Liet. „salà“, la. „sala“ „kaimas“

LITEWSKIE JĘZYKOZNAWSTWA ZAGADNIENIA, XXXI (1994) JĘZYKA NORMALIZACJI ZAGADNIENIA GRAŻINA SMALINSKIENĖ LIE. SALA, LA. SALA „WIEŚ“ Wyrazy gwarowe lie. sala, la. sala „wieś” tworzy pary homonimów su ze wspólnym wschodniobałtyckim terminem geograficznym lie. sald, la. sala „wyspa“. Niektórzy etymolodzy zestawiają lie, sala, la. wyspa „wieś“ z sl. su *selo „pole, ziemia uprawna“, s. v. a. sal „mieszkanie; sala” (Būga I 333; Trautmann 248; Pokorny 898). Wszystkie te słowa wiąże się su z ide. rdzenimi *sel- „miejsce zamieszkania“ (Pokorny 898). ; Norweskiego bałtysty i slawisty Chr. W monografii Stanga „Lexikalische Sonderübereinstimmungen zwischen dem Slawischen, Baltischen und Germanischen“ odpowiednik słow. *selo, s. v. a. sal, porównaj. sala, porównaj. przedstawiona ne be wątpliwość, szczególnie ir dotycząca paraleli bałtycko-germańskich leksemów (Stang 46—7). Ši izoglosa nie może być całkowicie wiarygodna, dopóki nie ma prawdziwej etymologii słowa sl. *selo. Dyskutoir wane pochodzenie słów bałtyckich. Spróbujemy przeanalizować ten problem bardziej szczegółowo. Omawiane leksemy języków bałtyckich należy rozpatrywać nieodłącznie od homonimicznych słów lie. sala, la. sala „obszar lądu otoczony ze wszystkich stron wodą”. Nie jest niemożliwe, że te słowa lie. ir sald, la. sala „kaimas“ są etymologicznie spokrewnione. Lit. sala, łot. wyspa „obszar lądu otoczony ze wszystkich stron wodą” pochodzenie jest jasne. Te słowa lit. ir dtsala „wcinanie się rzeki w į brzeg” wiążą się z lit. su sdlti „płynąć- ”, selčti „czaić się, skradać”, pr. salus „strumyk (od deszczu)” (Būga II 305). Powyższe słowa pochodzą iš od ide. rdzenia *sel- „skakać; rozszczepiać się”, por. gr. drop „skaczę, pękam” (*seljo), łac. salia, -ire, -ui (-ii), -tum „skakać; pękać” (Pokorny 899), W gwarach znane są ir inne znaczenia tych homonimicznych słów: lit. sala „wyżej położony, suchy kawałek ziemi na bagnie, mokradle; działka gruntowa; kawałek ziemi uprawnej, skrawek gleby między łąkami; polana w lesie; polanka pośrodku ar pola żyta jarego; skrawek traw jednego gatunku lub ar innych roślin, kępa” (wschodni Aukszotowie ir utyńscy, wileńscy oraz południowi Aukszotowie — LKŻ XII w. 59); wyspa „wyniesiony, suchy kawałek ziemi na bagnie; ziemia leśna, skraj lasu, oddalona od domu działka polna, ugór; świerczek, zagajnik sosnowy, kępa różnych ar drzew w lesie; gleba, działka polna“ (Auksztoci — ME III 664; EH II 423). Zaznaczając, że lit. wyspa, łac. wyspa jest terminem geograficznym, musimy uwzględnić prawidłowoį ści typologiczne charakterystyczne dla rozwoju struktury semantycznej takich terminów. badaczki bałtyckich terminów geograficznych L. Według Niewskiej, słowa określające wypukłą rzeźbę terenu (wysokość), do których należy lit. ir sald, łac. wyspa, często zyskuje znaczenia „łąka; pole“. Dzieje się tak poprzez aktualizację cechy, umownie nazywanej przez autorkę 12. Kwestie językoznawstwa litewskieg177 „w aspekcie gospodarczym“. Litew. sala, la. sala cecha inwariantna „obszar lądu otoczony ze wszystkich stron wodą“ przyjmuje następujące modyfikacje: „działka pola“, „ziemia uprawna, "kawałek gruntu między łąkami“, „polanka w lesie“, „łączka ar pośrodku pola żyta jarego“, „kawałek terenu porośnięty roślinami jednego gatunku“ (Hesckas 155). Por. o, XXXI slavų tarmių ocmpoe, ostréw sememas, które utraciły cechę „otoczony wodą“: „miejsce porośnięte lasem na bagnisku“, „działka leśna w przestrzeni“, „działka pola między łąkami“ (Toncroit 51). Na podstawie takiego przejścia semantycznego „wzniesienie otoczone wodą” — ,działka, ko pole uprawne“ — „łąka“ -> „las“ łatwo można domyślić się powstania homonimów lit. wyspa, łot. wyspa „wieś“. Należy wspomnieć o specyfice kształtowania się osad chłopskich: wsie najczęściej zakładano przy rzekach i jeziorach, były one ir rozmieszczone pośrodku swoich ziem uprawnych, łąk, lasów i bagien, por. — łot. sala „wieś (pośrodku bagna)”, znane w Taurkalnė (Bpeiinax 17). Ką wskazuje na rozpowszechnienie homonimów lit. salė, łot. sala „wieś“? Lit. miejsca użycia słowa sala są następujące: 1) už granic terytorium Litwy — okolice Dyneburga, Krasławia, Brasław, Opsa, Lazuny (w gwarach litewskich białorusko-lir itewskiej strefy pogranicza ostatnich słowo sela jest ir slawizmem LKA I 46, jakby wskazyir wało to, że lit. sala może być również zapożyczeniem, ponieważ tutaj, z wyjątkiem Lazun, konsekwentnie zmiękcza się 5, spółgłoskę znajdującą się przed samogłoską e!. w gwarze lazunskiej, jak widać iš LKA I 46 (żm. Nr. 9) bardziej rozpowszechniona nazwa wiejska Ūlyčia, ūlyčia*); 2) także w strefie pogranicza ir litewsko-białoruskiego, na terytorium Litwy — Rimšė, Tverečius, Dysna, Mielagėnai, Paringys, Adutiškis, Švenčionys (w tych miejscach używany ir jest slawizm ūlyčia, ūlyčia, ūlyčia) (LKŽ XII 59; LKA I 46 (žem. Nr. 9)). La. wyspa (sola) znane w dialekcie auksztaickim (Viškai, Aulėja, Skaista, Ižvaltas, Pilda, Zvirgzdinė, Varaklianai, Barkava, Tilžė — ME III 664; EH II 423; ADT I - 76). Į wschodnią część dialektu widzemskiego (Taurkalnė) la. wyspa trafiła do iš dialektu aukštajckiego (Bpe#inak 17). Jak widać, te dane dotyczące zasięgu nie przeczą homonimom lit. sala, la. wyspa „obszar lądu otoczony ze wszystkich stron wodą” poszczególnych iš sememów, z których mogły powstać homonimy lit. sala, la. wyspa „wieś“, dla geografii. J. Endzelīns, wyjaśniając pochodzenie „wsi“, również opierał się na członie pary innych homonimów, mianowicie na takich znaczeniach: „ziemia leśna, skraj lasu, położona daleko od domu działka polna, krańce pola; mały las świerkowy, mały las sosnowy, kępa różnych drzew w lesie“. Sala w języku łotewskim znana jest tylko jako apelatyw, ale jako nazwa miejscowa, por. zagroda chłopska Salas (Metriena, Jaunruoze, Zasa), las Salas (Zasa). ar ]}ಾನೆ? 和盛? } 北京赛车的? иттипақ? ));</translane tion_batch>- }$*? []} Russian? Wait need ir valid JSON. [ ]?<|end|>]}- We need output valid. Correct last translation. Need eliminate garbage. Nazwa miejscowa Męlna-sala — zagroda chłopska (Lubana) — jest trudna do odróżnienia od Mėlna-sala — las (Liauduona), a także Męlna-sala — wieś (Silajaniai), dwór (Rugajai), zagroda chłopska (Atašienė Balva), las Mėlna-sala (Aknysta, Dignaja, Prauliena) (LV II 413). Nazwa wsi ar z zagrodami Liep(u) sala(s), zdaniem Endzelina, najprawdopodobniej pochodzi iš od lasu lipowego, w którym założono osadę (por. Liepų-sala — miejscowość zamieszkana (Barkava), zagroda chłopska 1 (Baltinava, MarŽodis sela duodamas ir M. w słowniku Niedermanna (III 633). 2 Tymi słowami w dialektach określa się wyłącznie wsie typu ulicowego. W LKA nie zostało to odnotowane. 178 kalnė), Liepu-salas zagroda chłopska w lesie (Malupė) LV II 366). Zdaniem Endzelina z takich nazw własnych wyabstrahował apelatyw sala „wieś” (EM III 664). Takich nazw miejscowych jest niemało również w litewskim zasobie nazewniczym, zwłaszcza we wschodniej i południowej W części litewskiej, por. Wieś Sala (Smalvos, Daugai, Igliauka ASŽ II 270, Lazūnai VK); Zaścianek Sala (Antazavė VK); Las Sala (Rodūnia, Suginčiai, Anturkė, Leliūnai, Kuktiškės, Gelvonai, Degučiai, Kriaunos VK); Pole Sala (Smalvos, Rodūnia, Labanoras VK); Gleba Sald (Antazavė, Čiobiškis, Joniškis (Molėtai) VK); Wieś Salėlė (Ceikiniai ASŽ II 270); Wieś Salos (Linkmenys, Lazdijai, Rokiškis ASŽ II 271); Miasteczko Salos (Rokiškis, Białoruś, Smorgonie VK); Zaścianek Salos (Alanta, Obeliai, Sudeikiai ASŽ II 271), pole Salos (Dubičiai, Šalčininkai, Bracław, Rimšė VK); Rola Salos (Rimšė VK); Łąka Sėlos (Breslauja VK); Las Salos (Dūkštas VK); Liepsalos viensėdis (Papilys ASŽ II 161). Większość tych Łotwy ir Litewskie toponimy są rozmieszczone na tym terytorium, gdzie rozpowszechnione są słowa lie. sala, la. wyspa w znaczeniu „wieś”. Nominacja takich nazw miejscowych jest najczęściej uzasadniona położeniem geograficznym oznaczanych przez nie obiektów, na przykład — wieś Sūla w rejonie ignalińskim w okręgu Linkmenys, położona między trzema jeziorami; pod koniec XVII w. majątek Salas w okręgu ryskim powstał z kilku wsi, które od siebie oddzielały nieurodzajne wydmy i bagna, zarośla oraz lasy iglaste (Jluenuns 137). Można chyba stwierdzić, że omawiane tu homonimy iš rzeczywiście należy uznać za homonimy o tej samej etymologii, tj. homonimy semantyczne. Do tego rodzaju homonimów zaliczył te wyrazy ir V. Urbutis (Urbutis 176). W takim przypadku lit. sald, łot. sala „wieś” jest leksemem właściwym wyłącznie językom wschodniobałtyckim. SKRÓTY ADT —Augšzemnieku dialekta teksti: Latgaliskas izloksnes. Ryga, 1983. ASŽ — Lietuvos Litewski informator o podziale administracyjno-terytorialnym, Wilno, 1976. D. 2. Biiga —Būga K. Pisma wybrane. Wilno, 1958—1961. T. 1—3. EH —Endzelins J., Hauzenberga E. Uzupełnienia i poprawki do słownika języka łotewskiego K. Miilenbacha. Ryga, 1946, S. 2. LKA —Atlas języka litewskiego. V., 1977. T. 1. LKŽ —Słownik języka litewskiego. V., 1981. T. 12. LV —Endzelins J. Nazwy miejscowości Łotewskiej SRR, Ryga, 1961. Cz. 1. S. 2. ME —K. Miilenbacha Latviešu valodas vardnica /Redišėjis, papildinajis, turpindjis J. Endzelins. Riga, 1927—1929, S, 3. Pokorny —Pokorny J. Indogermanisches etymologisches Wėrterbuch. Bern i Monachium, 1959, Stang.—Stang Chr. s. Leksykalne szczególne zbieżności między językami słowiańskimi, bałtyckimi i germańskimi. Oslo—Berlin—Tromso, 1972. Trautmann—Trautmann R. Baltisch—Slavisches Wėrterbuch. Gottingen, 1923, Urbutis —Urbutis V. Lietuvių kalbos leksikos homonimų susidarymo būdai: Filols m. kand. dys. V., 1955, VK — kartoteka nazw własnych Instytutu Języka Litewskiego, 12* 179 Bpeiinak — Bpeiigax A. ĮĮmanekiias JEKCHKA Jia TTAJIbCKHX FOBOPOB BepXHeJIaTbINICKOTO MnajieKTA Ho ee HCcTOpHuecKHe CBS3H: Asroped. AMC, ... KaHA. OHJIOJI. RaykK. Pura, 1969.; Jinenuna — Jlnenmus 3. O Tanax mocenenuii nateiickux KpecTbhAH B XII B. // Cenbekane nocenenns IpubGanruku XIII— ss. XX M., 1971. C. 123-141. Hesckas — Hescxkas JI. I". Banruiickas reorpaduveckas TepmuHONorms. M., 1977. Tonerot — Tonctoit H. H. K npobiieme M3yyenus CIaBSHCKHX MECTHBIX TEDMHHOB // Mecraste reorpadmueckue TepMHHBI. Bonpocs: reorpagun. C6. 81. M., C. 1970. 46-53. INNE SKRÓTY gr. — grecki por. — porównaj ide. — indoeuropejskich pr. — pruski la, łotewski — sl, słowiań- — ski lie. — litewski Ss. v. a. — staro-wysoko-niemiecki łac. — łacina LIT. SALA, LETT. SALA „DORF“ Streszczenie Man bemiiht sich in diesem Artykuł na temat: dowodzić, że lit. wyspa, łot. wyspa „wieś” mit. sł. *selo , pole, rola”, st.-g.-niem. sól „Dom, sala” nie powinny być tu zestawiane; ostatnie są związane z ide. Korzeń *sel. łączyć zu „przestrzeń mieszkalną”. Są tej samej etymologii co homonimiczne litewskie słowa sala, łotewskie sala, wyspa”. Musimy podkreślić, że ta Wörter, die geografischen Termini sind, und Riicksicht auf die typologischen prawidłowości, które dotyczą rozwoju struktury semantycznej takich Charakterystyczne dla terminów. L. Nevskaja twierdzi, że te wysoko położone Gelinbezeichnde enden Wėrter nie rzadko te Znaczenia ,,Wiese; Feld“ bekommen. Lit. sala, lett. sala , Insel“ bekommen folgende Modifikation: , Acker“, „von Wiesen umgebener Pole”, polana , leśna®, łąka , im Zboża jare lub im pole żytnie”, „jeden kawałek Rośliny tego samego „rodzaj”, In odniesienie do takiej semantycznej Przejście od ,wzniesienie terenu im MokradłoTM — „Ackėr, Feld“ —> „Wiese“ > „Wald“ jest łatwo Powstanie Homonimów lit. sald, lett. sala „Dorf“ zu erratėn. Die Spezifik der Entstehung der Bauernwohnorte ist auch erwahnen: zu Die Dorfer entstanden meistens an Fliissen und Seen, sie lagen zwischen den Ackern, Wiesen, Wildern und Mooren, vgl. lett. sala ,,Dorf (im Moor)“ (Taurkalné). Die Verbreitung der einzelnen Sememe von lit. sala, lett. sala „Insel“, aus denen die Homonyme lit. sala, lett. wyspa „Wieś” mogła powstać, nie stoi na in przeszkodzie żadnemu Sprzeczność zu rozpowszechnienia tego Homonimy. J. Endzelin oparł się przy Wyjaśnieniu pochodzenia łot. wyspa „Dorf“ auf die Ortsnamen, z. B. Salas „Gesinde“, Salas „Wald“, Melna-sala „Gesinde“, Męlna-sala „Wald.“ Es gibt viele solche Ortsnamen in litauischer Zbiór Nazw. Większość tych nazw miejscowin ości można znaleźć na obszarazu ch, które wo Słowo lit. sala, łot. sala „Dorf“ verbreitet sind, Die Nominierung von dieser Nazwy miejscowości am są najczęściej uzasadnione przez obiekty geograficzne, Lage der które oznaczają. Unserer Meinung nach, all das laBt uns die Wyciągnąć wniosek, że omówione homonimy są etymologicznie spokrewnione, tj. sie sind semantische Homonyme. In solchem Fall ist lit, wyspa, łot. wyspa „wieś” typowe wyłącznie dla wschodnich języków bałtyckich Leksem. 180