Gibt es im Estnische lettische Landschaftsnamen?

LITEWSKI JĘZYKOZNAWSTWO ZAGADNIENIA, XXXII (1993) BAŁTYCKIEJ ONOMASTYKI BADANIA ; : LEMBIT VABA PODANE ES IM estońskich ŁOTEWSKIE NAZWY KRAJOBRAZÓW? Jako in siedemdziesiąty lat, które od Gdy ukazała się monografia sygnowana przez autora na temat łotewskich zapożyczeń w języku estońskim (VABA 1977), znany był tylko jeden apelatyw geograficzny pochodzenia łotewskiego, który już w 1937 roku został zarejestrowany przez Peetera Arumaa (ARUMAA 1937, 42) jako zapożyczenie łotewskie: atak Gen. atagu „starorzecze, odcięty zakręt rzeki, który podczas wezbrania łączy się z właściwym korytem rzeki” (HARGLA Koikküla) < łot. atiaka, atteka „odnoga rzeki, która ponownie wpada do rzeki; stare koryto rzeki, które przy wysokim stanie wody wypełnia się wodą; staw, jezioro, mianowicie takie, które powstało w dawnym korycie rzeki” (ME I 203). : Analiza semantyczna od dawna zakorzenionych łotewskich zapożyczeń w języku estońskim pokazuje, że właśnie nazwy artykułów spożywczych i napojów tworzą liczebnie dużą grupę pojęciową, co dość jednoznacznie wskazuje na estońsko- -łotewskie kontakty w sferze rodzinnej. Jest rzeczą godną uwagi, że w obszernym zasobie słownictwa pochodzenia łotewskiego używanego na estońskich wyspach językowych położonych obecnie na terytorium Łotwy (Lutsi i Leivp), dla którego w VABA 1977 przeanalizowano 876 łotewskich rdzeni, nie znalazła się ani jedna łotewska nazwa krajobrazowa. W toku dalszych badań nad pochodzeniem estońskiego słownictwa natrafiono obecnie, ku zaskoczeniu, jeszcze na trzy takie estońskie nazwy krajobrazowe, które prawdopodobnie mogłyby być łotewskimi zapożyczeniami. Poniżej zostaną one omówione bliżej. (1) lonk Gen. longi ”wilgotna (położona nad rzeką) łąka kośna; bagno” (KARKSI Mae, Vöhmaste), longas Gen. lonkarvlöngas Gen. lönka "ziemia położona na zakolu rzeki” (HARJU—-JAANI) <łot. lunka „zatoka morska; położona nisko (przy jednym zakolu rzeki) łąka, która im jest zalewana wiosną” (ME II 513-514); s. także: VABA 1991, 56. Dodatkowe Badania stają się konieczne, aby ustalić, czy estońskie um toponimiczne wyrażenie KADRINA Töugu löngas „wąski grzbiet lądu sięgający morza” jest etymologicznie związane z omawianym tutaj toponimem pochodzenia łotewskiego. (2) lava „wielka naga łąka kośna; nagi bagno” (KARKSI Metsakuru) <lett. plava „die Wiese, der Heuschlag” (ME III 367). Wskutek możliwej telmatologicznej zawartości läva (ma_i-Ima suu lava „rozległy nagi obszar bagienny”, Läve/soo mets (ein nazwa lasu in Karksi; bagno „jedno bagno’) można tu całkowicie nie pomijać łotewskich apelatywnych i toponimicznych 172 rdzeni słowotwórczych Jev(a)-, Java-, lév(e)-, na przykład Java „bagniste, poruszające się miejsce, na wpół zarośnięte jezioro” (ME III 533); zob. także: VABA 1988, 47-48. (3) tir Gen ? ”Bagno” (WIED 1163) < lit. tirs = tirelis (EH II 686); tirelis „jeden (wielki i głęboki) bagnisty teren, położony wysoko Bagno, oczyszczone z Bagno oczyszczone pod łąkę (lub zarośla); nieobsiane pole” (ME IV 203). Rzadkie nazwa bagna ma H. Gösekenin owi jego dzieło ”Manuductio ad Linguam Oesthonicam. Wprowadzenie do estońskiego Język” (Rewal 1660, 406) odnotowane: Sumpff /lacuna/ Tiir (palus). Wiedemann ma to Słowo przejęte od Gösekena i ujęte w jego estońsko-niemieckin im ‚słowniku. An tej W tym miejscu należy wspomnieć, że u Gösekena można znaleźć jeszcze inne przestarzałe słowa, które najwyraźniej są rozpowszechin nione właśnie w estońskim dialekcie zachodnim, a częściowo także w im dialekcie wyspowym (zob. Więcej: VALMET 1960, 616-617). Julius Mägiste włączył to słowo do in swojego słownika etymologicznego, zaznaczając: ”eiymol[ogisch] unklar” (EEW X 3157). Mimo to już Kazimieras Jaunius wskazał na bałtyckie pochodzenie tej nazwy krajobrazowej, a mianowicie pojawia się ono w es in jego rękopisie litewsko-estońskiego słownika etymologicznego (s. Jaunius 1972, 355). Bardziej szczegółowych wyjaśnień, jak es in to zwykle bywa przy porównywaniu przypadków, Jaunius in w swoim wykazie nie przedstawił. Bliższe Informacje o Rozprzestrzenianie się i Etymologia słowa „Tür” pochodzi od VABA 1991, 59 zu pobierać. Die Nazwy krajobrazowe atak i läva są łotewskimi an granica, tj. in aktywnych Strefa kontaktu estońskiego i Rozpowszechnione w języku łotewskim. To samo dotyczy również lonk, które jednak z wyjątkiem im obszarów przygranicznych Karksi występuje im również w głębi lądu, przy czym niewątpliwie Istnieje możliwość, że jest es rozpowszechin niona jako enklawa położona na dwóch różnych obszarach Estonii. Przy tiir pojawia się kilka Pytań, na które jednak nie es ma jednoznacznych odpowiedzi. The Nie da się ustalić rozpowszechnienia tego Słowa. Jak powiedziano, fiir występuje tylko im W słowniku Gösekena, który przeważnie Materiał językowy z Kullamaa i jego okolic zawiera (Göseken przez większą część swojego życia był pastorem w in Kullamaa). Jednak ten zasób słownictwa był niewątplizu wie w owym czasie w in całej zachodniej Estonii rozpowszechniony, jak stwierdziła Aino Valmet. Problematyczne jest również właściwe pochodzenie Słowa. Przy est. tiir nie może wynikać z szerokiego rozpowszechnienia łotewskiego określenia bagna tirelis (lub tirulis; jako źródło zapożyczenia wchodzi w grę jedynie nierozszerzony Rdzeń wyrazu *tirin Pytanie, które między innymi jako określenie bagna im w języku litewskim występuje: tyras „pustkowie ziemia, step, moczar, pusty, odludny zakątek, pustkowie” (LEW II 1099—1100 sub tyras), ale także w im Kur land gesprochenen Lettischen erscheint: tirs? (EH II 686; LAUMANE 1987, 199). W est. tiir nie występują takie kryteria fonetyczne, które pozwalałyby wnioskować, ob es że chodzi um o wczesną bałtycką lub późniejszą łotewską zapożyczoną formę wyrazową. Etymologiczna analiza estońskiej leksyki krajobrazowej zu prowadzi do wniosku, że znaczna liczba odrębnych nazw krajobrazowych pochodzenia bałtyckiego in koncentruje się w zachodniej Estonii (VABA 1989, 138 i n., w szczególności 217—218; Mapa występowania S. 209). Ja po173 be tę postawiłem hipotezę, że pewna część tego rodzaju nazw krajobrazowych to bałtyckie reliktowe słowa o charakterze substratowym, który poprzez zwyczaj językowy tych, którzy z bałtyckofińskich, które się stopiły Bałtów jego znalazło rozpowszechnienie. Es jest możliwe, że est. tiir wraz ze swoim przypuszczalnym zachodnioestońskim zasięgiem in należy do takiej warstwy zapożyczeń. Im Na obszarze granicznym z estońsko—łotewskim mieszanym osadnictwem występują dla Typowe łotewskie nazwy gospodarstw rolnych na. Szczególnie liczne są one na przykład na wschód od im Valgi, położone w byłym okręgu Kaagjärve i Lannametsa. Dogłębne zbadanie tych obszarów i dalsze ekspedycje mogłyby być może doprowadzić do Odkrycie nieznanych dotąd łotewskich nazw krain estońskich im obszar językowy. Rozprzestrzenienie nazw krain pochodzenia łotewskiego w estońskim obszarze językowym ie LITERATURA ’ ARUMAA 1937 — Arumaa P. Łotewskie zapożyczenia w dialektach południowoestońskich, II.—Eesti Keel 1937, 42—50. a ZEW — Mägiste J. Estoński słownik etymologiczny. Helsinki, 1982. EH — Endzelīns J., Hauzenberga E. Uzupełnienia i poprawki do słownika języka łotewskiego K. Mīlenbacha, Ryga, 1934—1946. JAUNIUS 1972 — Rękopiśmienna spuścizna językoznawcy Kazimierasa Jauniusa. Katalog i publikacje. Wilno. € 174 LAUMANE 1987 — Laumane B. Fizycznogeograficzne apelatywy Niziny Kurońskiej (paralele kurońsko-pruskie). // Rozprawy onomastyczne, Ryga, P. 170—214. LEW — Fraenkel E. Litewski słownik etymologiczny. Heidelberg—Getynga, 1962—1965. į ME — K. Mūlenbacha Latviešu valodas värdnica/Redigejis, papildinäjis, turpinäjis J. Endzelins. Ryga, 1923—1932. VABA 1977 — V a b a L. Łotewskie zapożyczenia w języku estońskim. Tallinn. WOLNY 1988 — V a ba L. Łotewskie zapożyczenie w estońskiej gwarze. // Języka Ojczystego Towarzystwa Rocznik 32 1986, Tallinn, P. 46—56. WOLNY 1989 — V a b a L. Bałtyckie zapożyczenia w fińskojęzycznym słownictwie krajobrazowym // Język ja Literatura, 1989, P. 138—141, 206—218. ABA 1991 — V aba L. Łotewskie zapożyczenia w estońskiej gwarze II // Języka ojczystego Towarzystwa Rocznik 34 1988, Tallinn, P. 55—61. VALMET 1960°— V alm et A. H. Z słownika Gosekena. // Język ja Literatura 10 1960, P. 612—617. WIED — Wiedemann F.J. Estońsko-niemiecki słownik. Czwarte, niezmienione wydanie drugiego, Jakuba zredagowanego wydania Hurta. Tallinn, 1973. AR ESTU KALBOJE YRA LATVIU KILMES VIETU PAVADINIMU? Reziume W napisanej w latach siedemdziesiątych monografii o łotewskich zapożyczeniach w języku estońskim podano tylko jeden apelatyw (termin geograficzny), który Pėterio zdaniem Arumasa jest zapożyciš zeniem z łotewsk- — iego atak Gen. atagu „'užtakis, atsiauta.- .. < łac. attka, atigka „odgałęzienie rzeki, którym woda płynie z powrotem; stare koryto rzeki...“ Analiza semantyczna dawnych łotewskich zapożyczeń w języku estońskim wskazuje na istnienie ir ścisłych, bliskich kontaktów ir języków estońskiego i łotewskiego w sferze życia codziennego itp. obszarach. W artykule omawia się jeszcze trzy terminy geograficzne, nazwy miejscowości, które, jak się uważa, są również zapożyczeniami z iš języka łotewskiego. 1. lorik Dopełniacz 'lorigi "wilgotna łąka, bagno, moczar", longas Dopełniacz lonka~Iéngas Dopełniacz lönka ”ziemia, brzeg znajdujące się na zakolu < rzeki" łot. Ber „morska zatoczka, zatoka; niska, wiosną zalewana, podmokająca łąka". 2. lawa „duże otwarte bagno, mokradł- < o”, łac. pJava „łąka kośna”. 3. tiir Gen. ? „bagno, mokradł- < o” łac. tirs=tirelis "didelė ir gili pelkė, liūnas". Julius Mägiste, įtraukęs šį apeliatyvą į savo etimologini žodyną yra, tiesa, pastebėjęs, jog tai "neaiškios etimologijos žodis". Tačiau Kazimieras Jaunius w swoim rękopisie er słownika etymologii języków litewskiego i estońskiego wyjaśnił bałtycki charakter tego słowa ©. Te trzy nazwy geograficzne występują w toponimach ir estońskich. Geografiniai vietų pavadinimai atak läva ir pastebėti prie Na granicy Łotwy, w aktywnej ir strefie kontaktów językowych estońsko-łotewskich. Podobna sytuacja ir su dotyczy nazwy, zaczynającej się od W Karksi, rozprzeir strzeniaį jącej się w głąb regionu przygranicznego. Niejasności dotyczą rozpowszechnienia apelatywu tiir, problematyczne ir jo pochodzenie. Jednak hipotetycznie można stwierdzić, że część tego typu terminów, geograficznych nazw miejsc, stanowi bałtyckie relikty substratowe Na terytorium Estonii, gdzie się one rozprzestrzeniły Po połączeniu się Bałtyckisu ch Finów z Bałtami, Ryne 4 JIZIEL BL + saoujausilila a :sd1sv? sr20d imobeonit are: aslis a 01162 15 2BENVIUA DIRIVIS( S2FIFE <8 Jqslenq — outūiimis esRide1s Bb