw lub wyrazéw przejetych przez medium polskie?-. 1 Mexopcxuit o6nacruoi CJIOBApb C MCTODH4ECKHMH Januumu. Bunya 1-5. JI, 1967-1983. 2 Grek-Pabisowa I. Polonizmy w gwarach pskowskich / Jezyk i jego odmiany w aspekcie 54 Réwniez ilošč lituanizméw mimo szczelnej bariery językowej jest znaczna. Zebrata je J.Laucziutie w pracy "Leksičeskije baltizmy w pskowskich goworach'"3 i powtorzyta z uzupelnieniami w stowniku battyzméw w językach stowiafiskich4. Ląacznie szacuje ona ilosč battyzméw leksikalnych w gwarach pskowskich na 60 jednostek. Sądzič naležy, že wiekszošč z nich to lituanizmy. Wplywy litewskie na gwary pskowskie zostaly opracowanie przede wszystkim na poziomie slownictwa. Gwary pskowskie charakteryzują wprawdzie pewne zjawiska językowe — fonetyczne, skladniowe — ktére moznaby okrešlič jako wynik wplywéw litewskich ale autorzy opisujacy je przewaznie nie wnikają w genezę tych zjawisk lub szukajq ich interpretacji w wewngtrznym rozwoju gwary. Z teren6w pskowskich z okregu Wielkie Luki pod koniec XVIII stulecia przesiedlita sie na zachéd grūpa Rosjan-staroobrzedowcéw i osiadla w Rzeczypospolitej w powiecie suwalskim i sejnefiskim. Przyniosta ona ze soba gwarg ze wszystkimi cechami jezykowymi, réwniez z lituanizmami. Na nowym miejscu staroobrzedowcy trafili w otoczenie jezykowe polskie, ale tez polszczyna okolicznej ludnosci nie byla wolna od wplywéw litewskich, zwlaszcza w Sejnefiskiem?. Staroobrzedowcy stanowili grupę spoteczną zamknieta, niechetnie kontaktujacy sie z otoczeniem. Niemniej byly tu wsie z ludnoscia mieszang, gdzie staroobrzedowcy mieszkali obok Litwinéw. Po prawie pot wieku egzystensji w Suwalsko-Sejnefiskiem częsč staroobrzedowcéw podjela dalsza wedréwke i w latach 1830-1832 osiedlita sie na Mazurach w dawnym wojewédztwie olsztyfiskim. Nieco péZniej powstata trzecia grupa osad staroobrzedowcéw w Augustowskiem, zlozona glownie z mieszkaficow z réznych wezešniejszych osiedli. W ten sposéb utworzyly sie trzy skupiska ludnosci rosyjskiej obecnie nieco rézniace sie pewnymi cechami jezykowymi. Rozdzielenie sig staroobrzedowcéw pozwala poczynié obserwacje co do zachowania sig w ich gwarze lituanizméw. Warunki, w jakich znaleZli sie staroobrzedowcy na Mazurach, a zwlaszcza cista izolacja jezykowa sprawily, ze ich gwara w stosunku do pozostalych jest najbardziej archaiczna. Tu tez zachowalo sie najwiecej lituanizméw dawnych, przeniesionych jeszcze z obszaru pskowskiego, m.in. takich, ktére wyszly z uzycia w innych osrodkach staroobrzedowcéw w Polsce, jak np. al'uga, g'irsa, k'iz'ūk, ki ‘ompy, nar‘ést (i pochodne nar'ėstavat“, nar'ėstavan'iė), sk’irdd, šugat'9, šurbatyį. We porėwnawezym. Prace Slawistyczne. Nr.53. Warszawa, 1986. S. 183-194. 3 Jlaywome IO. Jlexcnseckne Ganmvamu B nakoBcxux roBopax || Kalbotyra, 1971. T. 22(2). C. 77-92. 4 Jiaywome IO. A. Cnosaps Ganmvamos B crasancxux a3uxax. J, 1982. S Zob. Zdancewicz T., Litewskie elementy stownikowe w gwarach polskich okolic Sejn // Lingua Posnaniensis, 1960. T. 8. S. 333-352; tenze: Gwary powiatu Jenene o na tle procesdw osadnicznych / Materiaty do dziejcéw ziemi sejnefiskiej. Bialystok, 1963. S. 231-266, tenze: Litewskie i ruskie zasiegi stownikowe na BiatostocczyZnie || Z polskich studiéw Sawistycanych, Warszawa, 1967. Seria 2. S. 287-310; tenze: Wplywy litewskie i wschodniostowiafiskie w polskich gwarach pod Sejnami H Acta Baltico-Slavica, I, 1964. S. 227-246: Gotąbek A., Wplywy litewskie w polskich gwarach sejnefiskich / Acta Baltico-Slavica, XVIII, 1987. S, 181-191. Wyraz šugat'w gwarze starowierc6w ghaczy ‘szybkim ruchem rzuci€, np. to my st 6tk’i 'e3¢ of f trav u 'šugal'i. Pochodzi prawdopodobnie z litewskiego. Za baltyzm uwaza W.Martynow 55 wszystkich trzech ošrodkach zachowata się pewna liczba lituanizméw leksykalnych znanych nie tylko w gwarach pskowskich, lecz i na szerszym terytorium na wschéd i zachėd od Pskowszczyzny, np. barkan, buč, k'in'd'ūk, r'onk'il', v'ėnt'ėr i inne. Jednoczešnie w skupisku suwalsko-sejnefiskim stwierdzamy obecnošč lituanizméw nowych, ktére musialy sie pojawič dzieki lokalnym kontaktom z gwarami litewskimi juž w okresie po przesiedleniu się na ziemie polskie, ale prawdopodobnie po oddzieleniu się grupy mazurskiej. Nie ma bowiem tych wyrazéw ani w archaicznym skupisku mazurskim ani w nowszym augustowskim. Sq to: gfumnoj ‘glupi’ < lit. glimas ‘glupota, oglupienie’, brukavat' ‘grucha¢ — o golebiach’ < lit. brukūoti, fiink’i ‘otwory w lodzie do wprowadzania sieci rybackiej — por. lit. liūnas ‘trzesawisko’, rampdtyi ‘ospowaty’ < lit. raupai, rauplétas ‘ospa, ospowaty’, str'epul'icsa ‘upas¢ z hukiem, zwalič si¢’ — por. lit. trempti ‘mocno tupnaé nogg’, sp’ilugat’ ‘sttamsié, sponiewierad’ < lit. spilgti byč zagluszonym, byé w cieniu’, Skv’yr’‘icsa 'ktėcič sig, spieraé sie’ < litewska gwara pufiska kivifCytis, kivirčas ‘ts’ i kilka innych. W pracy o balttyzmach w gwarach pskowskich J.Laucziutie stwierdza, ze w okregu Wielkie Luki baltyzméw jest mniej, niz w regionach potozonych bardziej na zachdd. Najliczniejsze są koto Siebierza — 19 lekseméw, najmniej liczne koto Wielkich Lukéw — 9 lekseméw. Natomiast w gwarze staroobrzedowcéw, a przyszli oni do Polski jak wiemy wiasnie z okregu wielkotuckiego, jest ich wraz z pochodnymi ponad 50. Po odliczeniu tych, ktére mogly pojawi¢ sig juz na ziemi sejnefiskiej, liczba lituanizméw leksykalnych w zasobie stownictwa przyniesionego z Pskowszczyzny jest znaczna’. Tak wiec, z jednej strony izolacja gwary staroobrzedowcéw na Mazurach sprzyjata zachowaniu sig archaizméw, migdzy innymi zapozyczefi litewskich, z drugiej — kontakt z lokalnymi gwarami litewskimi w Suwalsko-Sejnefiskiem oddziatywat zaréwno na zachowanie sig i utrwalenie pozyczek dawnych jak i na pojawienie się nowych. Poza pozyczkami leksykalnymi znajdujemy w gwarze staroobrzedowcéw wplywy litewskie na innych poziomach jezyka. Byé moze jako wplyw litewski nalezatoby potraktowaé utratę w wielu wyrazach nagltosowego +, np. ac el’, aftka, arfa, ektar i in. Z taka wymową spotykamy sig glėwnie u staroobrzedowcéw na Mazurach, a wiec tam, gdzie mamy najwiecej archaizméw. Do najbardziej pewnych nalezy wystgpowanie imiestowu przystowkowego czasu przeszlego jako uzupelnienie systemu temporalnego czasownika, np. vy nai ešt'is' v nas i agat, v VarSavu pr'ii ed'it'ė bud’ét'é nai efSy; Zénku mdiit gd’é to tam astifSa; and s'ėičas vyiéxaly v Ras’éiu, m'ėta i biatoruski wyraz < lit. šauti, šaunu ‘biec szybko’ i lotewski Saut, šaunu ‘zrobié 4? i ruch.’ Zon. Mapruuio B.B. Tunu nexcusecxux Gantvamos B Genopyocxux amanextax # Acta Baltico- lavica, IX, 7 Te rozbieznosci są zastanawiajace. Mozna je interpretowaé dwojako: albo nasycenie gwary lituanizmami w okręgu Wielkie Luki byto wieksze, albo taroob ola ie | Piermazym oktesie Paty was pec Ss flo, Eats starobradovetu przeia je juž V 56 éxat’ takze wystepowanie bezprzyimkowych konstrukcji dopetniaczowych typu — my pryvykSy par‘dtku. Mozna by tu dodač notowane, wprawdzie dosé rzadko i w mowie najstarszego pokolenia, liczebniki zlozone typu: polp‘dta, polir’ét'a, poicétv'értdsta. Zjawiska te utrzymujq się w gwarze wszystkich skupisk, co šwiadczy o ich dawnosci. PrzejdZmy teraz do uwag na temat wptywéw litewskich na gwary polskie. Jak juz wspomniano we wstepie, w kregu naszych zainteresowan znajdujq sig gwary polskie na Litwie i pograniczu litewsko-bialoruskim oraz gwary sejnefiskie i suwalskie. Aby pozostaé przy jezyku méwionym, czyli dialektach, z rozwazafi niniejszych wylaczamy bogato opracowang tematyke onomastyczng opierajac si¢ na innych pracach, do ktérych musimy si¢ odwotaé w sposéb bardziej szczegbtowy. | Wplywy litewskie w polskich gwarach sejnefiskich i suwalskich zostaly opisane w kilku pracach T.Zdancewicza8 i A.Gotabek®. Najsilniejsze oddzialywanie litewszczyzny obserwujemy w leksyce. Zdancewicz wymienia przeszio 200 lekseméw’ z réznych dzialéw stownictwa. Stopiefi nasycenia lituanizmami w opisywanych gwarach nie jest réwny. Najwigcej lekseméw pochodzenia litewskiego jest wedlug wymienionych autoréw w polszczyZnie Litwinéw, mniej w gwarach niemazurzacych w poblizu Sejn. W mazurzacych gwarach suwalskich, mimo niewielkiej odlegtosci, ilošč lituanizméw maleje. Systemowe pozyczki litewskie są niewielkie. Oboje autorzy z dziedziny fonetyki wymieniają zastgpowanie x przez k, a takze g zamiast d, z zastrzezeniem, že mogą to byč zbieznosci przypadkowe. Za wspélne w jezykach batltyckich i stowiafiskich uznają sufiksy -ué < lit. -utis, -un < lit. -finas i -uk < lit. -ūkas typu ragué, xamuč, klysun, gaduk ‘gadula’, skaptuk ‘diuto’, ktére przynajmniej w litewskich zapozyczeniach stownikowych są tegoz pochodzenial0, w gwarach sejnefiskich odnotowano przypadki zmiany rodzaju gramatycznego rzeczownikéw nijakich na meskie lub zefiskie. W dziedzinie skladni wywolane oddziatywaniem litewskim są szeroko uzywane formy imiestowowie na -(v)3y oraz konstrukcja dziatacza bez przyimka przy imiestowie biernym typu obras opaskuzony muxof. Nieco inaczej na tym tle przedstawiaja sie polskie gwary p6tnocnokresowe (gwary wilefiskie). Wage elementu fiigwiisss w polskich gwarach wilefiskich jako pierwsza docenila i opisata H.Turska 11. Jej opis jest bardzo wnikliwy i szczegOtowy. Obok cech szeroko wystepujacych omawia tez cechy drobniejsze, lub majace zasieg lokalny. By nie wchodzié w szczegoly, ogoblnie nalezy powiedzie¢, ze w zakresie fonetyki wplyw litewski Turska widziala w 8Zdancewicz T. Litewskie elementy...; tenze: Wphwy litewskie...; tenze: Gwary powiatu sejnefiskiego...; tenze: Mazurzace gwary suwalskie. Cz. 1. Warszawa-Poznaf, 1980, 9 Gotabek A. Op. cit. 10 por, Gotgbek A. Op. cit. S. 185. 11 Turska H O powstaniu polskich obszar6w jezykowych na Wilefiszczyznie / Studia nad polszczyzna kresowa. iy 1982. S. 86-121. yowy y a na 57 sktonnosšci do dyftongicznej wymowy samoglosek i zmigkczenia spotgtosek (zwlaszcza wystepowania miekkich t', d’, r') w dyspalatalizacji spėtgtosek w okrešlonych pozycjach oraz w niewielkiej redukcji samoglosek jako šladu litewskich stosunkéw iloczasowo-intonacyjnych. Ponadto kwalifikowala jako wplyw litewski sposėb intonowania wypowiedzefi, wskutek czego uzyskują one swoista melodie. W zakresie stowotworstwa stwierdza, ze formowanie nowych wyrazéw za pomocą morfeméw litewskich jest zjawiskiem rzadkim. Natomiast mamy tu do czynienia ze 2zmodyfikowanymi przyrostkami litewskimi, raz zblizonymi do polskich, raz do bialoruskich. Dopiero po zmodyfikowaniu przyrostki takie nabierają produktywnosci. W ten sposéb powstaja formacje mieszane. Turska podaje dokumentacje uzywania réznego typu zlozefi tworzonych na wzér litewski lub kalkowanych. Mowi tez o czestych deminutywach i ekspresywach. Obecno$¢ licznych formacji ekspresywnych, bodZca do tworzenia ktérych nalezy szukaé w kryku litewskim i biatoruskim, na materiale wspétczesnym potwierdza B.Dubicka 2 O oddziatywaniu czynnika litewskiego na morfologię i skladnię možerny mowič juz tylko na podstawie ogėlniejszej informacji podanej przez H.Turska13 oraz na podstawie wzmianek w pracach dialektologbw wspéliczesnych. Zapewne archaizmem wywodzacym sig z jezyka litewskiego jest zmigkczenie koficowki pierwszej osoby liczby mnogiej czasownikéw czasu teraZniejszcego - m'i 14, np. xcem’i, v'em'i, mam’i itp. Podczas naszej eksploracji réwniez notowalysmy takie formy, np. prost zamacym’i [len] 0 na fonka, v'onžem f snopk’i i stav'am'i po čtery snopk’i. Koficowka ta utrzymuje sie w mowie repatriantéw, bylych mieszkaficow okregu wilefiskiego. Mowi o tym K.Tekielskil®. Ze skladni nalezy wymieni¢ czeste uzycie imiestowu przystowkowego czynnego czasu przestego na -(v)Sy w funkcji predykatu oraz form biernych na -no, -to. Imieslowy te w podobnej funkcji są réwnie szeroko jak na WilenszczyZnie uzywane w gwarach sejnefiskich. Przyklady uzycia obu form notowaly$my w ostatnim okresie w gwarach polskich na okregu wilefiskiego. Jak wiec widzimy, sytuacja na omawianym terenie jeszcze raz potwierdza znang regule, ze przede wszystkim w kontaktujacych jezykach pojawiaja sig najliszniej wzajemne wplywy nie systemowe. Znacznie mniej podatna na wplywy jest fonetyka i skladnia. Najbardziej odporny na zmiany pod dziataniem czynnikéw z zewnatrz okazuje sig system morfologiczny, chociaz w 12 Dubicka B. Niektére odrgbnosd stowotwércze polszczyzny wilefiskiej // Studia nad polszczyzna kresowa. T. 4. Ossolineum, 1986. S, 71-79. Turska H. Jezyk polski na WilefiszczyZnie || Studia nad polszczyzng kresowa. T. 2. Ossolineum, 1983. S. 22 F° zy Po Seely IR 14 por, Otrebski J. Gramatyka jezyka litewskiego. T, 3. Warszawa, 1956. S. 185. O wystgpowaniu tej koficowki w gwarach polskich na Lotwie zob. i? JO. M. T'naron B NoJILCKOA Pes XUTENEH Acposau, As peviiesn Magoucxoro pafiosa Jlatsusicxoit CCP | Monscxue rosopu 8 CCCP. U. 2. Muucx, S Tekielski K. Gwarowa Iszczyzna okolic Podbrzezia i Niemenczyna na WilefiszczyZnie // Jezyk Polski, LXII. Z. 4-5. S. 282-293. 58 omawianych gwarach wyražnie wydziela się stowotwoérstwo. Ješli chodzi o gwary rosyjskie, to na terytorium Pskowszczyzny lekseméw pochodzenia litewskiego jest mniej, niz w gwarze starowiercéw w Polsce, gdzie doszedt czynnik dodatkowy bližszego kontaktu językowego. Nie podwaža to jednak zasady ogolnej. Zilustrujemy nasze wywody prostym schematem, obrazujacym strefy wplywu litewszczyzny na omawiane gwary. Kontakt języka litewskiego i jego gwar z gwarami polskimi i rosyjskimi podzielityšmy na trzy strefy. ni I | I | rrrEwszezyzNA |] dl on POLSZCZYZ SEJNĖNS! POLSYL Z A < AT G) POI SZCZY ZN NILENSKA AROOBRZEDOWCY * AROCOBRZEDOWC SEINE | W strefie pierwszej lokujemy te gwary, ktére znajdują się w bezposrednim kontakcie z jezykiem i gwarami litewskimi. Nalezy tu polszczyzna wilefiska na Litwie i pograniczu litewsko-biatoruskim oraz polskie gwary sejnenskie. Z przedstawionego wczesniej materiatu widzimy, ze wplywy litewskie w obrebie tej strefy dziataja na wielu poziomach jezyka ale przede wszystkim i najszerzej w leksyce. Istniejace opracowania pozwalaja wysnué pewne wnioski. Dokladne dane T.Zdancewicza i A.Golabek mėwią o 200 do 230 litewskich pozyczkach leksykalnych w gwarach sejnefiskich. Liczba ta jest znacznie zawyzona z tego powodu, ze policzono tu lacznie lituanizmy wystepujace w mowie polskiej Litwinéw z lituanizmami w mowie Polakéw sejnefiskich. Niemniej, nawet po uwzglednieniu tego faktu, nalezy uznaé wystepujace tu pozyczki za liczne. Tak dokiadnych danych nie ma natomiast dla lituanizméw stownikowych z terenu 59 Litwy i pogranicza litewsko-biatoruskiego. W materiale K.Nitscha i H.Turskiej brak konktretnych liczb, są tylko przyktady. Dla gwary wsi Lopatowszczyzna z okolic Turgiel A.Zdaniukiewicz w leksykalnej czesci swej ksiąžkilė lituanizméw nie wydziela. Wedtug naszych przybližonych obliczefi jest ich okoto 50. W czasie wtasnej eksploracji terenowej notowatyšmy stownikowe požyczki litewskie sporadycznie réwniez takie, ktérych nie wymieniają dotychczasowe opracowanial’. Mozna stwierdzié, ze lituanizmy stownikowe na tym terenie występują w wielu dziedzinach, zapewne liczniej niz w gwarach sejnefiskich, chociaz w' bardzo matym stopniu dotykaja nowego stownictwa polityczno-spolecznego, gdyz tu szerza sig raczej rusycyzmy. W zakresie fonetyki najwigkszymi wplywami objete sq polskie gwary wilefiskie. Na innych poziomach jezyka, poza stowotwérstwem, wplywy są znacznie mniejsze. Dla tych gwar H.Turska wymienila wiele litewskich cech fonetycznych i stowotwérczych, z ktérych czesé tylko powtarza sie w gwarach sejnefiskich. W strefie drugiej znalazly sig polskie gwary suwalskie i rosyjska gwara staroobrzedowcéw osiadlych tu od okoto dwustu lat. W stosunku do strefy pierwszej wplywy litewskie na gwarg polska są zawezone. Przeniknely pozyczki leksykalne w mniejszym nieco zakresie, oraz sktadniowe. Jedli chodzi Oo gwarg staroobrzedowcoéw, to mamy takze liczne pozyczki leksykalne, gdyz skomasowaly sig tu dawne pozyczki przeniesione z terenéw macierzystych z nowymi, wyniklymi z kontaktéw lokalnych, aczkolwiek dos¢ ograniczonych, ze wzgledu na zamknigty charakter tej grupy wyznaniowej. Do strefy trzeciej naleza rosyjskie gwary pskowskie, ktére są macierzystymi gwarami staroobrzgdowcéw polskich. Jak juz pisalySmy, nie mialy one bezposredniego kontaktu z gwarami litewskimi, niemniej wptywy, szczegélnie leksykalne okazaly sie bardzo trwate, o czym min. $wiadczy fakt, ze zachowala je dotychczas przeniesiona i odizolowana przez dlugi czas gwara grupy staroobredowc6w na Mazurach. Przetrwata zarėwno w gwarze rosyjskiej jak i w gwarach suwalskich skladniowa konstrukcja imiestowu na -(v)šy. Do strefy trzeciej odnosimy ponadto przeniesiong w granice naszego panstwa polszczyzng wsi podwilefiskich. Jest ona od kilkudziesieciu lat pozbawiona kontaktu z jezykiem litewskim a takze z jezykiem biatoruskim — nosicielem lituanizméw. W tej przeniesionej polszczyZnie réwniez najliczniej i najdtuzej utrzymujq sig lituanizmy leksykalne. K.Tekielski 8 odnajduje w mowie bytych mieszkaficéw okolic Podbrzezia i Niemenczyna (z dwu tylko pél 16 Zdaniukiewicz A. Gwara Lopatowszczyzny. Fonetyka, fleksja, stownictwo. Ossolineum, 1972. Badania guwary Lopatowszczyzny autor przeprowadzit w latach 1956-1959 juz na terenie Polski wsr6d bylych mieszkaficow tej wsi na WilefiszczyZnie. Mozna przyjaé, ze od momentu opuszczenia Litwy w mowie informatoréw nie nastapily istotne zmiany. 7 Poza wymienionymi powyzej pracami mowa tu o artykutach: Jlaysiore IO. O cnosax JIHTOBCKONO NPOMCXOXACHMA B NOJILCKOM minke J Kalbotyra, 1971. T. 22(2). V. C. 93-104; Grinaveckienė E ListuyiBkes kilmės leksika Aūkštdvario lenkų Snektoje // Lietuvių kalbotyros klausimai, 1977. T. 17. 8 Tekielski K. Lituanizmy leksykalne w dialekcie okolic Podbrzezia i Niemenczyna / Acta Baltico-Slavica, XIII, 1980. S. 67-72. 60 "semantycznychgospodarstwo wiejskie i czlowiek) až 45 lituanizmow. Cechy przejete z litewszczyzny na innych poziomach języka utrzymują sig tu jeszcze w mowie pokolenia starszego, u mtodych zanikaja. Gwara grupy staroobrezdowcéw mazurskich umieszczona w tejze strefie stanowi tez gware przeniesiona, odcigta od wplywéw litewskich i posredniszacych wplywow gwar bialoruskich. Zachowuje ona lituanizmy stownikowe archaiczne, nawet takie, ktérych nie notujemy juz u starowiercow suwalsko-sejnefiskich. Przechowala teZ konstrukcje z imiestowem na -(v)šyi - no, -to. Oczywiscie, jak wiemy oddzialywanie jezyka litewskiego nie koficzy sig na gwarach wymienionych przez nas stref. Jak daleko na zachéd siegalo Wielkie Ksigstwo Litewskie, tam do dzi§ spotykamy wyrazy pochodzenia litewskiego. Niektére lituanizmy slownikowe mają wezszy, inne szerszy zasieg. Na przykiad wyrazy takie jak kulša, kump’ak, kurpi in. wykraczają poza Lomžę!?. Czes¢ z nich, to wedlug Cz.Kudzinowskiego, battyzmy, relikty jezyka Jaéwingéw20. Chociaz liczyé siq nalezy réwniez z opinia Z.Zinkiewicziusa, ktéry uwaza wigkszo$¢é lekseméw wymienionych przez Kudzinowskiego za lituanizmy?21. Mėwiąc o oddziatywaniu litewszczyzny na gwary polskie i rosyjskie nalezy uwzglednié i doceni¢ rolę jezyka bialoruskiego wspélistniejacego na tych obszarach. Wiele sposréd lekseméw litewskich i litewskich cech jezykowych zadomowilo sig w polszczyZnie i ruszczyZne dzieki posrednictwu jezyka biatoruskiego. Wiecej cech litewskich mamy w polskich gwarach wilefiskich, gdyz mialo tu miejsce oddzialywanie litewskie bezposrednie jak i za posrednictwem biatoruskiego. Polszczyzna polozona dalej od etnicznej Litwy jak réwniez gwary pskowskie zachowaly przede wszystkim wplywy dawne, gléwnie pozyczki stownikowe, znajdujac oparcie w bliskiej biatoruszczyzZnie. Jako jedng z cech charakteryzujacych polszczyzne wilefiska wymienita prof. Turska intonacje powiedzen i zdafi. Intonacja ta nadaje mowie Polakéw z kresow péinocnowschodnich swoista melodyjno$é. Wymieniona cecha ma szeroki zasieg, wkraczajac na teren Podlasia. Stanowi mily relikt dtugotrwatych kontaktéw sąsiadujących narodėw. 19 Zdancewicz T. Litewskiei ruskie zasiggi... 20 Kudzinowski Cz. Jaéwiggowie w jezyku Il Acta Baltico-Slavica, I, 1964. S. 217-225. P 149 Zinkevičius Z. Dėl baltų substrato Balstogės vaivadijoje /Lenkijoje/ // Baltistica, 1975. T. 11(2). 61 DĖL LIETUVIŲ KALBOS RYŠIŲ SU LENKŲ IR RUSŲ KALBŲ TARMĖMIS YPATYBIŲ Reziumė Straipsnyje aptariama lietuvių kalbos ir jos periferinių tarmių įtaka šioms slavų tarmėms bei jų grupėms: Vilniaus krašto ir Seinų apylinkių lenkų tarmėms, rusų sentikių tarmei, į Lenkijos teritoriją perkeltai iš Pskovo apylinkių. Atsižvelgiama ir į lenkų, kilusių iš Vilniaus krašto, tarmes dabartinėje Lenkijoje. Išnagrinėjus tiesioginius ir netiesioginius minėtų tarmių ryšius su lietuvių kalba bei jų kontaktus su baltarusių kalba (lituanizmų perdavėja), nustatytas lietuvių kalbos įtakos laipsnis (žr. schemą). Straipsnyje remiamasi pačių autorių surinkta medžiaga bei kitų lenkų ir užsienio mokslininkų darbais. 62