Filosofai R. Bytautas bei S. Šalkauskis ir lietuvių kalbos normalizacija

LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA PYTANIA, XXXI (1994) JĘZYKA NOR MALIZACJI PYTANIA ALBINA AUKSORIŪTĖ FILOZOFOWIE R. BYTAUTAS I S. SZALKAUSKIS IR LITEWSKIEGO JĘZYKA NORMALIZACJA W niniejszym artykule podjęta zostanie próba omówienia teoretycznych filozoficznych przesłanek rozwoju języka litewskiego, a dokładniej tego, jak zaczęto kształtować filozoficzne podejście do normowania języka litewskiego, į przede wszystkim jego terminologii, na Litwie. Opiera się tutaj Litewskich filozofów R. Pracami ir S. Bytautasa Šalkauskisa, którzy jako iš jedni z pierwszych zainteresowali się kwestiami języka litewskiego. Chciano ukazać poglądy tych filozofów na język į litewski i jego rozwój, a także pokazać ich wkład, jako filozofów, w normalizację i pielęgnowanį ie języka litewskiego. ir O R. O S. poglądach filozoficznych Bytautasa i Šalkauskisa pisali A. Sverdiolas, Šliogeris, A. Plečkaitis, R. Bagdonavičius, V. Genzelis i inni. B. ir Omówiono ir prace tych filozofów, w których analizowane są kwestie języka litewskiego; pisał o tym K. Gaivenis". Pod koniec a. XIX wieku rozwinął się litewski ruch wyzwolenia narodowego, zaczęło rozwijać się oświata, umacniała się inteligencja iš narodowa wywodząca się ze wsi. Chociaż po 1863 m. władze carskie zakazały litewskiego piśmiennictwa po powstaniu, jednak pod koniec wieku zaczęto obficie ir wydawać i rozpowszechniać nielegalną litewską prasę periodyczną. 1883—1886 m. Na Wschodzie Prus wydawano litewską gazetę odrodzenia „Aušra”, która potajemnie była przemycana į na Litwę. „Aušra” budziła świadomość narodową, stawiała zadania ruchu narodowego, nadała temu ruchowi pewien stopień organizacji. Po Dzieło tą „Aušry” kontynuowały inne gazety, przede wszystkim „Varpas”, be a także „Šviesa”, „Tėvynės sargas” ir itd. 1904 m. zniesiono zakaz wydawania prasy litewskiej. Zaczęto rozszerzać sieć szkół, wprowadzono nauczanie języka ojczystego w szkołach litewskich, przybywało prasy periodycznej i ir nieperiodycznej. Wraz z ożywieniem życia kulturalnego Litwy zwrócono uwagę na język litewski, į zintensyfikowano badania nad językiem litewskim. Szczególnie sprzyjające warunki dla rozwoju języka litewskiego powstały po utworzeniu niepodległego państwa litewskiego, ponieważ wówczas język litewski stał się językiem państwowym i zaczęto go używać w ir urzędach państwowych, wojsku i innych dziedzinach, do których za ir czasów caratu w ogóle nie był dopuszczany. XX a. Na początku pielęgnowaniem języka litewskiego zajmowali się ne wyłącznie językoznawcy, lecz także ir inni przedstawiciele inteligencji. Filozofowie zainteresowali się ir kwestiami języka litewskiego. Jednym z iš pierwszych filozofów litewskich, który į zwrócił uwagę na język litewski, był Romanas Bytautas (1886—1915). 1 Gaivenis K. Ramūnas kultura ir języka Bytautasa // Kultura języka. 1987. Powiąz. 53. P. 77— 79; także jego. Teoria terminologii Šalkauskisa // Specjalistyczne słownictwo języka litewskiego: Zagadnienia językoznawstwa litewskiego. Wilno, 1983. T. 22. P, 128—136. 96 «JR. Bytautas urodził się w Drobūkščiai, w rejonie telszańskim. Szkołę początkową ukończył w Krożach, uczył się Perm, od o roku 1897 — W pierwszym gimnazjum wileńskim. 1905 m. R. Bytautas wstąpił į na Uniwersytet Moskiewski, ir na Wydział Fizyki i Matematyki, po lecz po kilku miesiącach przeniósł się na į Prawa, 0 1907 m. — į Wydział ir Historyczno-Filozoficzny, który ukończył 1912 m. złotym medalem. Jį otrzymał už 1911 m. napisaną pracę „V. Wundta [W. Wundt] krytyka nauki o pojęciu substancji duszy”. R. Bytutas pozostał przy katedrze filozofii, aby przygotowywać się do uzyskania stopnia doktora. 1912—1913 m. pracował w jednym z moskiewskich gimnazjów, gdzie wykładał logikę, psychologię, języki ir łaciński i rosyjski, lecz gdy pogorszył się jego stan zdrowia, ir porzucił gimnazjum i wyjechał na leczenie į do Włoch, następnie przeniósł się do į Szwajcarį ii, do Lozanny, ir gdzie zmarł. R. Bytautas pomógł założyć czasopismo „Aušrinė”, współpracował z czasopismem „Draugija”. Jo Na jego poglądy filozoficzne wpłynęli rosyjscy i a. niemieccy a. filozofowie idealiści z końca XIX i ir początku XX wieku. R. Bytautas proponował uzupełnić materializm teleologizmir em i panteizmem, starał się połączyć ir materializm z idealizmem, trzymając się zasady paralelizmu psychofizycznego. Według R. Bytautasa pierwotne elementy wszechświata są ir materialne ir i duchowe, a istota bytu jest — duchowa. Ją podmiot może poznawać, opierając się na swoim wewnętrznym doświadczeniu, ponieważ istota bytu tkwi w monadzie duszy. Filozof rozważał kwestie istoty narodu, kształtowania się nacji oraz języka. Najważniejszym celem istnienia i jednoczenia ir się narodu jest — twórczość duchowa, której podmiotem — jest osobowość dążąca do aktywnej samorealizacjir i. Stosunek osobowości do narodu łagodzący wyobcowanie osobowości ze społeczeństwa oraz wzajemnych su stosunków międzyludzkich. R, Bytautas w swojej pracy „Naród i ir świadomość narodowa”, mówiąc o narodzie i jego specyfice, poświęca niemało uwagi ir językowi jako podstawie specyfiki narodu. Definiując naród, pisze: „Naród jest grupą ludzi zjednoczonych interesami twórczości duchowej, które wyrastają na fundamencie wspólnego języka jako organu kolektywnego [kolektywnego — A:.A.] (wybranego) działania duchowego““*. Według R. Bytauta język jest podstawą duchowego działania ludzkości, na której wyrasta organizacja społeczeństwa, za pośrednictwem języka odbywa się duchowa współpraca ludzi. Język jest podstawą kultury całego narodu. Filozof uważał, że rozwój historyczny języka wiąże się z rozwojem su kultury narodu i odzwierciedla cechy tej kultury. W języku widzimy stosunek narodu do świata, jego su sposób myślenia, ponieważ „w ir jų znaczeniach połączeń wyrazowych odzwierciį edlają się jų poglądy ir narodu na rzeczy, powinności i stosunki [stosunki — 4.4.]“%, Według R. Bytautasa w języku zgromadzona jest pamięć historyczna narodu, każdy naród ma swoje szczególne doświadczenie historyczne i ucieleśnia je w swoim języku. Należy powiedzieć, że R. Bytautas nie uważał języka za jedyną podstawę narodowości. Sądził, że o odrębności narodu decydują nauka, filozofia, sztuka i wszystkie dziedziny kultury. Jednak filozof podkreślał, że dla kultury litewskiej język jest szczególnie ważny. R. Bytautas zrozumiał ir znaczenie zwracania uwagi na język w ruchu narodowym, ponieważ „zwracanie się ludzi ku językowi ojczystemu oznacza wyzwolenie [wyzwolenie — A.A.] z duchowego niewolnictwa, pragnienie bycia samym ir sobą i tworzenia po swojemu“, Oceniał on * Bytautas R. Naród ir świadomość narodowa // Aušrinė. 1912. Nr. 17. P. 112. 3 Tamże, P. 114. 4 Tamże. 1912. Nr. 20. P. 239, 7. Kwestie językoznawstwa litewskieg97 o, XXXI to, że litewscy inteligenci widzą w języku litewskim jedynie ne narzędzie oświaty, lecz į ją nie postrzegają į go jako samodzielnej wartości duchowej, rozwijanej dla niej samej w jej swoistości. R. Bytautas rozumiał, jak ważnym i ir trudnym zadaniem jest udoskonalenie gwary aż do poziomu języka pisanego. Do realizacji tego zadania sam starał się przyczynić w ir niektórych swoich — pracach; filozof analizuje aktualne zagadnienia kształtowania się języka ogólnego. W swojej pracy W „Tym i owym z iš filozofii języka litewskiego” próbuje į on bą przyjrzeć się swoim iš pozycjom jako filozofa. Według niego język jest szczególnym światem myśli, dlatego język jest nieodłączny od myślenia, poprzez 0 jį — ir od całej praktycznej działalności ludzi. R. Filozoficzny pogląd na język wysunięty į przez Bytautasa był ważny i interesujący. Filozof rozpoczyna swoje rozważania o języku litewskim od porównania sytuacji historycznej Litwinów z ir sytuacją innych narodów. R. Zdaniem Bytautasa narody kulturalne tworzyły swój język pisany przez całe stulecia. Rozwijała się nauka, a wraz z nią piśmiennicto su wo, ir pojawiały się nowe pojęcia, dla ich nazwania ir tworzono nowe słowa. Według niego ta kultura rozwijatų ła się powoli, powoli o su ja rozwijał się też ir język. W ten iš sposób powoli gromadziły się skarby języków narodów kulturalnych. U nas sytuacja była inna. Kultura ludzkości posuwała į się naprzód, lecz Litwini nie uczestniczyli w jej rozwoju. Szlachta į włączyła się w kulturę polską, dlatego, jak sądzi R. Byt a u t a s, nie było stanu, w którym mogłaby się skoncentrować duchowa kultura narodu. Litewska inteligencja studiowała i pisała w językach obcych, lud litewski od najdawniejszych ir czasów aż do ubiegłego stulecia „miał o samą jaźń rozumu. tą Dlatego ir język rozwijał się w niewielkim stopniu. Ji gal być wiele zmieniało się dialektalnie, ale filozoficznie, pod względem iš znaczenia į ilości słów, stało niemal ir w miejscu, ji ponieważ umysł ludzki miał do czynienia wciąż z tymi samymi pojęciami“*. su W ten sposób opisując tą sytuację, R. Bytautas ne wszystko właściwie zrozumiał. Mylił się, zaprzeczając do udziałowi Litwinów w rozwoju kultury ludzkości i twierdząc, że ir nie ukształtowała się duchowa kultura narodu. Zaprzeczając rozwojowi języka, Bytautas również się mylił. R. W tym przypadku należy podkreślić, że tylko język naukowy rozwijał się w niewielkim stopniu. Wyjaśniwszy, dlaczego język litewski nie zmieniał się filozoficznie, R. Bytautas ocenia ówczesną sytuację, zmienione warunki, rozpoczęty ruch narodowy, który, jego zdaniem, jo ostatecznie jest ruchem kulturalnym. Opisując ruch narodowy, zauważa, że naród litewski postanowił dogonić inne narody, przejąć całe materialne i duchowe bogactwo zgromadzone przez ludzkość w ciągu tysięcy lat. ir Iš To ir ogromne zadanie dla języka, który należy tak rozwinąć, aby osiągnąć poziom innych cywilizowanych narodów. Aby taki proces „ewolucji języka” został szybko przeprowadzony, nie wystarczy zbadać tylko gramatycznego systemu języka. Według Bytauta, „my R. [my A4.4.] — musimy przede wszystkim zbadać język litewski pod względem gramatycznym tylko od strony zewnętrznej, lecz od strony wewnętrznej — filozoficzne znaczenie różnych sposobów wyrażania myśli””*. Kad toks kalbos ne iš — — ir iš „evoliucijos procesas“ būtų — greitai atliktas, — iš neužtenka ištirti į tik gramatinę kalbos sistemą. ir R. Bytautas twierdzi, że nie zostanie osiągnięty wymagany poziom języka, dopóki język ludzi nie zostanie poznany filozoficznie. Ir filozof wysuwa najważnieto jsze zadanie epoki — „Wszystkich 5 Bytautas R. To i owo o filozofii iš języka litewskiego. K., 1908. P. 4, 4 Tamże. P. 4—5. 08 najważniejszą dziś kwestią naszego języka — pisanego jest ujawnienie wewnętrznej treści języka iš ludzi; į najpotrzebniejsza nam wszystkim ir książka [książka — A.A.] — to filozofia języka litewskiego- “". Jedynym celem ma jo być ir zwrócenie uwagi językoznawców na filozoficzną į treść języka litewskiego. W języku litewskim mają być ukryte niewyczerpane bogactwa wyrażania myśli, które leżą nieznane. R. Bytautas nawoływał do į uwzględniania filozoficzne nej treści języka nie tylko przy nazywaniu nowych ir pojęć, lecz także przy doskonaleniu i normalizowaniu języka. Uważał, że przy doskonaleniu języka szczególnie ważne jest dążenie do jedności ir myślenia języka. R. Bytautas próbuje filozoficznie uzasadnić konieczność i znaczenie ir rozwijania oraz ir normalizowania ogólnego języka litewskiego. On ne spojrzał na koniecznoį ść normalizacji języka litewskiego jedynie ir teoretycznie, lecz praktycznie sam podjął się dė tego w już wspomnianych pracach oraz artykułach „Kwestie litewskiego języka pisanego” (1908), „Jak wymawiać i zapisywać ir wyrazy obce” (1912). R. Bytautas zmarł młodo, więc nie zdążył wiele ko zrobić, jednak jo pracę kontynuował jego kolega, S. filozof Šalkauskis, którego R. Bytautas zachęcił do zainteresowania się językiem litewskim, zwłaszcza terminologią. Jak pisał sam Šalkauskis, S. Bytautas R. zaraził go jį „swoją gorącą miłością do kwestii terminologii”? ir nazywał R. Bytautą jako swojego bezpośredniego inspiratora. S. Šalkauskis, (1886—1941) — wybitny działacz społeczny niepodległej Litwy, filozof, pedagog. Urodził się w Ariogale, w rejonie rosieńskim. 1905 m. S. Šalkauskis ukończył gimnazjum w ir Szawlach i wyjechał na studia prawnicze į na Uniwersytecie Moskiewskim. Po ukończeniu studiów prawniczych wyjechał į do Turkiestanu, osiedlił się w Samarkandzie, gdzie pracował w banku jako radca prawny. Praca jo prawnika go ir nie zadowalała, coraz bardziej poświęcał się filozofii. 1915 m. S. Szalkauskis į wyjechał do Szwajcarii ir na Uniwersytecie we Fryburgu rozpoczął studia filozoficzne. Uzyskał stopień doktora filozofii Uniwersytetu we Fryburgu 1920 m. W tym samym roku, powróciwszy į do Litwy, podjął pracę į akademicką: wykładał na Wyższych Kursach, był docentem Katedry Filozofii Wydziału Teologiczno-- -Filozoficznego Uniwersytetu Witolda Wielkiego. 1922 m. S. Šalkauskiemu nadano już tytuł profesora, pracuje jako kierownik katedry pedagogiki i jej historii. ir 1939 m. S. Šalkauskis został wybrany Rektorem VDU. Po zajęciu Litwy przez armię sowiecką profesor został odwołany iš ze stanowiska o rektora, a po zamknięciu Wydziału Teologicznoiš --Filozoficznego usunięty z grona profesorskiego. S. Šalkauskis przeprowadził się į Wilno. 1941 m. Litewski Rząd Tymczasowy mianował jį Profesorem Uniwersytetu Wileńskiego, jednak nie było mu już dane tam pracować. Pogorszywszy się na S. zdrowiu, Šalkauskis į wyjeżdża do Szawli, gdzie 1941 m. zmarł ir zimą. S. Šalkauskis, najwybitniejszy przedstawiciel filozofii neoscholastycznej na Litwie, pozostawał pod wpływem V. teorii Sołowjowa, później stał się tomistą. W pracach poświęconych ogólnym zagadnieniom filozofii twierdził, że filozofia jest „nauką królewską”, niezależną od nauk szczegółowych, propagował zasadę ir harmonii wiary i wiedzy. Kulturę duchową, poglądy ludzi Šalkauskis uważał za S. decydujący czynnik życia społecznego. Odrębność litewskiej kultury narodowej wiązał su Wschodu ir narodów Zachodu * Tamże. P. 5. 8 Šalkauskis S. Teoria terminologii, ir litewska terminologia filozoficzna // Logos. 1927, Nr. 1. 'P. I 7 99 syntezie kultur. Sam S. Šalkauskis wyraził swoje powołanie postanowieniem realizowania „wychowania narodowego przez filozofię“. Temu powołaniu wiernie służył przez całe życie. Ważniejsze dzieła Šalkauskisa S. to „Zarys filozofii kultury“ (1926), „Wprowadzenie do filozofii“ (1928), „Wychowanie społeczne“ (1932), „Ideologia ateitininków“ (1933), „Naród litewski i ir jego wychowanie” (1933), „Ogólne podstawy pedagogiki” (1936) ir itp. Jak już wspomniano, Šalkauskis S. był jednym z ir twórców litewskiej terminologii filozoficznej. Wówczas problem tworzenia litewskiej terminologii istniał nie tylko ne jako problem lingwistyczny i logiczny, ir lecz także jako problem postępu społecznego. „Na a. początku XX wieku naród litewski, po 40 po trwającym lata ciężkim okresie narodowego ucisku caratu (zakazu ir litewskiego piśmiennictwa i życia kulturalnego), ponownie zwróciwszy ir się ku nauce i oświacie, su zetknął się z wieloma nowymi rzeczami, pojęciami z iš różnych dziedzin nauki, gospodarki, kultury i polityki, z o drugiej zaś strony — su z ubogą, słabo rozwiniętą terminologią litewską, która do tej pory była używana głównie do wyrażania pojęć związanych ze sztuką i życiem codziennym. ir Przed językiem litewskim stanęło niełatwe zadanie terminologicznego przyswojenia różnorodnego historycznego doświadczenia ludzkości”?. Terminy zaczęli tworzyć przedstawiciele różnych dziedzin nauki. Jednakże iš początkowe tworzenie terminów miało charakter indywidualnbe y, bez wyraźniejsir iš zego systemu i z góry ustalonych podstaw teoretycznych. Tworzenie ir terminologii litewskiej nabrało bardziej systematycznego i zorganizowanego charakteru dopiero po ustanowieniu niepodległego państwa litewskiego. Wówczas starano się nadać tworzeniu terminologii podstawę teoretyczną. 1921 m. powołano Komisję Terminologiczną ówczesnego Ministerstwa Oświaty. Jej przewodniczącym został mianowany J. Jablonskis. W komisji pracowali K. Būga, A. Dambrauskas, P. Mašiotas, J. Tumas, A. Varnas, A. Vireliūnas, później J. Balčikonis, A. Salys, P. Skardžius, S. Šalkauskis ir i in. Komisja terminologiczna pracowała przez pięć lat. Su Wraz z pracą komisji terminologicznej oficjalnie rozpoczęto zorganizowane tworzenie terminologii litewskiej. Znaczną pracę w dziedzinie terminologii wykonali najlepsi du ówcześni to językoznawcy — K. Būga ir J. Jablonskis. K. Būga w znacznym stopniu przyczynił się do rozwoju terminologii językoznawczej, sam zaproponował niemało ir terminów, brał udział w pracach 1921—1924 Komisji Terminologicznej w ciągu lat, w swoich artykułach analizował różne zagadnienia terminologiczne, Jablonskis stworzył J. terminologię gramatyki języka litewskiego, sam aktywnie uczestniczył w tworzeniu litewskich terminów z ir innych dziedzin nauki, potrzebnych szkole. Kierował Komisją Terminologiczną, troszczył się o to, jak lepiej organizować pracę terminologiczną. J. Poglądy terminologiczne Jablonskisa położyły teoretyczne podwaliny pod tworzenie terminologii litewskiej. Po K. Būgi ir J. Po śmierci Jablonskisa w ustaleniu teoretycznych zasad działalności, określeniu ti wymagań stawianych terminologii oraz praktycznym porządkowaniu terminologii pomogło czasopismo „Gimtoji kalba”. W tym (1933—1941). czasopiśmie Šalkauskis S. opublikował swoją pracę teoretyczną „Podstawowe zasady tworzenia terminów”, w której próbuje sformułować zasady pracy terminologicznej. W Towarzystwie Języka Litewskiego utworzono Sekcję Terminologiczną, która zajmowała się sprawami terminologii. Można więc powiedzieć, „że 9 Vaišvila A. Nauka o logice na Litwie. Wilno, 1980. S. 11—12. 100 W pierwszych dziesięcioleciach XX w. ukształtowała się narodowa szkoła terminologiczna, opierająca się zarówno na podstawach tworzenia i normalizacji samego litewskiego języka literackiego, jak i na doświadczeniu terminologii litewskiej oraz innych języków “1°. Obok terminologii innych dziedzin nauki szczególną uwagę poświęcano terminologii filozoficznej. Zdaniem S. Šalkauskisa znaczenie terminologii filozoficznej „wzrasta jeszcze dlatego, że obejmuje ona niemal wszystkie abstrakcyjne terminy o treści ogólnej, które mają wielkie znaczenie dla całego życia intelektualnego, a między innymi dla nauk szczegółowych“*- “?., Dorobek terminologiczny S. Šalkauskisa składa się z dwóch części: 1) opracowania teorii terminologii „Teoria terminologii i litewska terminologia filozoficzna“, opublikowanego w czasopiśmie „Logos“, oraz 2) słownika terminów filozoficznych „Ogólna terminologia filozoficzna“ (1938). Słownik zawierał około 1600 litewskich terminów filozoficznych wraz z odpowiednikami w języku francuskim, niemieckim i rosyjskim oraz objaśnieniem okoliczności ich użycia. S. Šalkauskis zainteresował się teoretycznymi zagadnieniami terminologii wcześniej, niż zaczął normalizować litewską terminologię filozoficzną. W swojej pracy „Teoria terminologii i litewska terminologia filozoficzna“ przedstawił teorię tworzenia i normalizacji terminów. S. Šalkauskis, rozpoczynając wyjaśnianie swojej teorii, podkreśla, że w terminologii nauka o języku bardzo ściśle łączy się z nauką filozofii, dlatego w tej dziedzinie nie są w pełni kompetentni ani sami filozofowie, ani tylko językoznawcy. I tylko dzięki wspólnym wysiłkom językoznawców, filozofów lub ogólnie zainteresowanych naukowców może powstać terminologia naukowa!- 2. Znaczenie tego związku S. Šalkauskis wyjaśnia, charakteryzując sam termin. Termin jako słowo należy do nauki gramatyki, jako pojęcie należy do nauki logiki, natomiast jako pojęcie mające określoną treść specjalną należy do odpowiedniej nauki, do której przedmiotu pojęcie to się zalicza. A zatem ogólna kwestia terminologii dotyczy zarazem dziedzin logiki i gramatyki, wchodzi więc w zakres nauki o języku i filozofii. ; "S. Šalkauskis uważa, że terminologia wymaga swoistej dyscypliny; która łączyłaby dane nauki o języku i filozofii’®. S. Šalkauskis wątpi, czy zaproponowana przez R. Bytautasa filozofia języka może być uznana za odrębną dyscyplinę filozoficzną, ponieważ nie każda dziedzina, która styka się z filozofią, wchodzi również w zakres nauki filozofii. Według niego przedmiot filozofii języka, o ile wchodzi w zakres filozofii, może być pod różnymi względami zbadany w logice, psychologii i filozofii kultury. Podkreślając, że terminologia nie jest odrębną, samodzielną dyscypliną naukową, S. Šalkauskis uważa ją za szczególną część semantyki. Rozumiejąc terminologię w ten sposób, doszedł do wniosku, że termin jest nierozerwalnie związany ze znakiem i z rozumieniem pojęcia. Filozof podkreśla, że „teoria terminologii musi uwzględniać również to, co logika, psychologia i filozofia kultury mówią o ogólnych faktach i przejawach języka 10 Keinys S. Rewolucja naukowo- -techniczna i rozwój terminologii litewskiej //Rozwój kultury języka naukowego i terminologii: Zagadnienia językoznawstwa litewskiego. V., 1985. T. 24, s. 182, 11 Šalkauskis S. Dz. cyt. 1925. Nr 1. S. 4. 12 Zob. Tamże. S. 2. 13 Tamże. 101 podstawy“! *, Jest to szczególnie ważne, jak się okazuje, gdy mowa o terminologii filozoficznej. S. Salkauskis podkreśla, że przy tworzeniu litewskiej terminologii filozoficznej należy uwzględnić wysunięte przez niego wymagania, a on sam poświęca temu wiele uwagi. Omówienie istoty i właściwości terminu S. Šalkauskis rozpoczyna od pochodzenia samego słowa termin i jego pierwotnego znaczenia. Wspomina, że jest to łacińskie słowo terminus, oznaczające ostateczną granicę, na której coś się kończy. Przenosząc słowo termin w dziedzinę filozofii i analogicznie stosując do niej jego pierwotne znaczenie, uzyskano nowe znaczenie terminu — zaczęto go rozumieć jako element ostateczny lub zasadę, do której dochodzi się podczas analizy jakiejś rzeczy. S. Šalkauskis, przenosząc przez analogię pierwotne znaczenie terminu do dziedzin logiki, gramatyki i pisma, określa termin trojako — jako termin pojmowany, wymawiany i pisany. Filozof bardzo konsekwentnie przedstawia ewolucję pojmowania samego terminu. Załóżmy, że mamy pojąć jakiś przedmiot. Pojmowanie istoty przedmiotu kończy się utworzeniem pojęcia, a pojęcie tkwiące w umyśle wyraża się za pomocą słowa wymawianego lub pisanego, a słowo jest już „prawdziwym terminem, tj. końcem albo granicą, do której dochodzi poznanie, wyrażane w sposób zewnętrzny”!5, A zatem najpierw S. Šalkauskis omawia termin od tej strony, z której wiąże się on z filozofią, określając go jako termin pojmowany. S. Šalkauskis twierdzi, że w czasach nowożytnych, gdy bardzo rozwinęły się nauki szczegółowe, rozumienie terminu uległo zawężeniu; termin jest pojęciem węższym niż słowo w ogóle. Filozof podkreśla, że termin jest słowem oznaczającym pojęcie, jednak nie jakiekolwiek pojęcie, lecz takie, które ma specjalne znaczenie dla jakiejś dziedziny nauki. Wyjaśniając znaki, S. Šalkauskis wyróżnia kilka ich grup — znaki naturalne i umowne, formalne i instrumentalne, objawiające i zastępujące. Słowo jest najczęściej znakiem umownym, ponieważ, zdaniem S. Šalkauskisa, relacja między słowem jako znakiem a oznaczaną przez nie rzeczą nie jest przyrodzona, lecz ustanowiona według uznania albo umowna. Filozof określa słowo również jako znak instrumentalny, ponieważ słowo jest narzędziem, instrumentem służącym do wyrażania rzeczy i związanej z nią koncepcji. Jego zdaniem do zrozumienia najgłębszego znaczenia słowa dochodzi się poprzez stwierdzenie, że słowa są „znakami objawiającymi pojęcia i znakami zastępującymi rzeczy““'- *. Po przedstawieniu właściwości znaku, słowa i pojęcia S. Šalkauskis powraca do definicji terminu: „termin zawsze jest znakiem słownym, zastępującym rzecz i objawiającym pojęcie“*- ". Jednak nie wszystkie takie słowa są terminami. Aby taki znak słowny stał się terminem, musi wejść w zakres którejś dziedziny nauki i zostać opracowany naukowo. Filozof ukazuje różnicę między znaczeniem a sensem słowa oraz włącza związek sensu i znaczenia słowa do charakterystyki terminu. Według niego znaczenie słowa zależy od przedmiotu, który jest nim oznaczany, natomiast sens słowa — od pojęcia, które odpowiada oznaczanemu przedmiotowi. Uwydatnienie sensu słowa nie jest niczym innym, jak dokładnym wskazaniem, jakie pojęcie tkwi u podstaw słowa. Zatem ustalenie terminu naukowego — to ustalenie jego związku znaczenia i sensu z pojęciem, na którym jest on oparty. S. Šalkaus14 Tamże. S.5. 15 Tamże. 16 Tenże. S. 9. 17 Tenże. 1927. Nr 1. S. 9. 102 ES TR TPE Ry Ąą ai i a Ne AR a Utd tip kis podkreśla, że omawianie terminu zawsze musi iść w parze z omawianiem pojęcia, które on oznacza”. Dlatego nie może istnieć dobrze rozwinięta terminologia tam, gdzie nie jest dobrze rozwinięta dziedzina nauki, lecz z drugiej strony rozwój dziedziny naukowej może zachodzić tylko wraz z doskonaleniem odpowiedniej terminologii. su ; S. Šalkauskis jako pierwszy podjął się analizy kategorii terminologicznych i sposobów ich wyrażania. Zauważa, że przyszło mu omawiać sposoby wyrażania terminów w aspekcie logiki i ontologii, który jest obcy językoznawcom. Takie jego stanowisko sprawiło niemało trudności, ponieważ kategorie ontologii wyznaczają bardzo szerokie granice i same mogą być różnorako rozumiane oraz interpretowane. Filozof omawia dwie podstawowe kategorie ontologii — substancję i przypadłość — i podaje ich następującą definicję: „substancja jest bytem samoistnym, tj. tym, co ma byt w sobie, podczas gdy przypadłość jest tym, co ma byt w czymś innym, mianowicie w substancji”!“ ?. Filozof wyjaśnia, że terminologia bada fakty myślowe, uwzględniając ich związki z językiem, tj. z į tymi środkami wyrażania, które im odpowiadają. Z jednej strony według sposobów bytowania lub stanów powstają sposoby pojmowania lub kategorie myśli, z drugiej zaś — według sposobów pojmowania kształtują się sposoby wyrażania lub kategorie terminologii. Według niego kategoria terminów jest grupą terminów, typową pod względem swojej formy, najczęściej przyrostka, odpowiadającą grupie pojęć mających pewną wspólność. — ir Podążając Idąc za ir Arystotelesem i S. średniowiecznymi logikami, Šalkauskis rozróżnia substancję-podmiot- -substancję-przedmiir ot. Substancja-podmiot jest istotą żywą, przede wszystkim człowiekiem, a zatem ir działa, przebiega, określa się, świadomie nawiązuje relacje i jest aktywnym wyrazicielem jakości. Na tej podstawie S. Šalkauskis wyróżnia jeszcze cztery rodzaje tej kategorii: podmiot działania, podmiot przebiegu-określenia, podmiot jakości i podmiot relacji. Substancją-przedmiotem jest najczęściej rzecz nieożywiona, rzadziej istota żywa, a najrzadziej człowiek. ir ir Substancja-przedmiot podlega działaniu, jest wykorzystywana jako materiał wtórny, jako narzędzie, środek, a wreszcie jako rzecz, w której coś się mieści. ar — Filozof przedstawia cztery ir rodzaje tej kategorii: przedmiot działania, materiał wtórny, narzędzie lub środek, rzecz pojemnościowa. ir S. Šalkauskis bardzo szczegółowo opisał inwentarz środków słowotwórczych tych kategorii terminologicznych, przedstawił tabele, w których wskazał, które przyrostki i ar końcówki są charakterystyczne dla poszczególnyar ch kategorii terminologicznych. S, Šalkauskis w swojej teorii terminologii przedstawia źródła tworzenia terminów i charakteryzuje użycie terminów. Wyróżnia i omawia ir trzy główne źródła terminów. Jedne terminy miały być zaczerpnięte z żywego języka iš ludzi i przystosowane specjalnie do ir języka nauki, inne są nowo tworzone zgodnie z prawami języka i — na zasadzie analogii do jego typowych przejawów, trzecia grupa ir terminów jest su po prostu zapożyczana z innych języków. ir iš Źródła terminologii omówione przez S. Šalkauskisa są ważne także dla rozwoju współczesnej terminologii, jednak nie wspomniał on o języku ogólnym, który jest jednym z głównych źródeł iš tworzenia współczesnej terminologii. 18 Zr. Tamże. S. 10. 12 Tamże. 1934. Nr 1. P, 7. 103 Zdaniem S. Šalkauskisa istnieją cztery główne sposoby, na podstawie których wyrazy gwarowe są wprowadzane do terminologii naukowej. Są to doprecyzowanie sensu' i znaczenia wyrazów, rozszerzenie znaczenia, zawężenie znaczenia oraz przeniesienie sensu na zasadzie analogii. Mówiąc o drugim źródle terminologii, filozof zauważa, że neologizmy mogą być tworzone na dwa sposoby — przez wyprowadzanie nowych wyrazów i przez zestrajanie wyrazów. Za pomocą tego ostatniego sposobu tworzy się wyrazy złożone, natomiast wyprowadzaniem nowych wyrazów nazywa on tworzenie neologizmów za pomocą przedrostków, przyrostków i końcówek. S. Šalkauskis podkreśla, że neologizm powinien być typowy pod względem swojej formy, dlatego neologizmy muszą być tworzone według poszczególnych kategorii pojęć. Istotne są wymagania wysunięte przez S. Šalkauskisa, które należy stosować przy zapożyczaniu terminów z innych języków. Zapożyczanie słów obcych, jego zdaniem, jest uzasadnione tylko wtedy, gdy „potrzebnego terminu nie można uzyskać ani przez przystosowanie słowa z języka potocznego, ani przez utworzenie nowego terminu metodą złożeń lub wyprowadzania*- 20, S. Salkauskis jako pierwszy spróbował sformułować podstawowe zasady tworzenia terminów. Już w 1927 roku przedstawił je w drugim numerze czasopisma „Logos”, a w 1935 roku opublikował także w „Gimtoji kalba” — w artykule „Podstawowe zasady tworzenia terminów”. Autor miał nadzieję, że „Gimtąją kalbą” czyta więcej osób zainteresowanych terminologią i że ważne będzie dla nich zapoznanie się z jego poglądami. S. Šalkauskis spróbował opracować ogólne zasady tworzenia terminów we wszystkich dziedzinach nauki, dzieląc je na trzy grupy — zasady starożytności, zasady nowości i zasady ewolucji. Zasady starożytności obejmują zasadę największego wykorzystania („nie należy ani zapożyczać obcego terminu, ani tworzyć nowego własnego, jeśli można zadowalająco przystosować do potrzeb nauki słowo z języka potocznego“*?*) oraz zasadę tradycyjnego utrwalenia (żadne słowo, które zakorzeniło się w języku, nie może być usuwane z obiegu naukowego bez wyraźnie uzasadnionych powodów). Zasady te są aktualne również dla współczesnej terminologii. Ważne są także sformułowane przez niego zasady nowości — zasada typowości, największej użyteczności i estetyczności, ponieważ również we współczesnej terminologii wymaga się, aby nowo tworzony termin był typowy i dogodny słowotwórczo dla nowych derywatów. Zasady ewolucji S. Šalkauskis przedstawił tylko dwie — zasadę kategorycznej sufiksacji („wykorzystywanie typowych przyrostków do tworzenia terminów zgodnie z odpowiednimi kategoriami pojęć powinno być utrzymywane przy życiu w obiegu językowym i konsekwentnie rozwijane aż do granic własnego prawa“*- ?*) oraz zasadę zmiany sensu i znaczenia słów (w razie potrzeby sens i znaczenie słów powinny być zmieniane w sposób, który mogłyby uzasadnić prawa nauk o języku i logice). Sformułowane przez S. Šalkauskisa zasady tworzenia terminów były wówczas istotne, ponieważ większość nowych terminów litewskich tworzono z uwzględnieniem tych zasad. S. Šalkauskis stosował swoją teorię terminologii w praktyce, normalizując terminologię filozoficzną. Wspomniany już słownik terminów filozoficznych opracowany przez S. Šalkauskisa 20 Tamże. 1927. Nr 1. S. 24, 21 Šalkauskis S. Podstawowe zasady tworzenia terminów //Gimtoji kalba, 1935, nr 4, S. 49—50, 22 Tamże. S. 51. 104