O charakterze związków języka litewskiego z gwarami rosyjskimi i polskimi

DAŃ den | LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, XXX (1993) ACITLIAY TY TEE Ea PERIFERINES LIETUVIŲ KALBOS TARMES AOWTI SERÓW bi EDO I KA GRAN) oł, NE EE SAW a (VE Rh Rc ae? al SE gĄ Pm | | Iryda GREK-PABISOWA, Irena MARYNIAKOVA į trik. ż o CHARAKTERZE ZWIĄZKÓW JĘZYKA LITEWSKIEGO Z 'GWARAMI ROSYJSKIMI I POLSKIMI mą až — Przedmiotem rozważań będą zagadnienia wpływów litewskich na gwary | słowiańskie na podstawie kilku zespołów gwarowych. © Obejmujemy naszym zainteresowaniem — po pierwsze: a) gwary rosyjskie RZE terenów leżących blisko litewskiego obszaru etnicznego, konkretnie gwary = pskowskie i b) gwarę rosyjskich staroobrzędowców w Polsce, przesiedleńców z |; tetefów Pskowszcżyzny, osiadłych tu w zasięgu wpływów lokalnych - litewskich gwar puńskich i sejneńskich; — po drugie: północno-wschodnie POR. a polskie a) okolic Sejn i Suwałek oraz b) na terenie Litwy i pogranicza 1 litewsko-bialoruskiego, Ji Obszar gwar pskowskich obejmuje tereny współczesnego województwa — pskowskiego wraz z przyległymi do niego powiatami chołmskim województwa ft. owogrodzkiego i toropieckim województwa kalinińskiego na wschodzie i | | powiatem słanieckim województwa leningradzkiego na północy. Na zachodzie | Pskowszczyzna graniczy od północy ku południowi z Estonią i Lotwa, od - SE _ południowego zachodu aż do województwa smoleńskiego z Białorusią. Jest to - najbardziej na zachód wysunięta część etnicznego obszaru rosyjskiego. Z Litwą (| etniczng obszar ten nie graniczy. Natomiast historycznie przylegał do terenów — bedacych pod wpływem litewskim w czasach Wielkiego Księstwa Litewskiego i ~~ Staroobrzędowcy, którzy przesiedlili się do Polski, pochodzili z © południowo zachodniej częśsci okręgu Wielkie Łuki. Ziemie te, chociaż nigdy SE - nie wchodziły w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego znajdowały się w — bezpośrednim jego sąsiedztwie, w kręgu oddziaływań kultury zachodniej ab. z Polski i Litwy. Dowody odnajdujemy w języku. Zarówno w zabytkach — jak i gwarach współczesnych istnieją elementy zachodniosłowiańskie i = litewskie. Odpowiedni materiał zafiksowany jest w Słowniku gwar Upa Podano tam polonizmy nie tylko z zabytków pskowskich ale i "__ takie, które przetrwały w żywych gwarach do dziś. W pierwszych pięciu et: dotychczas wydanych tomach tego słownika na litery A, B, W I. Grek-Pabisowa W. odnalazła 40 polonizmów lub wyrazów przejętych przez medium polskie?-. wig” ORT TAR M ži 4 1 Tlckosckui oGnacruoh CJIOBADb C MCTODH4ECKHMH 4AHHNMK. Bunya 1-5. JI, 1967-1983. it A 2 DO a IRolenizaye w gwarach i A Jezyk i jego odmiany w splits „Je 250 ANNA ju rita En bi 0 + POK CCA tarnai NE si ar EAS Si a i ; KADET Również ilość lituanizmów mimo szczelnej bariery językowej jest znaczna. AZ | ebrala je J.Laucziutie w pracy "Leksićeskije bałtizmy w pskowskich RZE: 4 sówórach"3'1 powtórzyła z uzupełnieniami w słowniku bałtyzmów w językach AT R słowiańskich? Łącznie szacuje ona ilość bałtyzmów leksikalnych w gwarach eż Eh pskowskich na 60 jednostek. Sądzić należy, że większość z nich to lituanizmy. YA | | Wpływy litewskie na gwary pskowskie zostały opracowanie przede = Ei szystkim na poziomie słownictwa. Gwary pskowskie charakteryzują a prawdzie pewne zjawiska językowe — fonetyczne, składniowe — które ira + możnaby określić jako wynik wpływów litewskich ale autorzy opisujący je Sz | przeważnie nie wnikają w genezę tych zjawisk lub szukają ich interpretacji w kaz ewnętrznym rozwoju gwary. ACE | Z terenów pskowskich z okręgu Wielkie Łuki pod koniec XVIII stulecia sA przesiedliła się na zachód grupa Rosjan-staroobrzędowców i osiadła w + AE | Rzeczypospolitej w powiecie suwalskim i sejneńskim. Przyniosła ona ze sobą ZA; | gwarę ze wszystkimi cechami językowymi, również z lituanizmami. Na wia: | | owym miejscu staroobrzędowcy trafili w otoczenie językowe polskie, ale też sy A A Ą + * . § polszczyna okolicznej ludności nie była wolna od wpływów litewskich, ois | zwłaszcza w Sejneńskiem). Staroobrzędowcy stanowili grupę społeczną WY zamkniętą, niechętnie kontaktującą się z otoczeniem. Niemniej były tu wsie z Si? 3 ludnością mieszaną, gdzie staroobrzędowcy mieszkali obok Litwinów. Po =" „a prawie pół wieku egzystensi w Suwalsko-Sejnefiskiem część © "AR staroobrzędowców podjęła dałszą wędrówkę i w latach 1830-1832 osiedliła się Ha b Mazurach w dawnym województwie olsztyńskim. Nieco później powstała hay, B = grupa osad staroobrzędowców w Augustowskiem, złożona głownie z ZEE | ieszkańców z różnych wcześniejszych osiedli. W ten sposób utworzyły sie | trzy skupiska ludności rosyjskiej obecnie nieco różniące się pewnymi cechami = ie językowymi. Rozdzielenie się staroobrzędowców pozwala poczynić obserwacje BB co do zachowania się w ich gwarze lituanizmów. Warunki, w jakich znaleźli się RA | staroobrzędowcy na Mazurach, a zwłaszcza ścisła izolacja językowa sprawiły, ze Ik ich gwara w stosunku do pozostatych jest najbardziej archaiczna. Tu tež chowało się najwięcej lituanizmów dawnych, przeniesionych jeszcze z AREA * 4 . . . il r bszaru pskowskiego, m.in. takich, które wyszły z użycia w innych ośrodkach ' staroobrzędowców w Polsce, jak np. al'iga, g'irsa, k'iz'iūk, kl'ompy, nar'ėst (i eh kx chodne narćstavat, narćstavan'ić), Ssk'irdź, Śugat %, śurbatyj. We OK Ei równawczym. Prace Slawistyczne. Nr.53. Warszawa, 1986. S. 183-194. Sh | 3 Jlaywome IO. Jlekcsecxne Garmin B NCXOBOKHX roBopax // Kalbotyra, 1971. T. 22(2). C. 77-92. ER? | 4 Jiaywome IO. A. Cnosapb GajiruaMos B CNABAHCKHX A3HKAX, JL, 1982. pes 5 Zob. Zdancewicz T, Litewskie elementy słownikowe w gwarach polskich okolic Sejn // Lingua BAL | osnaniensis, 1960. T. 8. S. 333-352; tenże: Gwary powiatu sejneńskiego na tle procesów na | dnicznych // Materiały do dziejców ziemi sejneńskiej. Białystok, 1963. S. 231.966; tenże. Litewskiei — Na. ruskie zastogi stownikowe na Białostocczyźnie If Z polskich studiów slawistycznych. Warszawa, 1967. Ph Seria 2. S. 287-310; tenże: Wpływy litewskie i wschodniosłowiańskie w polskich gwarach pod Sejnami Acta Baltico-Slavica, I, 1964. S. 227-246: Gołąbek A., Wpływy litewskie w polskich gwarach AB: jneńskich // Acta Baltico-Slavica, XVIII, 1987. S. 181-191. Isa 6 Wyraz šugat'w gwarze starowierców Pacey ‘szybkim ruchem rzucić, np. to my sf 6tk’i l'es¢of ~~ | trav u šugal'i. Pochodzi prawdopodobnie z itewskiego. Za bałtyzm uważa W.W.Martynów T . WE M a GC PABOREA SERC ASSET Atis P | - SPE ZWANE r ais Tai OTSA YA dt AE Sios ra Soke Sea ph Oe BE RET CR PPI KORSZE OE Ns ~ wszystkich trzech ośrodkach zachowała się pewna liczba lituanizméw qh leksykalnych znanych nie tylko w gwarach pskowskich, lecz i na szersz KŻ terytorium na wschód i zachód od Pskowszczyzny, np. barkdn, buć, kin'd'ik TE ronkil, wvóentćr i inne. Jednocześnie w skupisku suwalsko-sejneński Pi stwierdzamy obecność lituanizmów nowych, które musiały się pojawić dzięki ARE lokalnym kontaktom z gwarami litewskimi już w okresie po przesiedleniu się me na ziemie polskie, ale prawdopodobnie po oddzieleniu się grupy mazurskiej. — Nie ma bowiem tych wyrazów ani w archaicznym skupisku mazurskim ani — nowszym augustowskim. Są to: głumnoj ‘glupi’ < lit. glimas 'głupota, Ža — ogłupienie', brukavat” 'gruchać — o gołębiach” < lit. brukūoti, łónk'i otwory w — lodzie do wprowadzania sieci rybackiej — por. lit. liūnas ‘trzesawisko’, — rampdtyi ‘ospowaty’ < lit. raupai, rauplétas ‘ospa, ospowaty’, str'epūl'icsa GR "upaść z hukiem, zwalić się — por. lit. trempti "mocno tupnąć nogą, sp'ilugat” 2 'stłamsić, sponiewierać < lit. spilgti być zagłuszonym, być w cieniu, = _Skv'yr icsa kłócić się, spierać się” < litewska gwara puńska kivifćytis, kivirčas ts” i kilka innych. a; - W pracy o bałtyzmach w gwarach pskowskich J.Laucziutie stwierdza, że | okregu Wielkie Łuki bałtyzmów jest mniej, niż w regionach położonyc ŚW bardziej na zachód. Najliczniejsze są koło Siebierza — 19 leksemów, najmnie 3 — liczne koło Wielkich Łuków — 9 leksemów. Natomiast w gwarze staroobrzędowców, a przyszli oni do Polski jak wiemy właśnie z okręgu J R wielkołuckiego, jest ich wraz z pochodnymi ponad 50. Po odliczeniu tych, które RE mogły pojawić się już na ziemi sejneńskiej, liczba lituanizmów leksykalnych 3 air zasobie słownictwa przyniesionego z Pskowszczyzny jest znaczna”, Tak więc, z | it jednej strony izolacja gwary staroobrzędowców na Mazurach sprzyjała ~ zachowaniu się archaizmów, między innymi zapożyczeń litewskich, z drugie įr | — „kontakt z „lokalnymi gwarami litewskimi w Suwalsko-Sejneńskie He oddziaływał zarówno na zachowanie się i utrwalenie pożyczek dawnych jak sua a na pojawienie się nowych. ASK Poza pożyczkami leksykalnymi znajdujemy w gwarze staroobrzędowcó wpływy litewskie na innych poziomach języka. Być może jako wpływ litewsk 7 / należałoby potraktować utratę w wielu wyrazach nagłosowego +, np. ac el’ SSB aftka, arfa, ektar i in. Z taką wymową spotykamy się głównie iš staroobrzędowców na Mazurach, a więc tam, gdzie mamy najwięcej a g archaizmów. Do najbardziej pewnych należy występowanie imiesłowu bo przysłówkowego czasu przeszłego jako uzupełnienie systemu temporalnego ' czasownika, np. vy nai eStis” v nas i agat, v Varšavu priii ed'it'ć būd'ėt'ė nai ir i efšy; Żónku maiit gd'ė to tam astafša; and s'ėičas vfiexaćy v Ras’éiu, m'óła hd białoruski wyraz < lit. šauti, šaunu ‘biec s tį į 'zrobi i Hamman w okręgu Wielkie Łuki było ara, o albo gwara staroobrzędowców przej jejuż LA i pierwszym okresie przebywania na ziemiach polskich w sąsiedztwie wsi litewskich. ! Taš pan Ti orai RL i Tee TEL A NIC AA, SDE BY A FZ AR a> | éxat’ także występowanie bezprzyimkowych konstrukcji dopełniaczowych typu je | — my pryvykSy par'atku. Można by tu dodać notowane, wprawdzie dość FRZ 1 rzadko i w mowie najstarszego pokolenia, liczebniki złożone typu: połp'źta, „88 | połtrćta, połććtvertasta. Zjawiska te utrzymują się w gwarze wszystkich ' skupisk, co świadczy o ich dawności. | Przejdźmy teraz do uwag na temat wpływów litewskich na gwary polskie. =~ Jak już wspomniano we wstępie, w kręgu naszych zainteresowań znajdują „z | się gwary polskie na Litwie i pograniczu litewsko-białoruskim oraz -B 1 sejnefiskie i suwalskie. 1 AE | Aby pozostać przy języku mówionym, czyli dialektach, z rozważań | niniejszych wyłączamy bogato opracowaną tematykę onomastyczną opierając F | się na innych pracach, do których musimy się odwołać w sposób bardziej k | szczegółowy. bez Wpływy litewskie w polskich gwarach sejneńskich i suwalskich zostały REA || opisane w kilku pracach T.Zdancewicza$ i A.Gotabek®. Najsilniejsze Ša | oddziaływanie litewszczyzny obserwujemy w leksyce. Zdancewicz wymienia SER | przeszło 200 leksemów z różnych działów słownictwa. Stopień nasycenia lituanizmami w opisywanych gwarach nie jest równy. Najwięcej leksemów , pochodzenia litewskiego jest według wymienionych autorów w polszczyźnie l Litwinów, mniej w gwarach niemazurzących w pobliżu Sejn. W mazurzacych © gwarach suwalskich, mimo niewielkiej odległości, ilość lituanizmów maleje | Systemowe pożyczki litewskie są niewielkie. Oboje autorzy z dziedziny | fonetyki wymieniają zastępowanie x przez k, a także g zamiast d, z A B zastrzeżeniem, że mogą to być zbieżności przypadkowe. Za wspólne JES językach bałtyckich i słowiańskich uznają sufiksy -uć < lit. -ūtis, -un < lit. -dnasi A -uk < lit. -ikas typu raguć, xamuć kły$un, gaduk 'gaduła', skaptuk 'dłuto, aap | które przynajmniej w litewskich zapożyczeniach słownikowych są tegoż Je, | pochodzenial0. W gwarach sejneńskich odnotowano przypadki zmiany rodzaju IZA: gramatycznego rzeczowników nijakich na męskie lub żeńskie. W dziedzinie AS I: | składni wywołane oddziaływaniem litewskim są szeroko używane formy E 4 || imiesłowowie na -(v)ś$y oraz konstrukcja działacza bez przyimka przy AE, iš imiesłowie biernym typu obras opaskuzony muxof. Tei Nieco inaczej na tym tle przedstawiają się polskie gwary ptnocnokresowe ~~ (gwary wileńskie). Wagę elementu jadają w polskich gwarach wileńskich Ty jako pierwsza doceniła i opisała H.Turska 1. Jej opis jest bardzo wnikliwy i l | szczegółowy. Obok cech szeroko występujących omawia też cechy drobniejsze, =; | lub mające zasięg lokalny. By nie wchodzić w szczegóły, ogólnie należy | a powiedzieć, że w zakresie fonetyki wpływ litewski Turska widziała „AE 8 ; į ania: ; teis Noms a© scjiejskiego..: tenże: Mazuszące gwary tuwalekie Cz 4 Wolezawa Ponura, r) Powiafu | 9 Gołąbek A. Op. cit. a ji Por. Gołąbek A. Op. cit. S. 185. - | Aa: | góliącz ana ową TL Oda 1982. 8.86 121 7h na Wileńszczyźnie. Studia nad » i | Manis SECT i, RUM pa ROM: saras rai 2 th * iR 3 a aan 57 Tas z, - skłonności do dyftongicznej wymowy samogłosek i zmiękczenia spółgłosek — (zwłaszcza występowania miękkich t’, d’, r') w dyspalatalizacji spółgłosek w |... określonych pozycjach oraz w niewielkiej redukcji samogłosek jako śladu |. litewskich stosunków iloczasowo-intonacyjnych. Ponadto kwalifikowała jako — wpływ litewski sposób intonowania wypowiedzeń, wskutek czego uzyskują ; one swoistą melodię.W zakresie słowotwórstwa stwierdza, że formowanie — nowych wyrazów za pomocą morfemów litewskich jest zjawiskiem rzadkim. i Naonies mamy tu do czynienia ze zmodyfikowanymi przyrostkami | — litewskimi, raz zbliżonymi do polskich, raz do białoruskich. Dopiero po - — zžmodyfikowaniu przyrostki takie nabierają produktywności. W ten sposób — powstaja formacje mieszane. Turska podaje dokumentację używania różnego typu złożeń tworzonych na wzór litewski lub kalkowanych. Mówi też o | czestych deminutywach i ekspresywach. Obecność licznych formacji © — ekspresywnych, bodźca do tworzenia których należy szukać w języku BE i białoruskim, na materiale współczesnym potwierdza B.Dubicka12, il O oddziaływaniu czynnika litewskiego na morfologię i składnię możerny RA już tylko na podstawie ogólniejszej informacji podanej przez H.Turska 13 |. oraz na podstawie wzmianek w pracach dialektologów współczesnych. Zapewne archaizmem wywodzącym się z języka litewskiego jest zmiękczenie — końcówki pierwszej osoby liczby mnogiej czasowników czasu teraźniejszcego - mi 14, np. xcemi, vem'i, mam’i itp. Podczas naszej eksploracji również | -. notowalyšmy takie formy, np. prost zamacym'i [len] o na łonka, vonżem f | snopki i stavami po ctery snopki. Końcówka ta utrzymuje się w mowie "__ repatriantów, byłych mieszkańców okręgu wileńskiego. Mówi o tym = KTekielskil$. rą Ze składni należy wymienić częste użycie imiestowu przysłówkowego | cman czasu przesłego na -(v)Sy w funkcji predykatu oraz form biernych na ga -no, -to. Imiestowy te w podobnej funkcji są równie szeroko jak na - | Wileńszczyźnie używane w gwarach sejneńskich. Przykłady użycia obu form k m notowałyśmy w ostatnim okresie w gwarach polskich na okręgu wileńskiego. — Jak więc widzimy, sytuacja na omawianym terenie jeszcze raz potwierdza | znaną regułę, że przede wszystkim w kontaktujących językach pojawiają się c - najliszniej wzajemne wpływy nie systemowe. Znacznie mniej podatna na wpływy jest fonetyka i składnia. Najbardziej odporny na zmiany pod | działaniem czynników z zewnątrz okazuje się system morfologiczny, chociaż w 5. 12 Dubicka B. Niektóre odrębności słowotwórcze polszczyzny wileńskiej / Studia nad Neo Cz Ton k. 4. Ochoa ote S. wo śp: ro ha sb AR line ima: 3» i na eńszczyźnie tudia nad polszczyzną kresową. I. 2. i sy 14 por. Otrębski J. Gramatyka języka Itevskiego. T. 3. Warszawa, 1956. S. 185. O występowaniu tej końcówki w gwarach polskich na Łotwie zob. apume 40. M. I'naron B nonbckoń Pedy XUTENEA ir Acpoman, Agent Manomckoro pańona Jlarsuńckoń CCP I! Tlansckue roBopu 8 CCCP. U. 2. Muucx, A 15 Tekielski K. Gwarowa polseceyzra okolic Podbrzezia i Niemenczyna na Wileńszczyźnie I/ r | JęzykPolski, LXII. Z.4-5.8.282298. © link dad r zły. eT Ret rien Beda ED he ACT A ave dts ER ne En SER Area „Z omawianych gwarach wyraźnie wydziela się słowotwórstwo. Jeśli chodzi o Ba | gwary rosyjskie, to na terytorium Pskowszczyzny leksemów pochodzenia CR | litewskiego jest mniej, niż w gwarze starowierców w Polsce, gdzie doszedł de | czynnik dodatkowy bliższego kontaktu językowego. Nie podważa to jednak SRDA | sady ogolnej. : a sus | | Zilustrujemy nasze wywody prostym schematem, obrazującym strefy - NS wpływu litewszczyzny na omawiane gwary. Kontakt języka litewskiego i jego A 4 gwar z gwarami polskimi i rosyjskimi podzieliłyśmy na trzy strefy. a | ka A EI Z k FR r b= I hr i Sl pd od SE m OI | I | prrewszczyzna SĄ SEJNĄŃSKA POW POLSZCZYZNA RUSZ 4 REY Ee e 5 ay AROOBRZEDOWCY Th pay kb | MU PASEO RET FE 2 ME 1 TRA Taz - PIE — SFAROOBRZEDOWQ) 4 m RY, NADE a SE. SUWALSCY FIV BA. | „ię M. ¥ hE shade kl MALTĘ 1 - Šit 2 of T KEY GRĄ Ua ga oR Rh mkórsyńe meme || path LAs ag ATE A r. . z R To |, SL || POLSZCZYZNA pe Aman fg BETES W CTY qbap vn t či į W strefie pierwszej lokujemy te gwary, ktėre znajdują się w bezpošrednim M, ; ontakcie z językiem i gwarami litewskimi. Należy tu polszczyzna wileńska na 5 t . . . . z . WAZA „| Litwie i pograniczu litewsko-białoruskim oraz polskie gwary sejneńskie. Z Ea przedstawionego wcześniej materiału widzimy, że wpływy litewskie w obrębie ia tej strefy dziatają na wielu poziomach języka ale przede wszystkim i najszerzej GU 4 w leksyce. Istniejące opracowania pozwalają wysnuć pewne wnioski. Dokładne ROG: B dane T.Zdancewicza i A.Gołąbek mówią o 200 do 230 litewskich pożyczkach e j . z . . . Ą . Nw leksykalnych w gwarach sejneńskich. Liczba ta jest znacznie zawyżona z tego Ab p powodu, że policzono tu łącznie lituanizmy występujące w mowie polskiej sa Pp Litwinów z lituanizmami w mowie Polaków sejneńskich. Niemniej, nawet po Ao | uwzględnieniu tego faktu, należy uznać występujące tu pożyczki za liczne. Tak s: dokładnych danych nie ma natomiast dla lituanizmów słownikowych z terenu fe E Og RA uma todo WM sesei GE AGE CZE RE ok Poco ALEJE į 7% RTL wi an el nę A 5 Anais ARA UO YB wyż R Jeż Sai ta Leni + ć k Gt AEO Anai ast a Ce SR ters SJ > Litwy i pogranicza litewsko-białoruskiego. W materiale K.Nitscha i H.Turskiej Ar brak konktretnych liczb, są tylko przykłady. Dla gwary wsi Łopatowszczyzna cze z okolic Turgiel A.Zdaniukiewicz w leksykalnej części swej książkil6 © lituanizméw nie wydziela. Według naszych przybliżonych obliczeń jest ich — okolo 50. W czasie własnej eksploracji terenowej notowałyśmy słownikowe day! pożyczki litewskie sporadycznie również takie, których nie wymieniają aa dotychczasowe opracowania!”, Można stwierdzić, że lituanizmy słownikowe na 1 tym terenie występują w wielu dziedzinach, zapewne liczniej niż w gwarach wę sejneńskich, chociaż w bardzo małym stopniu dotykają nowego słownictwa | - — polityczno-spotecznego, gdyż tu szerzą się raczej rusycyzmy. i a W zakresie fonetyki największymi wpływami objęte są polskie gwary i mę wileńskie. Na innych poziomach języka, poza słowotwórstwem, wpływy są | W b znacznie mniejsze. Dla tych gwar H.Turska wymieniła wiele litewskich cech LK fonetycznych i słowotwórczych, z których część tylko powtarza się w gwarach _ sejnefiskich. ji kai W strefie drugiej znalazły się polskie gwary suwalskie i rosyjska gwara LB | staroobrzędowców osiadłych tu od około dwustu lat. W stosunku do strefy EE pierwszej wpływy litewskie na gwarę polską są zawężone. Przeniknęły : | į požyczki leksykalne w mniejszym nieco zakresie, oraz sktadniowe. Ješli chodzi — 0 gwarę staroobrzędowców, to mamy także liczne pożyczki leksykalne, gdyż SA skomasowały się tu dawne pożyczki przeniesione z terenów macierzystych z Xi 14 nowymi, wynikłymi z kontaktów lokalnych, aczkolwiek dość ograniczonych, > tj ze względu na zamknięty charakter tej grupy wyznaniowej. aiti Do strefy trzeciej należą rosyjskie gwary pskowskie, które są macierzystymi e, gwarami staroobrzędowców polskich. Jak już pisałyśmy, nie miały one |. __ bezpośredniego kontaktu z gwarami litewskimi, niemniej wpływy, szczególnie |... leksykalne okazały się bardzo trwałe, o cz m.in. świadczy fakt, że asta y y Sic ym y HA - zachowała je dotychczas przeniesiona i odizolowana przez długi czas gwara żuł grupy staroobrędowców na Mazurach. Przetrwała zarówno w gwarze rosyjskiej | jak i w gwarach suwalskich składniowa konstrukcja imiesłowu na -( v$y. En Do strefy trzeciej odnosimy ponadto przeniesioną w granice naszego = i państwa polszczyznę wsi podwileńskich. Jest ona od kilkudziesięciu lat ' pozbawiona kontaktu z językiem litewskim a także z językiem białoruskim — ii Ai nosicielem lituanizmów. W tej przeniesionej polszczyźnie również najliczniej i Rog najdłużej utrzymują się lituanizmy leksykalne. K.Tekielski18 odnajduje w A: 4 mowie byłych mieszkańców okolic Podbrzezia i Niemenczyna (z dwu tylko pól A ks 16 Zdaniukiewicz A. Gwara Łopatowszczyzny. Fonetyka, fleksja, słownictwo. Ossolineum, 1972. oi LĄ Badania gary Łopatowszczyzny autor przeprowadził w latach 1956-1959 już na terenie Polski — wśród byłych mieszkańców tej wsi na Wiłedazczicźnie. Można przyjąć, że od momentu opuszczenia — Litwy w mowie informatorów nie nastąpiły istotne zmiany. j oza wymienionymi powyżej pracami mowa tu o artykułach: Jlaysiore IO. O cnoBax - AMTOBCKOTO TIPOMCXOKJEHKA B NOJIbCKOM muke // Kalbotyra, 1971. T. 22(2). V. C. 93-104; Grinaveckienė i Ė ListuyiSkos kilmės leksika AQkśtdvario lenkų Snektoje // Lietuvių kalbotyros klausimai, 1977. T. 17. z. > 18 Tekielski K. Lituanizmy leksykalne w dialekcie okolic Podbrzezia i Niemenczyna // Acta ary Baltico-Slavica, XIII, 1980. S, 67-72. =~ o 3 žr ni i A AE EE pręt rem oe Ry pat 60 OSK: "arr sat ŚW jt PARC IA EEE aps ¥ pcz Ę 3 F MO. aks pa ARE i; „JD, Gs NA! iR, Eel Lind SR oi ai siai a z lipno rd RRR Fs SE Is jegai pas Mai | 0 AW VE a a a a as | semantycznychgospodarstwo wiejskie i człowiek) až 45 lituanizmów. Cechy Fs | przejęte z litewszczyzny na innych poziomach języka utrzymują się tu jeszcze © ŻE b w mowie pokolenia starszego, u młodych zanikają. BS | Gwara grupy staroobręzdowców mazurskich umieszczona w tejże strefie KASĘ: | stanowi też gwarę przeniesioną, odciętą od wpływów litewskich i M pośredniszących wpływow gwar białoruskich. Zachowuje ona lituanizmy tais | słownikowe archaiczne, nawet takie, których nie notujemy już u starowierców p 4 suwalsko-sejneńskich. Przechowała teź konstrukcje z imiesłowem na -(v)šyi - se} | no, -to. ZW | Oczywiście, jak wiemy oddziaływanie języka litewskiego nie kończy się na kų 4 gwarach wymienionych przez nas stref. Jak daleko na zachód sięgało Wielkie kj 4 Księstwo Litewskie, tam do dziś spotykamy wyrazy pochodzenia litewskiego. śe Niektóre lituanizmy słownikowe mają węższy, inne szerszy zasięg. Na ŻE? | przykład wyrazy takie jak kulša, kump'ak, kurpi in. wykraczają poza OR Łomżę!9. Część z nich, to według Cz.Kudzinowskiego, bałtyzmy, relikty wR i języka Jačwingow?0. Chociaż liczyć się należy również z opinią Sb: A Z.Zinkiewicziusa, który uważa większość leksemów wymienionych przez KANIE £ Kudzinowskiego za lituanizmy?!. sę t Mówiąc o oddziaływaniu litewszczyzny na gwary polskie i rosyjskie należy i * uwzględnić i docenić rolę języka białoruskiego współistniejącego na tych Ak į obszarach. Wiele spośród leksemów litewskich i litewskich cech językowych A T | zadomowiło się w polszczyźnie i ruszczyźne dzięki pośrednictwu języka białoruskiego. Więcej cech litewskich mamy w polskich gwarach wileńskich, el | gdyż miało tu miejsce oddziaływanie litewskie bezpośrednie jak i za tat | pośrednictwem białoruskiego. Polszczyzna położona dalej od etnicznej Litwy Hi | jak również gwary pskowskie zachowały przede wszystkim wpływy dawne, HOW: głównie pożyczki słownikowe, znajdując oparcie w bliskiej białoruszczyźnie. kr RA Jako jedną z cech charakteryzujących polszczyznę wileńską wymieniła prof. Turska intonację powiedzeń i zdań. Intonacja ta nadaje mowie Polaków z SLA kresów północnowschodnich swoistą melodyjność. Wymieniona cecha ma SA | szeroki zasięg, wkraczając na teren Podlasia. Stanowi miły relikt długotrwałych R | kontaktów sąsiadującychnarodów <: 774 ris is Toi ara, šaka o Besos compmmanied. soar Ai workers oo Spero | RCE Gai Cte aaa Legio canine oj cdi | MOODY RYC ic Gan sklis minksti e R, Sedge de Snowy | 19 Zdancewicz T. Litewskie i ruskie pale" eae. Maria, Świ aj u | 20 Kudzinowski Cz. Jaćwięgowie w języku // Acta Baltico-Slavica, I, 1964. S. 217-225. A: 1 ica 2 Dėl baltų substrato Balstogės vaivadijoje / Lenkijoje/ I Baltistica, 1975. T. 110). + = : Ti a ża M ka | i 64 at B Šat GEE a SR La kok Raf je” AGA ali į Pitas AARD AE > DEL LIETUVIŲ KALBOS RYSIU SU LENKŲ IR RUSŲ KALBU is TARMĖMIS YPATYBIŲ = į 4 A Y $ ŁU mo J r a p +, 4 I = FA 4 = = = PRM: Strai je aptariama lietuvių kalbos ir jos periferinių tarmių įtaka šioms — he psnyje ap Jos pe Į slavų tarmėms bei jų grupėms: Vilniaus krašto ir Seinų apylinkių lenkų tarmėms, rusų sentikių tarmei, į Lenkijos teritoriją perkeltai iš Pskovo © apylinkių. Atsižvelgiama ir į lenkų, kilusių iš Vilniaus krašto, tarmes py ų velgi || dabartinėje Lenkijoje. Išnagrinėjus tiesioginius ir netiesioginius minėtų tarmių ryšius su lietuvi grinėj 81 81 ry u kalba bei jų kontaktus su baltarusių kalba (lituanizmy perdavćja), nustatytas J pe ) lietuvių kalbos įtakos laipsnis (žr. schemą). Straipsnyje remiamasi pačių autorių surinkta medžiaga bei kitų lenkų ir užsienio mokslininkų darbais. R Maris apl aki aaa NA LS o" BR AML BEA urna ; , = w >; I wiar Po SERY. ba Mb: Xa i. BLP a A EE Gta add 2 ar zwi] el rio W szym TU aikido, YAB ZE Ta Re IMIE Pei | pa An! Sl or ANN znazda nips EE en re ee Jankaičiai EOB Van Ms O PTO forte AR: A w JEJ ogg m tlg Arlio a: LR W ah sa AF" aly "ART X OSA i Papa ey 13 Sortie dae Bol. cosa, EE r PO Cot EE ONO AH MITA: Fo Al (e i NE RL a AT ER a GŁ third "oc is APN i „i ARISE hae Gas BR Mż a at i PARE AA Sh EE ile I i lt Be A eB SE RIGA ti PIZIE, or IE keel RE SESTO HRS iy Gad Eh) ee REO a are YS A FIRE Eon i maros Maat) gre hy. | di a EY | Yeats irimas hE i A a jt siais? Th Ep RE $i į p. EJ Bold, R GE WORA pi ant Rn a bese Powotana wysla z jee blew fakae 7: (Ses Toporfelan = Do Siena Wel rein polaany tie aden aed najliężniej a rs ISR ball fw eszkańcow BARC BadBizekia EDSsmmenening te due IG pó | wpe RL HP fe sie UA ; Le Popów, io; ve AE W LE ALA aa. na wrzade. Pate dm nin w tek la Wiedzie: Nan WERTH POKI: ep ah. a m r opi GMP ZWZ igi) Sapien, zde Sak iż wiza Da piano Bic pps Ab Ło zetykatechi Jłayanyr S) aba ie Men BA va, sk $ SAS a Ten Teo El ER ee Sy, | Lukas siekio obite Sabie Sin tlkgytek blanki Steveno SO 7.1: 62 i fl ER Ea mali EN rE aa Z > CEL ta ; 3 ret tl sy. GTŻ = K Uk WR ZNU AEP di + į rw ret ią ole Ei WL, GA Nek oF bie UE Se a | AY Oa Ne fe al