In memoriam Valija Dambė (1912–1995)

w ogólnej łotewszczyźnie używane są lituanizmy, np., ģēmis, pagiras, choć te ostatnie zostały dość często wymienione w rozprawie). Zdaniem recenzentów lepiej byłoby uwzględnić w słowniku wszystkie lituanizmy, ponieważ sama doktorantka przyznaje, że w łotewskim językoznawstwie nie ma jeszcze całościowego opracowania tych zapożyczeń. Ponadto doktorantka podaje w słowniku etymologie omawianych lituanizmów, z których ponad jedna czwarta została objaśniona przez nią samą. Zarówno autorka, jak i recenzenci podkreślali praktyczne znaczenie rozprawy — materiał zgromadzony na podstawie pytań ankietowych opracowanych przez doktorantkę można wykorzystywać zarówno przy sporządzaniu słowników gwar łotewskich, jak i na seminariach poświęconych leksyce gwarowej i kontaktom językowym (na Uniwersytecie Pedagogicznym w Daugavpils już się to robi), a także w innych celach. 20 czerwca 1995 r. na Wyższej Szkole Pedagogicznej w Lipawie wykładowczyni tej uczelni Vilma Kalmė obroniła rozprawę doktorską „Vingrošanas termini latviešu valodā“ (Terminy gimnastyczne w języku łotewskim“). Oficjalnymi recenzentami rozprawy byli: dr hab. V. Skujiņa, doc. dr G. Smiltniece, prof. dr hab. J. Rozenbergas. W rozprawie omówiono leksykę jednej dyscypliny sportowej — gimnastyki — przeanalizowano zmiany terminów z tej dziedziny od lat sześćdziesiątych XIX w. do dziś oraz przedstawiono konkretne wskazówki dotyczące doskonalenia łotewskich terminów gimnastycznych. Specyfika badań V. Kalmės wynika ze specyfiki wybranej dziedziny — gimnastyki: w tej dyscyplinie jako jednostki terminologiczne stosuje się nie tylko terminy, lecz także całe konstrukcje składniowe. Wskutek tego rozszerzają się granice samego pojęcia terminas. Niestety, jak wskazali recenzenci, nie zawsze jasne jest, według jakich kryteriów niektóre komendy sportowe uznaje się za komandterminais, a konstrukcje wskazujące na wykonanie określonych elementów (tj. opisy tych elementów) — za terminy będące połączeniami wyrazowymi czy terminy zdaniowe. Mimo tych niejasności recenzenci wysoko ocenili szczególne znaczenie rozprawy nie tylko dla terminologii sportowej, lecz także dla rozwoju całej łotewskiej nauki o terminologii. Evija LIPARTĖ IN MEMORIAM VALIJA DAMBĖ (1912–1995) 15 października 1995 r. w Rydze zmarła i na Cmentarzu Leśnym tego miasta zakończyła swoją ziemską wędrówkę wybitna łotewska językoznawczyni Valija Dambė (Valija Dambe). V. Dambė należała do nielicznych łotewskich językoznawców, którzy łączyli współczesne łotewskie językoznawstwo z przedwojennym Uniwersytetem Łotewskim i najlepszymi tradycjami tego ośrodka kultury łotewskiej. V. Dambė urodziła się 26 maja 1912 r. w Rydze. W 1941 r. ukończyła Wydział Filologii Klasycznej Uniwersytetu Łotewskiego. Oprócz filologii klasycznej uczęszczała na uniwersytecie także na wykłady z filologii bałtyckiej. Od 1946 r. V. Dambė pracowała w Instytucie Języka i Literatury Łotewskiej Akademii Nauk. W 1963 r. przyznano jej stopień kandydata nauk filologicznych za badania nad łotewską toponimiką, bez konieczności obrony odrębnej rozprawy. Spośród jej badań na szczególną uwagę zasługuje studium „Blydienės vietovardžiai kaip 233 świadkowie przeszłości” („Nazwy miejscowe Blīdienes jako świadkowie przeszłości”. — Zbiór artykułów... J. Endzelynowi. Ryga, 1959, s. 391—452), w której dowodzi się, że Zemgalowie, podobnie jak Litwini i Prusowie, zachowali spółgłoski k, g przed samogłoskami przednimi. Historia gromadzenia łotewskich nazw miejscowych i tradycje ich badania zostały omówione w obszernym artykule V. Dambės „Gromadzenie i badanie nazw miejscowych w Łotewskiej SRR” („Vietvārdu vākšana un pētīšana Latvijas PSR”. — Latvijas PSR Z.A. Valodas un lit. i-ta Raksti, III, 1954, s. 175—187). W „Kwestiach językoznawstwa litewskiego” (1963, 6, s. 247—267) przedstawiła studium „Kilka uwag o nazwach miejscowych południowo-zachodniej części Łotewskiej SRR” („Daži vērojumi Latvijas PSR dienvidrietumu daļas toponīmikā”, s. 247—267). Studium V. Dambės „Rdzenie bal(i)-, pal(i)- (zmiana głosek) w nazwach miejscowych oznaczających miejsca podmokłe” („Saknes bal(i)-, pal(i)- (skaņu mijā) ar slapjas vietas nozīmi vietvārdos”. — Veltījums...J. Endzelīnam, Ryga, 1972, s. 125—150) ma ogromne znaczenie zarówno dla badaczy łotewskiego, jak i litewskiego nazewnictwa. W 1990 r. ukazała się książka V. Dambės „Nazwy łotewskich miejscowości i ich mieszkańców” („Latvijas apdzīvoto vietu un to iedzīvotāju nosaukumi”. Ryga. 1990). Jednym z ostatnich ważniejszych badań V. Dambės był artykuł „O pochodzeniu nazwy Rygos” („Par Rīgas vārda izcelsmi” — Onomastica Lettica, Ryga, 1990, s. 5—20). Znaczną część swojej działalności naukowej zmarła poświęciła pracom związanym z nazwiskiem wielkiego łotewskiego językoznawcy Jāņša Endzelīnsa. Uzupełniała, redagowała i kontynuowała dzieło J. Endzelīnsa „Nazwy miejscowe Łotewskiej SRR” („Latvijas PSR vietvārdi”. Ryga, 1956—1961; kolejne tomy dzieła przygotowane przez V. Dambę, niestety, od wielu lat wciąż znajdują się w wydawnictwie). Wspólnie z innymi łotewskimi językoznawcami V. Dambė niezwykle starannie przygotowała do druku i zredagowała „Wybór prac” J. Endzelīnsa („Darbu izlase”, I—IV. Ryga, 1971—1982; tom III, część I i II, przygotowała samodzielnie V. Dambė). W 1993 r. Łotewska Akademia Nauk nadała V. Dambė tytuł doktora honoris causa. V. Dambė dobrze znała język litewski i wielokrotnie odwiedzała Litwę. Łączyły ją serdeczne więzi przyjaźni z językoznawcami starszego pokolenia, Juozem Balčikonisem, Jonem Kruopasem, Juozem Senkusem i Kazim Ulvydasem. Uczestniczyła także w konferencji zorganizowanej w 1964 r. w Wilnie z inicjatywy Jonasa Kazlauskasa, która dała początek konferencjom bałtystycznym, później o zasięgu międzynarodowym. Valija Dambė była niezwykle skromną i serdeczną koleżanką, która na różne sposoby pomagała wielu naszym językoznawcom, w tym autorowi tych słów. Dziękuję. Algirdas Sabaliauskas 234