Germanizmai XVII a. Mažosios Lietuvos vakarų aukštaičių tarmėje (remiantis „Lexicon Lithuanicum“)

ZAGADNIENIA JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO, XXX (1993) PERYFERYJNE GWARY JĘZYKA LITEWSKIEGO Nijolė CEPIENĖ GERMANIZMY W XVII-WIECZNEJ ZACHODNIEJ GWARZE LITEWSKICH WYŻYN MAŁEJ LITWY i (NA PODSTAWIE „LEXICON LITHUANICUM- ”) Rękopiśmienny niemiecko-litewski słownik „Lexicon Lithuanicum” — pierwsze leksykograficzne dzieło Małej Litwy z połowy XVII w., którego litewska część opiera się głównie na słownictwie gwar południowych zachodnich wyżyn litewskich. Spośród wszystkich zawartych w nim 7200 litewskich słów około 210 stanowią leksykalne germanizmy (bez fonetycznych i graficznych wariantów tego samego słowa). Wśród nich około 175 to germanizmy czyste, a 35 — hybrydy, tj. słowa, w których temacie występują afiksy słowotwórcze lub rdzenie pochodzenia z innych języków?. Germanizmy stanowią około 396 całego litewskiego zasobu leksykalnego słownika. Nie zalicza się tu zapożyczeń, które dostały się za pośrednictwem języków słowiańskich. Trudno ustalić drogi wejścia niektórych słów do języka litewskiego, ponieważ nie jest jasne, czy zostały zapożyczone bezpośrednio z języka niemieckiego, czy też przybyły za pośrednictwem języków słowiańskich, np.: anizei (= anyžiai), lampa (= lempa), pancierus (= pancierius) „zbroja”, spunta „klin” . Większość germanizmów słownikowych stanowią rzeczowniki, znacznie mniej jest czasowników, ponadto występuje kilka przymiotników oraz partykuła (~185), (~20), be (ja, je). Wszystkie germanizmy zostały dostosowane do lit. gr. amatycznego systemu. W niniejszym artykule omawia się semantykę i pochodzenie zapożyczeń z języka ir niemieckiego, ich użycie we współczesnym języku su litewskim, porównuje się je z zapożyczeniami z języka niemieckiego w innych słownikach wydanych w Małej Litwie. I. RZECZOWNIKI3 1. Nazwy przedmiotir ów gospodarstwa domowego i narzędzi, (46): a) naczyń, przyborów kuchennyc- (13), h, np.: bosas „beczka” « Pr. niem. FaB „t. p.” kragas „dzban” « Pr. niem. krog, krug „naczynie”, legeré „mała beczułka” « Pr. niem. lėgel "t. p.", mezeris "moździerz" « Pon. niem. moździerz "t. p.", panė „keptuvė“ < Pr. vok. pan, pan „t. p.“, tynė „vonia“ « Pr. niem. cyna „duża wanna”; 1 Więcej o słowniku šį zob. Drotvinas V. „Lexicon Lithuanicum” — rękopiśmienny XVII-wieczny a. słownik niemiecko-litewski // Lexicon Lithuanicum. V., 1987. P. 6-23. Hibridowe formacje ir pochodne (~50), utworzone już na gruncie języka litewskiego nie są tu uwzględniane. w którym Grupy tematyczne podano w kolejności według liczby germanizmów W nawiasach oznaczono jų liczbę. ; b) narzędzi pracy 37 i rzemiosła (12), np.: bindokas "siekiera ciesielska", por. Pr. niem. bindaxt „jw.”, borai „nosze” « Pr. niem. bor „jw.”, busokas „długi drąg z żelaznym hakiem” « Pr. niem. boshaken „jw.”, spatas „łopata” « niem. Spaten „jw.”, zogas „piła” < Pr. niem. zoge „jw.”, kneipis „nóż szewski” « Pr. niem. Kneif „jw.” ; c) transportu, bron, uprzęży i ich części (11), np.: dyselis „drąg do kierowania wozem” « Pr. niem. disel „jw.”, leiterės „zagrody wozu” « Pr. niem. leiter „jw.”, negeliai „zęby brony” « Pr. niem. Nagel, lm. „gwóźdź- ”, rungas „drąg stawiany poprzecznie na kołach” « Pr. niem. rung, runge „jw.”, šėnai „obręcz koła” < Pr. niem. schéne, schėn „jw.”, š()pykis „szprycha” « Pr. niem. schpike „jw.” ; d) nazwy innych przedmiotów (10), np.: dekis „przykrycie (do przykrywania konia)” « Pr. niem. dęk "t. p.", liktis "žvakė" « Pr. vok. licht "t. p.", spinta « Pr. vok. spind, zakas "maišas" « vok. Sack. 2. Nazwy osób (30): a) wykonujących jakąś pracę lub czynność (27), np.: bruvėlė "piwowar « śr. niem. brūwer "t. p.", butkerė "bednarz" « śr. niem. butker "t.p. ", jėgerė "medžiotojas" « vok. Jager "t.p. ", patobelis "varpininkas" «< Pr. vok. potabel "t.p. ", skrybėlė "raštininkas", plg. v.v.a. schriboere "t. p.", šneiderius "siuvėjas" « vok. Schneider "t.p. "%; b) pagal socialinę padėtį (2): būras "valstietis" « Pr. vok. bdr "t.p. ", ercikis "hercogas" « vok. Herzog "t.p. " ; c) pagal kitus požymius (1): jumprova "panelė" « Pr. vok. iunfraw "t.p. ". 3. Pavadinimai pastatų bei jų dalių ir statybinių medžiagų (25): a) trobesių ir jų dalių (14), pvz.: kelnorė "rūsys" « vok. Keller "t.p. ", skūnė "stodoła" « Pr. wok. schune "jw. ", staldas "obora" « wok. Stall "jw. ", stuba "chałupa" « Pr. wok. stuba, stub, stobe, stow "chałupa, pokój", kakalys "piec" < Pr. wok. kachel, kayel "jw. ", šupas "stodoła" « Pr. wok. schépe, schope „t.p. " ; b) materiałów i detali budowlanych (11), np.: balkis „kłoda, belka” «< wsch. niem. balke „t.p. ”, kalkės « niem. Kalk „t.p. ”, kylis „klin” « prus. niem. kil „t.p. ”, kengė „hak” « wsch. żm. henge „jw. ”, skindeliai „deseczki do krycia dachu” « śr. niem. schindele „jw. ". 4. Nazwy jednostek (10): a) jednostek pieniężnych (5), np.: penigai „pieniądze” « śr. niem. pennig „jw. ”, tripelikis „moneta trzygroszowa” < pr. niem. dripelker „moneta- ”, dolerius « niem. doler „talar (dawna moneta)- ”; 4 Wiele nazw osób (postaci) z przyrostkiem -ininkas utworzono już od germanizmów używanych w języku litewskim, np.: dielininkas „piłujący deski” « lit. dielė „deska”, vindininkas „tokarz” « lit. vindas „przyrząd do obracania”, styrininkas „sternik” « lit. stfras „ster”.” Przy słowach penigas, pinigas i piningas w słowniku podano osiem rzeczowników złożonych, 38 b) miar (4): /hibr./ akteinis „jedna ósma czegoś” « Pr. niem. Achtel "ósma" lit. + sufiks -einis, 7hibr./ bertainis, berteinis "ćwiartka, czwarta część", por. niem. Vierchen "moneta zakonu niemieckiego z 2. połowy XIV w.", Vierdung "czwarta część marki", hubas "miara powierzchni ziemi" « Pr. niem. hūbe "t.p. ", murgas "jednostka miary powierzc- «< hni ziemi" w.w.ż. morgen "tyle ziemi, ile człowiek zaorze końmi w ciągu jednego ranka" (KI 487); c) jednostek czasu (1): stundas "godzina" « Pr. niem. godz. "jw. ". 5. Nazwy roślin i ich owoców (14), np.: bukas « śr. niem. buk, kerveliai "roślina przyprawowa" « śr. niem. kerwel "jw. ", meironai "roślina lecznicza i przyprawowa" <« śr. niem. meiran, meiron "jw. ", négelkés "goździki" < śr. niem. négelke "jw. ", wyka « niem. Wicke, tytoń « niem. Tabak. 6. Nazwy odzieży i jej części (9), np.: dimžakas (oryg. dimg3akas) "kieszeń- ", por. Pr. niem. Diebssack "tamże. ", kedelis "marynarka" < Pr. niem. kédel "tamże. ", mučė "czapka" « wsch.-śr- .-niem. mutze, miitze "tamże. ", vystė "kamizelka" « niem. Weste "tamże. ", Ziurstas (orig. 3urBtas) "fartuch" « prus. niem. šoršt, šęršt "tamże. ", /hybryda- /pabuteris "podszewka" « niem. Futter "tamże. " + lie. przedrostek pa-. 7. Nazwy potraw i napojów (7), np.: kėžas (oryg. kejas) "ser" « śr.dol.niem. kese "tak samo ", kringelis "obwarzanek" « niem. Kringel "tak samo ", kulšolė (oryg. kulBole) "zimna (słodka) zupa" « prus. niem. kulschél "tak samo ". 8. Nazwy zwierząt (7), np.: bulius « Pr. wok. boll, bull 'jautis", elefantas "dramblys" < wok. Elefant "t.p. ", liovė " lwica?" (oryg. wok. Hindin "łania" przetłumaczona lit. lowe), por. w.w.ż. lowe "liūtas", trapas "einis (paukštis)" « vok. Trappe "t.p. ", karusas "karosas" « v.v.ž. karusse "t.p. ", stinta « vok. Stynka. 9. Terminy religijne, (5), np.: opat (oryg. apts) „przełożony katolickiego klasztoru « męskiego” niem. Abt „t.p. ", kantor "organista kościoła protestanckiego" «< Pr. niem. kanter „organista, śpiewak”, psalter „psałterz” < niem. Psalter „tamże. ". 10. Nazwy pojęć abstrakcyjnych? (5), np.: biskis „odrobina” « Pr. niem. beske "t.p. ", szyszka "znak" « Pr. niem. zėyen "t.p. ". 11. Terminy życia społeczneg- (5), o, np.: szubienice „szubienica” « Pr. niem. szubienica „tamże. ”, pantas „zastaw” « Pr. niem. ust. "tamże ", pustas « "poczta" niem. Post "tamże ", por. wł.ż. post "posłaniec (konny)", turmas "więzienie" « Pr. niem. tOrm "t.p. ". utworzone na wzór niemieckiego słowotwórstwa, np. ragpenigai "opłata płacona za rogi", por. niem. Horngėld także ", przejazdowo "opłata za už przewóz)", por. niem. Fahrgeld "także " ir itp. ią W słowniku znajduje się niemało hybrydowych derywatów utworzonych już w języku su litewskim za pomocą przyrostków -imas, -ystė i in., np.: kunigystė «lit. kunigas, vertystė « lit. vertė, išliuosavimas « lit. isliuosuoti. 39 12. Nazwy metali i innych materiałów (4), np.: cinas "cyna" « niem. Zinn "to samo. „pikis, derva, smala“ « pr. vok. pick, pek „tas pat“ „šmeras, tepalas (ratų)“ « pr. vok. schmėr „tas pat“ ". 13. Ginklų pavadinimai (3), pvz.: pistu(o)lė (orig. pistūlu dgs. kilm.) „pistoletas“ « vok. Pistole „tas pat“ ". 14. Gamtos kūnų ir reiškinių pavadinimai (3), pvz.: šturmas „vėtra“ «< vok. Sturm „tas pat“ ". 15. Nazwy narządów ciała (oraz wytwarzanych przez nie produktów) i chorób (3): blėkai „wnętrzności, jelita” « Pr. niem. flak „t.p. , šlimas „plwocina, odkrztusina”, por. Pr. niem. Slam „t.p. , w.niem.ż. slim „t.p. , brantai „syfilis”, por. w.niem.ż. brant „gorączka, gangrena, choroba roślin”. 16. Nazwy instrumentów muzycznych (2): arpa „harfa” « st.w. Z harpe „t.p. ", trimita "trimitas" « Pr. vok. trommete „t.p. ", por. w.w.a. trąbka 17. Terminy żeglarskie (2): kotwica(e), por. niem. Enker „por.: także Zégnis (oryg. 3egnis) „żagiel”, por. niem. Segel „tamże”, wsch.-śr.-niem. segene „duża sieć”. 18. Terminy pokrewieństwa (1): švogeris „szwagier” « prus. niem. švdyer „tamże”, por. wsch.-śr.-niem. swager „tamże”. יתר]} ฟรีเครดิต] yakweӘА] Немудреный syndropher. Sorry, I will provide final structured result.]}ar content_hash ". 19. Nazwy państw (1): Denmarkas "Dania" « niem. Déinemark "j.w. ". I. CZASOWNIKI czasowniki pochodzenia niemieckiego są przedrostkowe. Iš 20 7 Wszystkie czasowniki — hybrydy, utworzone z litewskimi przyrostkami -(i)uoti, -(i)oti, -auti, -yti. Można wyróżnić następujące grupy semantyczne: 1. Słowa oznaczające czynność aktywną, (16), np.: atspuntuoti (oryg. atspuntūti) "odetkać (beczkę)" « Pr. niem. spunde "zatkać", por. w.w.ż. spunden „zatkać korkiem (beczkę)”, brukować (oryg. brukkūti) „brukować” « Pr. niem. brucken „to samo” ”, zoguoti (oryg. 30gūti) "ciąć" « Pn. niem. z0ėge "tamże. ", pandyti „imti, konfiskuoti“ « v.v.ž. panden „t.p. „7 Žodyne 7 yra daiktavardinės šaknies skolinių, pvz.: hebelioti „obliuoti“ « lie, hébelis „oblius“, pabuterauti „dėti pamušalą“ « lie. pabuteris „pamušalas” 40 2. Słowa abstrakcyjne oznaczające czynność (3): giliuoti "mieć wartość" « Pr. niem. gele "jw. ". 3. Słowa oznaczające stan (1): pernaroti "zakłócać- ", por. niem. vernarren "ogłupiać, drwić". III. SŁOWA INNYCH CZĘŚCI MOWY W słowniku znajdują się cztery zapożyczenia z języka niemieckiego będące przymiotnikami, oznaczające cechy: a) zewnętrzne (1): čekas "pstrokaty, cętkowany", por. niem. scheckig "jw. " ; b) wewnętrzne (3); np.: vertasS « niem. wert "tak samo. ", liuosas "wolny" « niem. los 1" „0 t.j. " W słowniku znajduje się jedna partykuła twierdząca ja, je "tak" « niem. ja "tak samo. ". "Lexicon Lithuanicum" porównanie germanizmów z zapożyczeniami z innych słowników Wcześniej przedstawione germanizmy z "Lexicon Lithuanicum" występują również w innych XVII–XIX-wiecznych słownikach Małej Litwy oraz w jej zabytkach piśmiennictwa. Różni się jedynie pisownia niektórych słów, warianty fonetyczne i morfologiczne. Liczba zapożyczeń z języka niemieckiego w słownikach Małej Litwy zależy od ich objętości, celów itd. W słownikach, w których jest więcej słów języka potocznego, germanizmów jest więcej. Do takich zalicza się słowniki F. Pretoriusza, J. Brodowskiego, P. Ruigysa, Ch. Mielckego, F. Nesselmanna i F. Kurszajtisa. W pierwszym drukowanym słowniku F.W. Haacka o niewielkiej objętości germanizmów jest niewiele. F.W. Haack, jak wiadomo, opierał się na leksyce biblijnego Nowego Testamentu i psałterza, nie zamieszczał słów z języka potocznego. W innych słownikach tego regionu zapożyczeń z języka niemieckiego jest więcej. Dla ilustracji przedstawiamy germanizmy z jednej grupy tematycznej „Lexicon Lithuanicum”, występujące również w innych słownikach Prus Wschodnich (zob. tabelę). | Ponieważ w połowie XVII wieku w języku litewskim Małej Litwy istniała znaczna warstwa zapożyczeń z języka niemieckiego, można przypuszczać, że używano ich tutaj także wcześniej. Pochodzenie. Większość germanizmów przedostała się do języka litewskiego Małej Litwy z niemieckich gwar Prus Wschodnich. 0 Są to już wcześniej podane określenia wozu, bron, uprzęży i ich części, różnorodnych narzędzi pracy oraz przedmiotów gospodarstwa domowego 8 Z tego rzeczownika utworzono przysłówek sposobu vertai, nevertai. 9 W tej grupie występują hybrydy: būriškas,ercikiškas. ir 0 Opierano się na następujących pracach: Frischbier H. Preussisches Wėorterbuch. Berlin, 1882-1883. Bd. 1-2; Alminauskis K. Die Germanismen des litewski K., [1935]. 41 tytuły.ll Wiele Słowa z niemieckich dialektów Prus Wschodniiš ch wywodzą się ze średnio-dolnoniemieckiego (ś.d.n.)!12 (oparto się na pracach K. Schillera, A. Lübbenа!3 i J. Sehwerа14). Do takich należą: bur « w.w.ż. bdr, jegrė „medžiotojas” « v.v.ž. jeger „t.p. ”, karusas „karosas” «< v.v.ž. karusse „t.p. ”, kylis „pleištas” « v.v.Z. kil „t.p. ”, kringelis „riestainis” « v.v.ž. kringel „t.p. ", mira "pachnące żywice «< w.w.ż. mirre "t.s. ", pandyti "brać, konfiskować" « w.w.ż. panden "t.s. ", pané "patelnia" « w.w.ż. pan, pan "t.s. ", pantas "zastaw" < w.w.Z. pant "t.s. ", pikis „smoła, dziegieć” « w. w. ż. pick „tamże”, ", rinda „rynienka do odprowadzania wody z dachu” « w. w. ż. rinde „tamże”, ", skindeliai „gonty do krycia dachu” « w. w. ż. skindele „tamże”, ", skūnė „stodo­ła, szopa” « w. w. ż. schune „tamże” ", szafa « v.v.Z. spind, spunta "kołek" < v.v.Z. spunt "jw. ", stinta « v.v.Z. stint, tynė "wanna" « v.v.Z. tine "balia", trapas "einis (ptak)" « v.v.ż. trappe Użycie. Nie wszystkie germanizmy używane w gwarach i literaturze Małej Litwy zachowały się we współczesnym języku litewskim. Część z nich się umocniła, inne zapożyczenia są używane jako synonimy (albo jako dublety leksykalne) odpowiednich litewskich słów o tym samym znaczeniu. Są one używane głównie w gwarach osób starszych, graniczących z byłymi Prusami Wschodnimi. Niektóre z nich nie są już używane także w tych przygranicznych gwarach litewskich. Z 210 zapożyczeń z języka niemieckiego w „Lexicon Lithuanicum” w języku ogólnym używa się tylko około 40 (~19%). Są to: bosas, bulius, inkaras, kunigas, mūras, (hybryd.) pašiūrė, pikis, pinigas, raitelis, spinta, stinta, šturmas, tabakas, vertas i in. W naszych gwarach używa się więcej germanizmów, zwłaszcza w gwarach zachodnioauksztockich i żmudzkich. Są to głównie nazwy wozu, uprzęży i ich części (np.: leiterės „drabiny wozu”, rungas „drąg ustawiany poprzecznie w kołach”, šėnai „obręcz koła”, špykis „szprycha- ”), narzędzi pracy (np.: busokas „długi drąg z żelaznym hakiem”, šiūpelė „czerpak”, trogai „nosze”), przedmiotów gospodarstwa domowego (np.: dekis „nakrycie- ”, kurbas „kosz”, legeré „mała beczułka”- ), budynków i ich części (np.: skūnė „stodoła”, staldas „obora”, stuba „chata”, kakalys "krosnis"), materiałów budowlanych (np.: skindeliai "deseczki do krycia dachu", šrogai "stojak, podpora") nazw. Ponieważ dla historii języka i jego kultury ważne jest nie tylko to, jakie słowa przejmuje on z innych języków, lecz także to, jakich się pozbywa, należy wspomnieć również o zapożyczeniach z języka niemieckiego, które już zanikły w języku litewskim lub zanikają. Są to: bekerė "piekarz", bruvelė "piwowar", butkerė "bednarz", dišerė "cieśla", skrybėlė "pisarz", šneiderius "krawiec", akteinis, -ainis (hyb.) "jedna ósma", bertainis (hyb.) "ćwierć, jedna czwarta", hubas "miara powierzchni ziemi", murgas "jednostka miary powierzchni ziemi", tripelikis "moneta o nominale trzech skatyków", stundas "godzina" i in. 11 Zob. przykłady wskazane według grup tematycznych. 12 zob. Mitzka W. Zarys historii języka północno-wschodnich Niemiec. Halle / Saale, 13 1937. Schiller K., Liibben A. Średnio-- dolnoniemiecki słownik. Brema, 1875. Bd. 1-6. 14 gop wers J. Spalis —kulturhistorische = Untersuchungen vornehmlich ūber den deutschen Einfluss im Lettischen. Berlin, 1953. 42 Ze względu na użycie germanizmy można podzielić na trzy grupy: 1) szeroko używane w języku ogólnym; 2) rzadko używane, rozpowszechnione tylko w niektórych 3) dialektach; znane iš jedynie z zabytków piśmiennictwa. Na podstawie wszystkiego, co powiedziano, można wyciągnąć następujące wnioski: 1. W XVII w. (a może i wcześniej) do południowo-zachodnich gwar języka litewskiego przeniknęło niemało zapożyczeń z języka niemieckiego. Zapożyczenia te zachowały się w gwarach także w XVIIIXX a. 2. Największą część zapożyczeń z języka niemieckiego stanowią rzeczowniki oznaczające nazwy przedmiotów gospodarstwa domowego, przedmiotów i narzędzi gospodarskich, osób, zawodów, obowiązków, zajęć, budynków i ich części oraz materiałów budowlanych. Najmniej w gwarach jest terminów pokrewieństwa, nazw części ciała, tworów przyrody i zjawisk pochodzenia niemieckiego. 3. Niemal wszystkie zapożyczenia z języka niemieckiego trafiły do języka litewskiego z gwar niemieckich Prus i mają wyraźne elementy języka średnio-- dolnoniemieckiego. 4. Większość zapożyczeń nie jest używana we współczesnym ogólnym języku litewskim. Szczególnie wiele wyszło z użycia nazw osób, zawodów, obowiązków, zajęć oraz jednostek pieniężnych i miar. W południowo-zachodnich gwarach litewskich takich zapożyczeń z języka niemieckiego używa się również obecnie. Są to głównie nazwy wozu i jego części, uprzęży, narzędzi do pracy i rzemiosła oraz naczyń. SO30LIS 30IS 321s ©3aIs _1eAOjsed 18301 sednis „gurz1ep, sedns _edjejed sewn „svureu SISPUWBUIAAGZ “ego, egnis +1+|+1+|+ „SP1IPA1, SEPIeIS +1+1+1+1+1+1+ +++ +++] +1+|+1+1+1+1+ „9UrzIep, 2unys +1+1+1+1+ +1+1+1+1+ +1+1+1+1+ +1+1+1+1+ „H4duop IN30}S SOIPIAYS, IRI[DPUDS “+ „85g9)pa3nu 0301S ONU IniuapuraA SI[OAO], BPULI + ++ ++ ++ Sew (1quy) o1nise +++ + +++ |+ +1+1+1+ +1+1+1+ senu + + + + -$ajauuzn ‘sep npueuiqexzn orqex JI soudjuel hunp SOYSIAOUIS, SLU] “+ + + + + „egeyures ourzojos, SLISWIY + + sAsn., a10Uujay 4 + + + BUIGEYISZN Juerepzn SLNp ‘Ouny zn ‘sAiqey seit slopes hunp, 93uay + “+ + + —„Seisrojd,, SIA) ‘SAJA + + + 4 + + SIUSOIY., SAe5pe3i SIPDXLID SI[P9JJUD _sipjipneds souaxjuel hanp, sLi235A1p 3ZNIĄg 9Zniq 9znIq ry SILI +++ ++ 9219 _epDjAIep sneje, sezniq 2PP 2PP RP. + __BJud[ e1ojs, Rfarp + + + + + + + + +++ „sesti “elis, spjjeq X N ZN A gd H 0 X37 rewuipeaed hijep hi 19q hieiseg [aud] asonukpoz sofisnig hify rewrurpeaed hipep hi 19q hyeiseg 44 Literatura Alminauskis K. Die Germanismen des Litauischen. Część 1: Niemieckie zapożyczenia w języku litewskim. K., [1935]. Brodowskij J. Lexicon Germanico- -Lithvanicvm et LithvanicoGermanicvm (Rankrastinis vokietiylietuviy kalby Zodynas, du tomai, apie m.). 1740 Współczesny słownik języka litewskiego. V., 1972. Frischbier H. Słownik pruski. Prowincjonalizmy wschodnioi zachodniopruskie w porządku alfabetycznym. Berlin, 1882. Bd. 1-2. Haack F.W. Vocabvlarivm Litthvanico-Germanicvm et GermanicoLitthvanicvm. Halle, 1730. 7 Kluge F. Etymologisches Wėrterbuch der deutschen Sprache. Berlin, tak 1957. zwany słownik Krauzego. (Rękopiśmienny słownik języka niemieckiego i litewskiego z XVIII wieku z dawnego archiwum królewieckiego). Rękopis słownika przechowywany jest w Instytucie Literatury i Folkloru Litewskiego. Kurschat F. Słownik niemiecko1874. ; -litewski. Halle Bd. 1, 1870. Bd. 2, Kurschat F. Słownik litewsko-- niemiecki. Halle, 1883, Lexicon Lithuanicum in usum eorum conscriptum®. (Niemiecko-litewski słownik, dawny XVII-wieczny rękopis archiwum królewieckiego). Obecnie przechowywany w bibliotece Litewskiej Akademii Nauk. Lexicon Lithuanicum, opracował V. Drotvinas. Wilno, 1987. Atlas języka litewskiego. T. 1, Wilno, 1977. Słownik języka litewskiego. V., 1956-1986. T. 1-14. ; Mielcke Ch. G. Słownik litewsko-- niemiecki i niemiecko- -litewski. Königsberg, 1800. Mitzka W. Grundzüge der nordostdeutschen Sprachgeschichte. Halle/Saale, 1937. Nesselmann G.H.F. Słownik języka litewskiego. Königsber1851. g, Pretorijus F. Clavis Germanico-Lithvana. (Niemiecko-litewski słownik, dawny dwutomowy rękopis archiwum królewieckiego, około 1672-1675). Obecnie przechowywany W Bibliotece MA Litewskiej. Ruhig P. Leksykon litewsko-niemiecki i niemiecko-litewski. Królewiec, 1747. Schiller K., Lūbben A. Mittelniederdeutsches Worterbuch. Brema, t. 1875-1881. 1-6. Sehwers J. Językowo-kultur- — owo-historyczne badania przede wszystkim nad niemieckim Wpływ im Łotewskim. Berlin, 1953. 45