Filosofai R. Bytautas bei S. Šalkauskis ir lietuvių kalbos normalizacija

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, XXXI (1994) KALBOS NORMALIZACIJOS KLAUSIMAI ALBINA AUKSORĖTĖ FILOZOFOWIE R. BYTAUTAS I S. ŠALKAUSKIS A NORMALIZACJA JĘZYKA LITEWSKIEGO W niniejszym artykule podjęto próbę omówienia teoretycznych i filozoficznych przesłanek rozwoju języka litewskiego, a ściślej — tego, jak zaczęto kształtować filozoficzne podejście do normalizacji języka litewskiego, przede wszystkim jego terminologii, na Litwie. Opieramy się tu na pracach litewskich filozofów R. Bytautasa i S. Šalkauskisa, którzy jako jedni z pierwszych zainteresowali się zagadnieniami języka litewskiego. Chciano ukazać poglądy tych filozofów na język litewski i jego rozwój, a także przedstawić ich wkład, jako filozofów, w normalizację i pielęgnowanie języka litewskiego. O poglądach filozoficznych R. Bytautasa i S. Šalkauskisa pisali A. Sverdiolas, A. Šliogeris, R. Plečkaitis, V. Bagdonavičius, B. Genzelis i inni. Omówiono również prace tych filozofów poświęcone zagadnieniom języka litewskiego; pisał o nich K. Gaivenis1. Pod koniec XIX wieku rozwinął się litewski narodowy ruch wyzwoleńczy, zaczęło się ożywiać szkolnictwo, umacniała się inteligencja o rodowodzie wiejskim, świadoma narodowo. Chociaż po powstaniu 1863 roku władze carskie zakazały wydawania prasy litewskiej, pod koniec stulecia zaczęto jednak w dużych nakładach wydawać i rozpowszechniać nielegalną litewską prasę periodyczną. W latach 1883—1886 w Prusach Wschodnich ukazywała się gazeta litewskiego odrodzenia „Aušra”, potajemnie przewożona na Litwę. „Aušra” budziła świadomość narodową, wyznaczała zadania ruchu narodowego i nadała temu ruchowi pewien stopień organizacji. Po „Aušrze” tę działalność kontynuowały inne gazety, przede wszystkim „Varpas”, a także „Šviesa”, „Tėvynės sargas” i inne. W 1904 roku zniesiono zakaz wydawania prasy litewskiej. Zaczęto rozbudowywać sieć szkół, wprowadzono nauczanie języka ojczystego w szkołach na Litwie, przybywało prasy periodycznej i nieperiodycznej. Wraz z ożywieniem życia kulturalnego Litwy zwrócono uwagę na język litewski i zintensyfikowano jego badania. Szczególnie sprzyjające warunki rozwoju języka litewskiego powstały po utworzeniu niepodległego państwa litewskiego, ponieważ język litewski stał się wtedy językiem państwowym i zaczęto go używać w urzędach, wojsku i innych dziedzinach, do których za czasów caratu w ogóle nie miał dostępu. Na początku XX wieku troską o pielęgnowanie języka litewskiego wykazywali się nie tylko językoznawcy, lecz także inni przedstawiciele inteligencji. Zagadnieniami języka litewskiego zainteresowali się również filozofowie. Jednym z pierwszych litewskich filozofów, którzy zwrócili uwagę na język litewski, był Romanas Bytautas (1886—1915). 1 Gaivenis K. Ramūnas Bytautas ir kalbos kultūra // Kalbos kultūra. 1987. Sąs. 53. P. 77—79; taip pat jo. Šalkauskio terminologijos teorija // Lietuvių kalbos specialioji leksika: Lietuvių kalbotyros klausimai. V., 1983. T. 22. P. 128—136. 96 R. Bytautas urodził się w Drobūkščiai, w rejonie telszańskim. Szkołę początkową ukończył w Kražiai, uczył się w Permie, a od 1897 roku — w Pierwszym Gimnazjum Wileńskim. W 1905 roku R. Bytautas wstąpił na Uniwersytet Moskiewski, na Wydział Fizyki i Matematyki, lecz po kilku miesiącach przeniósł się na Wydział Prawa, a w 1907 roku — na Wydział Historyczno-Filozoficzny, który ukończył w 1912 roku ze złotym medalem. Otrzymał go za napisaną w 1911 roku pracę „Krytyka nauki V. Wunta [W. Wundt] o pojęciu substancji duszy”. R. Bytautas został przy katedrze filozofii, by przygotowywać się do uzyskania stopnia doktora. W latach 1912—1913 pracował w jednym z moskiewskich gimnazjów, gdzie wykładał logikę, psychologię, łacinę i rosyjski, lecz gdy pogorszył się jego stan zdrowia, porzucił pracę w gimnazjum i wyjechał na leczenie do Włoch, a następnie przeniósł się do Szwajcarii, do Lozanny, gdzie zmarł. R. Bytautas pomógł założyć czasopismo „Aušrinė” i współpracował z czasopismem „Draugija”. Na jego poglądy filozoficzne wpływ wywarli rosyjscy i niemieccy filozofowie-idealiści z przełomu XIX i XX wieku. R. Bytautas proponował uzupełnienie materializmu teleologizmem i panteizmem, starał się godzić materializm z idealizmem, kierując się zasadą paralelizmu psychofizycznego. Według R. Bytautasa pierwotne elementy wszechświata są zarówno materialne, jak i duchowe, a istota bytu jest duchowa. Podmiot może ją poznawać, opierając się na własnym doświadczeniu wewnętrznym, ponieważ istota bytu kryje się w monadzie duszy. Filozof rozważał zagadnienia istoty narodu, kształtowania się nacji i języka. Najważniejszym celem istnienia i jednoczenia się narodu jest twórczość duchowa, której podmiotem jest osobowość dążąca do aktywnej samorealizacji. Wyobcowanie w stosunkach między jednostką a społeczeństwem oraz między ludźmi łagodzi więź jednostki z narodem. W swojej pracy „Naród i świadomość narodowa” R. Bytautas, pisząc o narodzie i jego specyfice, poświęca wiele uwagi także językowi jako podstawie specyfiki narodu. Definiując naród, pisze: „Naród jest grupą ludzi zjednoczonych interesami twórczości duchowej, które wyrastają na gruncie wspólnego języka jako narzędzia zbiorowego [zbiorowego — A.A.] (wybranego) działania duchowego”2. Według R. Bytautasa język jest podstawą duchowej działalności ludzkości, na której wyrasta organizacja społeczeństwa; za pośrednictwem języka odbywa się duchowa współpraca ludzi. Język jest podstawą kultury całego narodu. Filozof uważał, że historyczny rozwój języka wiąże się z rozwojem kultury narodu i odzwierciedla jej właściwości. W języku dostrzegamy stosunek narodu do świata i jego sposób myślenia, ponieważ „w słowach i znaczeniach ich połączeń odzwierciedlają się poglądy narodu na rzeczy, ich właściwości i relacje [relacje — A.A.]”3. Jak podaje R. Bytautas, język przechowuje pamięć historyczną narodu; każdy naród ma własne, szczególne doświadczenie historyczne i ucieleśnia je w swoim języku. Należy zaznaczyć, że R. Bytautas nie uważał języka za jedyną podstawę tożsamości narodowej. Sądził, że o odrębności narodu decydują nauka, filozofia, sztuka i wszystkie dziedziny kultury. Filozof podkreślał jednak, że język ma szczególne znaczenie dla kultury litewskiej. R. Bytautas rozumiał również wagę zainteresowania językiem w ruchu narodowym, ponieważ „zwrócenie się ludzi ku językowi ojczystemu oznacza wyzwolenie [wyzwolenie — A.A.] z duchowej niewoli, pragnienie bycia sobą i tworzenia po swojemu”4. Cenił 2 Bytautas R. Tauta ir tautiška sąmonė // Aušrinė. 1912. Nr. 17. P. 112. 3Tamże. S. 114. 4Tamże. 1912. Nr 20. S. 239. 7. Lietuvių kalbotyros klausimai, XXXI 97 że litewscy inteligenci dostrzegają w języku litewskim nie tylko narzędzie oświaty, lecz także postrzegają go jako samoistną wartość duchową, którą należy rozwijać ze względu na jej własną odrębność. R. Bytautas rozumiał, jak ważnym i trudnym zadaniem jest doskonalenie gwary aż do poziomu języka pisanego. Sam również starał się przyczyniać do realizacji tego zadania — w niektórych swoich pracach filozof analizuje aktualne zagadnienia związane z kształtowaniem się języka ogólnego. W swojej pracy „Kilka uwag o filozofii języka litewskiego” próbuje spojrzeć na język z własnej, filozoficznej perspektywy. Według niego język jest szczególnym światem myśli, a zatem jest nierozerwalnie związany z myśleniem, a za jego pośrednictwem — także z całą praktyczną działalnością ludzi. Filozoficzne spojrzenie na język, które przedstawił R. Bytautas, było ważne i interesujące. Filozof rozpoczyna swoje rozważania o języku litewskim od porównania sytuacji historycznej Litwinów i innych narodów. Zdaniem R. Bytautasa narody o rozwiniętej kulturze tworzyły swój język pisany przez całe stulecia. Rozwijała się nauka, a wraz z nią piśmiennictwo; pojawiały się nowe pojęcia, dla których tworzono nowe słowa. Według niego kultura tych narodów rozwijała się stopniowo, a wraz z nią stopniowo rozwijał się język. W ten sposób powoli gromadziły się bogactwa języków narodów o rozwiniętej kulturze. U nas sytuacja była inna. Kultura ludzkości posuwała się naprzód, lecz Litwini nie uczestniczyli w jej rozwoju. Szlachta rozpłynęła się w kulturze polskiej, dlatego, jak sądził R. Bytautas, nie było stanu, w którym mogłaby się skupić duchowa kultura narodu. Litewska inteligencja studiowała i pisała w językach obcych, a litewski lud od najdawniejszych czasów aż do ubiegłego stulecia „miał ten sam rozumowy bagaż. Dlatego też język rozwijał się niewiele. Być może wiele się zmieniał gwarowo, ale filozoficznie, pod względem liczby i znaczenia wyrazów, pozostawał niemal w miejscu, ponieważ umysł ludzi zajmował się wciąż tymi samymi pojęciami”5. Opisując w ten sposób tę sytuację, R. Bytautas nie wszystko zrozumiał właściwie. Błędnie zaprzeczał udziałowi Litwinów w rozwoju kultury ludzkości i twierdził, że duchowa kultura narodu się nie ukształtowała. R. Bytautas mylił się również, zaprzeczając rozwojowi języka. W tym przypadku należy podkreślić, że rozwijał się w niewielkim stopniu jedynie język naukowy. Wyjaśniwszy, dlaczego język litewski nie zmieniał się filozoficznie, R. Bytautas ocenia ówczesną sytuację, zmienione warunki oraz rozpoczęty ruch narodowy, który w jego przekonaniu jest ostatecznie ruchem kulturalnym. Charakteryzując ruch narodowy, zauważa, że naród litewski postanowił dogonić inne narody i przyswoić całe materialne i duchowe bogactwo zgromadzone przez ludzkość w ciągu tysięcy lat. Stąd ogromne zadanie stojące przed językiem, który trzeba rozwinąć tak, aby osiągnął poziom języków innych narodów o rozwiniętej kulturze. Aby szybko przeprowadzić taki „proces ewolucji” języka, nie wystarczy zbadać wyłącznie jego systemu gramatycznego. Według R. Bytautasa „musimy przede wszystkim zbadać język litewski nie tylko od strony zewnętrznej — gramatycznie — lecz także od strony wewnętrznej — filozoficznie — pod kątem znaczenia różnych wyrazów i sposobów mówienia”6. R. Bytautas twierdzi, że nie osiągnie się wymaganego poziomu języka, dopóki język ludzi nie zostanie poznany filozoficznie. Filozof wskazuje też najważniejsze zadanie tamtego czasu — „wszystkich 5 Bytautas R. Šis tas iš lietuvių kalbos filosofijos. K., 1908. P. 4. 6 Tamże. S. 4—5. 98 najważniejszą dziś sprawą naszego języka pisanego jest zbadanie języka ludzi pod kątem jego treści wewnętrznej; a najpotrzebniejszą nam książką [książką — A.A.] jest filozofia języka litewskiego7. Jego jedynym celem jest zwrócenie uwagi językoznawców na filozoficzną treść języka litewskiego. W języku litewskim kryją się niewyczerpane bogactwa środków wyrażania myśli, które leżą nieznane. R. Bytautas nawoływał, by uwzględniać filozoficzną treść języka nie tylko przy nazywaniu nowych pojęć, lecz także przy doskonaleniu i normalizacji języka. Uważał, że przy doskonaleniu języka szczególnie ważne jest dążenie do jedności języka i myślenia. R. Bytautas próbował filozoficznie uzasadnić konieczność i wagę rozwoju oraz normalizacji ogólnego języka litewskiego. Nie tylko teoretycznie rozważał konieczność normalizacji języka litewskiego, lecz także sam podejmował praktyczne próby w tym kierunku we wspomnianych już pracach oraz artykułach „Sprawy litewskiego języka pisanego” (1908), „Jak wymawiać i zapisywać wyrazy obce” (1912). R. Bytautas zmarł młodo i nie zdążył wiele zdziałać, jednak jego pracę kontynuował kolega, filozof S. Šalkauskis, którego R. Bytautas zachęcił do zainteresowania się językiem litewskim, zwłaszcza terminologią. Jak pisał sam S. Šalkauskis, R. Bytautas zaraził go „swoją gorącą miłością do zagadnień terminologii”8 i nazywał R. Bytautasa swoim bezpośrednim inspiratorem. S. Šalkauskis (1886—1941) — wybitny działacz społeczny niepodległej Litwy, filozof, pedagog. Urodził się w Ariogali, w rejonie rosieńskim. W 1905 r. S. Šalkauskis ukończył gimnazjum w Szawlach i wyjechał studiować prawo na Uniwersytecie Moskiewskim. Po ukończeniu studiów prawniczych wyjechał do Turkiestanu i osiadł w Samarkandzie, gdzie pracował w banku jako radca prawny. Praca prawnika go nie zadowalała i coraz bardziej poświęcał się filozofii. W 1915 r. S. Šalkauskis wyjechał do Szwajcarii i rozpoczął studia filozoficzne na Uniwersytecie we Fryburgu. Stopień doktora filozofii Uniwersytetu we Fryburgu uzyskał w 1920 r. Po powrocie w tym samym roku na Litwę zaangażował się w pracę akademicką: wykładał na Wyższych Kursach i był docentem Katedry Filozofii na Wydziale Teologiczno-Filozoficznym Uniwersytetu Witolda Wielkiego. W 1922 r. S. Šalkauskis otrzymał tytuł profesora i objął kierownictwo Katedry Pedagogiki i Historii Pedagogiki. W 1939 r. S. Šalkauskis został wybrany rektorem Uniwersytetu Witolda Wielkiego. Po zajęciu Litwy przez Armię Radziecką profesor został zwolniony z funkcji rektora, a po zamknięciu Wydziału Teologiczno-Filozoficznego usunięto go z grona profesorskiego. S. Šalkauskis przeniósł się do Wilna. W 1941 r. tymczasowy rząd Litwy mianował go profesorem Uniwersytetu Wileńskiego, lecz nie zdążył już podjąć pracy. Gdy jego zdrowie się pogorszyło, S. Šalkauskis wyjechał do Szawli, gdzie zmarł zimą 1941 r. S. Šalkauskis, najwybitniejszy przedstawiciel filozofii neoscholastycznej na Litwie, pozostawał pod wpływem teorii V. Solovyova, a później został tomistą. W pracach poświęconych ogólnym zagadnieniom filozofii twierdził, że filozofia jest „nauką królewską”, niezależną od nauk szczegółowych, i propagował zasadę harmonii wiary i wiedzy. S. Šalkauskis uważał kulturę duchową i poglądy ludzi za decydujący czynnik życia społecznego. Odrębność litewskiej kultury narodowej wiązał z narodami Wschodu i Zachodu 7 Tamże. S. 5. 8 Šalkauskis S. Teoria terminologii i litewska terminologia filozoficzna // Logos. 1927. Nr 1. S. 1. 7a 99 syntezą kultur. S. Šalkauskis sam wyraził swoje powołanie jako postanowienie realizowania „wychowania narodowego przez filozofię”. Temu powołaniu wiernie służył przez całe życie. Svarbesnieji S. Šalkauskio darbai yra „Kultūros filosofijos metmens“ (1926), „Filosofijos įvadas“ (1928), „Visuomeninis auklėjimas“ (1932), „Ateitininkų ideologija“ (1933), „Lietuvių tauta ir jos ugdymas“ (1933), „Bendrieji pedagogikos pagrindai“ (1936) ir kt. Kaip jau buvo minėta, S. Šalkauskis buvo ir vienas lietuvių filosofijos terminijos kūrėjų. W tym czasie problem tworzenia litewskiej terminologii istniał nie tylko jako problem lingwistyczny i logiczny, lecz także jako problem postępu społecznego. „Na początku XX wieku naród litewski, który po 40 latach ciężkiego ucisku narodowego caratu (zakazu używania litewskiego pisma i prowadzenia życia kulturalnego) ponownie podjął działalność naukową i oświatową, zetknął się z wieloma nowymi rzeczami i pojęciami z różnych dziedzin nauki, gospodarki, kultury i polityki, z drugiej zaś strony — z mało rozwiniętą terminologią litewską, używaną dotąd przede wszystkim do wyrażania pojęć związanych ze sztuką i życiem codziennym. Język litewski stanął przed niełatwym zadaniem terminologicznego przyswojenia różnorodnego historycznego doświadczenia ludzkości9. Terminy zaczęli tworzyć przedstawiciele różnych dziedzin nauki. Początkowo jednak tworzenie terminów miało charakter indywidualny, odbywało się bez wyraźnego systemu i wcześniej ustalonych podstaw teoretycznych. Tworzenie terminologii litewskiej nabrało bardziej systematycznego i zorganizowanego charakteru dopiero po powstaniu niepodległego państwa litewskiego. Wówczas dążono do nadania tworzeniu terminologii podstaw teoretycznych. W 1921 r. powołano Komisję Terminologiczną ówczesnego Ministerstwa Oświaty. Jej przewodniczącym został J. Jablonskis. W komisji pracowali K. Būga, A. Dambrauskas, P. Mašiotas, J. Tumas, A. Varnas, A. Vireliūnas, a później J. Balčikonis, A. Salys, P. Skardžius, S. Šalkauskis i inni. Komisja Terminologiczna działała przez pięć lat. Jej praca oficjalnie zapoczątkowała zorganizowane tworzenie terminologii litewskiej. Znaczną pracę w dziedzinie terminologii wykonali dwaj najlepsi ówcześni językoznawcy — K. Būga i J. Jablonskis. K. Būga w dużym stopniu przyczynił się do tworzenia terminów językoznawczych, sam zaproponował wiele terminów, uczestniczył w pracach Komisji Terminologicznej w latach 1921—1924 i w swoich artykułach omawiał różne zagadnienia terminologiczne. J. Jablonskis stworzył terminologię gramatyki języka litewskiego, sam tworzył litewskie terminy z innych dziedzin nauki, potrzebne w szkole, i aktywnie uczestniczył w ich opracowywaniu. Kierował Komisją Terminologiczną i troszczył się o lepszą organizację prac terminologicznych. Poglądy terminologiczne J. Jablonskisa położyły teoretyczne podwaliny pod tworzenie terminologii litewskiej. Po śmierci K. Būgi i J. Jablonskisa w ustalaniu teoretycznych zasad działalności, określaniu wymagań stawianych terminologii oraz praktycznym porządkowaniu terminologii pomagało czasopismo „Gimtoji kalba” (1933—1941). Na jego łamach S. Šalkauskis opublikował pracę teoretyczną „Pagrindiniai terminų darybos principai”, w której podejmuje próbę sformułowania zasad pracy terminologicznej. Przy Litewskim Towarzystwie Językowym powołano Sekcję Terminologiczną, która zajmowała się sprawami terminologii. Można więc powiedzieć, „że 9 Vaišvila A. Logikos mokslas Lietuvoje. V., 1980. P. 11—12. 100 w pierwszych dziesięcioleciach XX wieku ukształtowała się narodowa szkoła terminologiczna, oparta zarówno na podstawach tworzenia i normalizacji samego litewskiego języka literackiego, jak i na doświadczeniach terminologicznych języka litewskiego oraz innych języków”10. Obok terminologii innych dziedzin nauki szczególną uwagę poświęcano terminologii filozoficznej. Zdaniem S. Šalkauskisa znaczenie terminologii filozoficznej „wzrasta również dlatego, że obejmuje ona niemal wszystkie abstrakcyjne terminy o treści ogólnej, które mają wielkie znaczenie dla całego życia intelektualnego, a między innymi także dla nauk szczegółowych”11. Dorobek terminologiczny S. Šalkauskisa składa się z dwóch części: 1) badań nad teorią terminologii „Terminologijos teorija ir lietuviškoji filosofijos terminija”, opublikowanych w czasopiśmie „Logos”, oraz 2) słownika terminów filozoficznych „Bendroji filosofijos terminija” (1938). Słownik zawierał około 1600 litewskich terminów filozoficznych wraz z odpowiednikami w językach francuskim, niemieckim i rosyjskim oraz objaśnieniami ich użycia. S. Šalkauskis zainteresował się teoretycznymi zagadnieniami terminologii, zanim rozpoczął normalizację litewskiej terminologii filozoficznej. W pracy „Terminologijos teorija ir lietuviškoji filosofijos terminija” przedstawił teorię tworzenia i normalizacji terminów. Rozpoczynając wykład swojej teorii, S. Šalkauskis podkreśla, że w terminologii nauka o języku ściśle łączy się z filozofią, dlatego w tej dziedzinie ani sami filozofowie, ani sami językoznawcy nie są w pełni kompetentni. Naukowa terminologia może powstać jedynie dzięki wspólnym wysiłkom językoznawców, filozofów lub innych zainteresowanych naukowców12. Znaczenie tego związku S. Šalkauskis wyjaśnia, charakteryzując sam termin. Jako wyraz termin należy do gramatyki, jako pojęcie — do logiki, a jako pojęcie o określonej treści specjalistycznej należy do odpowiedniej dziedziny nauki, której przedmiot obejmuje to pojęcie. A zatem ogólne zagadnienie terminologii dotyczy zarazem dziedzin logiki i gramatyki, wchodzi więc w zakres językoznawstwa i filozofii. S. Šalkauskis uważa, że terminologia wymaga swoistej dyscypliny, która łączyłaby dorobek językoznawstwa i filozofii13. S. Šalkauskis wątpi, czy zaproponowana przez R. Bytautasa filozofia języka może być uznana za odrębną dyscyplinę filozoficzną, ponieważ nie każda dziedzina mająca styczność z filozofią należy zarazem do nauki filozoficznej. Jego zdaniem przedmiot filozofii języka, o ile mieści się w obrębie filozofii, można badać w różnych aspektach w ramach logiki, psychologii i filozofii kultury. Podkreślając, że terminologia nie jest odrębną, samodzielną dyscypliną naukową, S. Šalkauskis uważa ją za szczególną część semantyki. Przyjmując takie rozumienie terminologii, doszedł do wniosku, że terminu nie da się oddzielić od znaku ani od pojęcia. Filozof podkreśla, że „teoria terminologii musi uwzględniać również to, co logika, psychologia i filozofia kultury mówią o ogólnych faktach i przejawach językowych 10 Keinys S. Mokslo ir technikos revoliucija ir lietuvių terminologijos raida // Mokslo kalbos kultūros ir terminologijos raida: Lietuvių kalbotyros klausimai. V., 1985. T. 24. P. 182. 11 Šalkauskis S. Min. veik. 1925. Nr. 1. P. 4. 12 Žr. Ten pat. P. 2. 13 Ten pat. 101 podstawy”14. Jest to szczególnie ważne, jak się okazuje, gdy mowa o terminologii filozoficznej. S. Šalkauskis podkreśla, że przy tworzeniu litewskiej terminologii filozoficznej należy uwzględnić wysunięte przez niego wymagania, i sam poświęca temu wiele uwagi. S. Šalkauskis rozpoczyna omówienie istoty i właściwości terminu od pochodzenia i pierwotnego znaczenia samego słowa terminas. Wspomina, że jest to łacińskie słowo terminus, oznaczające ostateczną granicę, kres, u którego coś się kończy. Przenosząc słowo terminas na grunt filozofii i stosując do niej analogicznie jego pierwotne znaczenie, uzyskano nowe znaczenie terminu — zaczęto rozumieć go jako element lub zasadę końcową, do której dochodzi się podczas analizy jakiegoś zagadnienia. Przeniósłszy przez analogię pierwotne znaczenie terminu na obszary logiki, gramatyki i pisma, S. Šalkauskis określa termin trojako — jako termin pojmowany, wypowiadany i pisany. Filozof bardzo konsekwentnie przedstawia ewolucję pojmowania samego terminu. Załóżmy, że mamy poznać jakiś przedmiot. Poznanie istoty przedmiotu kończy się utworzeniem pojęcia, a pojęcie tkwiące w umyśle wyraża się za pomocą słowa wypowiedzianego lub pisanego; słowo zaś jest już „prawdziwym terminem, tj. końcem albo granicą, do której dochodzi poznanie wyrażone w sposób zewnętrzny”15. A zatem S. Šalkauskis najpierw omawia termin od strony jego związku z filozofią, określając go jako termin pojmowany. S. Šalkauskis twierdzi, że w czasach nowożytnych, gdy nauki szczegółowe bardzo się rozwinęły, rozumienie terminu uległo zawężeniu; termin jest pojęciem węższym niż słowo w ogóle. Filozof podkreśla, że termin jest słowem wyrażającym pojęcie, ale nie dowolne pojęcie, lecz takie, które ma specjalne znaczenie w danej dziedzinie nauki. Objaśniając znaki, S. Šalkauskis wyróżnia kilka ich grup — znaki naturalne i umowne, formalne i instrumentalne, objawiające i zastępujące. Słowo jest najczęściej znakiem umownym, ponieważ, jak zauważa S. Šalkauskis, relacja między słowem jako znakiem a oznaczaną przez nie rzeczą nie jest naturalna, lecz ustalona dowolnie lub umownie. Filozof określa słowo także jako znak instrumentalny, ponieważ jest ono narzędziem, instrumentem służącym do wyrażania rzeczy i związanego z nią pojęcia. Do najgłębszego rozumienia znaczenia słowa dochodzi się zaś, jego zdaniem, dzięki stwierdzeniu, że słowa są „znakami objawiającymi pojęcia i znakami zastępującymi rzeczy”16. Po przedstawieniu właściwości znaku, słowa i pojęcia S. Šalkauskis powraca do definicji terminu: „termin jest zawsze znakiem słownym, zastępującym rzecz i objawiającym pojęcie”17. Nie każde jednak takie słowo jest terminem. Aby taki znak słowny stał się terminem, musi wejść w zakres jakiejś dziedziny nauki i zostać opracowany naukowo. Filozof ukazuje różnicę między znaczeniem a sensem słowa oraz uwzględnia w charakterystyce terminu związek sensu i znaczenia słowa. Według niego znaczenie słowa zależy od rzeczy, którą ono oznacza, natomiast sens słowa — od pojęcia odpowiadającego oznaczanej rzeczy. Wydobycie sensu słowa to nic innego jak dokładne wskazanie, jakie pojęcie tkwi u podstaw tego słowa. Ustalenie terminu naukowego polega zatem na ustaleniu związku jego znaczenia i sensu z pojęciem, na którym jest oparty. S. Šalkauskis- 14 Ten pat. P. 5. 15 Ten pat. 16 Ten pat. P. 9. 17 Ten pat. 1927. Nr. 1. P. 9. 102 Podkreśla, że omawianie terminu powinno zawsze iść w parze z omawianiem pojęcia, które on oznacza18. Dlatego nie może być dobrze rozwiniętej terminologii tam, gdzie nie jest dobrze rozwinięta dziedzina nauki; z drugiej strony rozwój dziedziny naukowej może jednak przebiegać tylko wraz z doskonaleniem odpowiedniej terminologii. S. Šalkauskis jako pierwszy podjął się badania kategorii terminologicznych i sposobów ich wyrażania. Zauważa, że przyszło mu omawiać sposoby wyrażania terminów w aspekcie logiki i ontologii, obcym językoznawcom. Takie stanowisko sprawiło niemałe trudności, ponieważ kategorie ontologiczne wyznaczają bardzo szerokie granice i same mogą być rozmaicie rozumiane oraz interpretowane. Filozof omawia dwie podstawowe kategorie ontologii — substancję i przypadłość — i podaje ich następującą definicję: „substancja jest bytem istniejącym w sobie, tzn. tym, co musi być w sobie, podczas gdy przypadłość jest tym, co musi być w czymś innym, mianowicie w substancji”19. Filozof wyjaśnia, że terminologia bada fakty myślowe, uwzględniając ich związki z językiem, tzn. ze środkami wyrazu, które im odpowiadają. Z jednej strony sposoby poznania, czyli kategorie myśli, powstają na podstawie sposobów lub stanów istnienia, z drugiej zaś — na podstawie sposobów poznania kształtują się sposoby wyrażania, czyli kategorie terminologiczne. Według niego kategoria terminów to grupa terminów typowa pod względem formy, najczęściej pod względem przyrostka, i odpowiadająca grupie pojęć o określonym wspólnym mianowniku. Idąc za Arystotelesem i średniowiecznymi logikami, S. Šalkauskis rozróżnia substancję-podmiot i substancję-przedmiot. Substancja-podmiot to istota żywa, a przede wszystkim człowiek, działa więc, przebiega, określa się, świadomie wchodzi w relacje i aktywnie przejawia jakość. Na tej podstawie S. Šalkauskis wyróżnia jeszcze cztery rodzaje tej kategorii: podmiot działania, podmiot procesu i określania się, podmiot jakości oraz podmiot relacji. Substancją-przedmiotem jest najczęściej rzecz nieożywiona, rzadziej istota żywa, a najrzadziej człowiek. Substancja-przedmiot podlega działaniu, jest wykorzystywana jako materiał wtórny albo jako narzędzie, środek, wreszcie — jako rzecz, w której coś się mieści. Filozof podaje również cztery rodzaje tej kategorii: przedmiot działania, materiał wtórny, narzędzie lub środek oraz rzecz pełniącą funkcję pojemnika. S. Šalkauskis bardzo szczegółowo opisał inwentarz środków słowotwórczych tych kategorii terminologicznych i przedstawił tabele, w których wskazał, które przyrostki lub końcówki są charakterystyczne dla poszczególnych kategorii terminologicznych. W swojej teorii terminologii S. Šalkauskis przedstawia źródła tworzenia terminów i charakteryzuje ich użycie. Wyróżnia i omawia trzy główne źródła terminów. Jedne terminy pochodzą z żywego języka ludzi i są przystosowywane do specjalistycznego języka nauki, inne tworzy się na nowo zgodnie z prawami języka i przez analogię do jego typowych przejawów, trzecia zaś grupa terminów jest po prostu zapożyczana z innych języków. Omówione przez S. Šalkauskisa źródła terminologii są ważne także dla rozwoju współczesnej terminologii, nie wspomniał on jednak o języku ogólnym, który jest jednym z głównych źródeł tworzenia współczesnej terminologii. 18 Zob. tamże. S. 10. 19 Tamże. 1934. Nr 1. S. 7. 103 Zdaniem S. Šalkauskisa istnieją cztery główne sposoby wprowadzania wyrazów gwarowych do terminologii naukowej. Są to: precyzowanie sensu i znaczenia wyrazów, rozszerzanie znaczenia, zawężanie znaczenia oraz przenoszenie sensu na zasadzie analogii. Omawiając drugie źródło terminologii, filozof zauważa, że neologizmy można tworzyć na dwa sposoby — przez wyprowadzanie nowych wyrazów oraz przez łączenie wyrazów. W ten drugi sposób tworzy się wyrazy złożone, natomiast wyprowadzaniem nowych wyrazów nazywa on tworzenie neologizmów za pomocą przedrostków, przyrostków i końcówek. S. Šalkauskis podkreśla, że neologizm powinien być typowy pod względem formy, toteż neologizmy należy tworzyć w ramach odrębnych kategorii pojęciowych. Ważne są wymagania sformułowane przez S. Šalkauskisa, które należy stosować przy zapożyczaniu terminów z innych języków. Jego zdaniem zapożyczanie obcych wyrazów jest uzasadnione tylko wtedy, gdy „odpowiedniego terminu nie da się uzyskać ani przez przystosowanie wyrazu z potocznego języka, ani przez utworzenie nowego terminu metodą łączenia lub wyprowadzania”20. S. Šalkauskis jako pierwszy podjął próbę sformułowania podstawowych zasad tworzenia terminów. Już w 1927 roku przedstawił je w drugim numerze czasopisma „Logos”, a w 1935 roku opublikował je także w „Gimtoji kalba” — w artykule „Podstawowe zasady tworzenia terminów”. Autor miał nadzieję, że „Gimtoji kalba” dociera do większej liczby osób zainteresowanych terminologią i że będą one chciały zapoznać się z jego przemyśleniami. S. Šalkauskis podjął próbę sformułowania ogólnych zasad tworzenia terminów dla wszystkich dziedzin nauki, dzieląc je na trzy grupy — zasady tradycyjne, zasady nowatorstwa i zasady ewolucji. Zasady tradycyjne obejmują zasadę maksymalnego wykorzystania („nie należy ani zapożyczać obcego terminu, ani tworzyć nowego rodzimego, jeśli można zadowalająco przystosować do potrzeb nauki wyraz z języka potocznego”21) oraz zasadę utrwalonej tradycji (żaden wyraz, który zadomowił się w języku, nie może być usuwany z obiegu naukowego bez wyraźnie uzasadnionych powodów). Zasady te są aktualne również we współczesnej terminologii. Istotne są także sformułowane przez niego zasady nowatorstwa — zasady typowości, maksymalnej użyteczności i estetyki — ponieważ również obecna terminologia wymaga, by nowo tworzony termin był typowy i odpowiedni słowotwórczo do tworzenia nowych derywatów. S. Šalkauskis przedstawił tylko dwie zasady ewolucji — zasadę kategoryjnego użycia końcówek („stosowanie typowych końcówek do tworzenia terminów według odpowiednich kategorii pojęciowych należy utrzymywać przy życiu w obiegu językowym i konsekwentnie rozwijać aż do granic jego praw”22) oraz zasadę zmiany sensu i znaczenia wyrazów (w razie potrzeby sens i znaczenie wyrazów należy zmieniać w sposób zgodny z prawami językoznawstwa i logiki). Sformułowane przez S. Šalkauskisa zasady tworzenia terminów miały wówczas istotne znaczenie, ponieważ większość nowych terminów litewskich tworzono z uwzględnieniem tych zasad. S. Šalkauskis stosował swoją teorię terminologiczną w praktyce, normalizując terminologię filozoficzną. Wspomniany już słownik terminów filozoficznych opracowany przez S. Šalkauskisa 20 Ten pat. 1927. Nr. 1. P. 24. 21 Šalkauskis S. Pagrindiniai terminų darybos principai // Gimtoji kalba. 1935. Nr. 4. P. 49—50. 22 Ten pat. P. 51. 104 został wydrukowany w drugim numerze „Logos” w 1937 roku, a w 1938 roku ukazał się jako osobna książeczka. Ponadto niemiecką wersję słownika opublikowano w czasopiśmie „Logos” z 1938 roku. Słownik terminów filozoficznych został omówiony w sekcji terminologicznej Litewskiego Towarzystwa Językowego. Słownik składa się z dwóch części. W pierwszej podano terminy litewskie i ich odpowiedniki w językach francuskim, niemieckim i rosyjskim, a także krótkie objaśnienia po litewsku; w drugiej — omówiono terminy i podano przykłady. Terminy w pierwszej części opatrzono akcentami. S. Šalkauskis zalicza do terminów i zamieszcza w słowniku nie tylko rzeczowniki, lecz także czasowniki. Praktyczna działalność S. Šalkauskisa nie zawsze była zgodna z jego teoretycznymi zasadami terminologicznymi. W słowniku omawia on terminy, dzieląc je na odrębne grupy terminów pokrewnych, które nazywa grupami semantycznymi, zamiast klasyfikować je według kategorii terminologicznych, jak przedstawił to w swojej teorii. W wydanym przez S. Šalkauskisa słowniku terminów filozoficznych usystematyzowano niemal wszystko, co do tego czasu osiągnięto w dziedzinie tworzenia litewskiej terminologii filozoficznej. Chociaż słownik nie obejmuje wszystkich ówczesnych terminów filozoficznych, słownik S. Šalkauskisa i jego badania terminologiczne w znacznym stopniu przyczyniły się do dalszej normalizacji, systematyzacji i tworzenia terminologii filozoficznej, a także ogólnie naukowej terminologii litewskiej, oraz miały znaczenie dla rozwoju samej nauki filozofii. Standaryzacja języka litewskiego oraz litewscy filozofowie Romanas Bytautas i Stasys Šalkauskis Streszczenie Na początku XX wieku rozwojem języka litewskiego interesowali się nie tylko językoznawcy, lecz także filozofowie. Romanas Bytautas był pierwszym wśród litewskich filozofów, który skupił uwagę na języku litewskim i jego treści filozoficznej. Podjął próbę spojrzenia na problemy standaryzacji języka ogólnego z filozoficznego punktu widzenia. Litewski filozof Stasys Šalkauskis z powodzeniem badał zagadnienia terminologii. Zaproponował zasady opisu pracy terminologicznej, opublikowanej pod tytułem The Theory of Terminology and Lithuanian Philosophical Terminology. Słownik terminów filozoficznych Šalkauskisa oraz jego badania z zakresu terminologii odegrały ważną rolę w dalszej standaryzacji i systematyzacji terminów filozoficznych oraz terminologii naukowej w ogóle.