In memoriam Valija Dambė (1912–1995)

w ogólnym języku łotewskim używane są lituanizmy, np., §imis, pagiras, choć i te ostatnie w dysertacji wspomniano dość często). Zdaniem recenzentów lepiej byłoby włączyć do słownika wszystkie lituanizmy, ponieważ sama doktorantka przyznaje, że w łotewskim językoznawstwie nie ma jeszcze całościowego opracowania tych zapożyczeń. Ponadto doktorantka podaje w słowniku również etymologie analizowanych lituanizmów, z których ponad jedna czwarta została wyjaśniona przez nią samą. Zarówno autorka, jak i recenzenci podkreślili także praktyczne znaczenie dysertacji — materiał zgromadzony na podstawie pytań ankiety opracowanej przez doktorantkę można wykorzystywać zarówno przy sporządzaniu słowników gwar języka łotewskiego, jak i na seminariach poświęconych leksyce gwarowej, kontaktom językowym (na Uniwersytecie Pedagogicznym w Daugavpils już się to robi) oraz w innych miejscach. 20 czerwca 1995 r. w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Lipawie rozprawę doktorską * Vingrošanas termini latviešu valoda” (Terminy gimnastyczne w języku łotewskim") obroniła wykładowczyni tej szkoły wyższej Vilma Kalmė. Oficjalni recenzenci dysertacji: dr hab. V. Skujinia, dr hab. G. Smiltniece, prof. dr hab. J. Rozenbergas. W rozprawie doktorskiej zbadano leksykę jednej dyscypliny sportowej — gimnastyki, przeanalizowano zmiany terminów z tej dziedziny w okresie od lat sześćdziesiątych XIX wieku do dziś oraz przedstawiono konkretne zalecenia dotyczące doskonalenia łotewskich terminów gimnastycznych. Specyfikę badań V. Kalmė warunkuje specyfika wybranej dziedziny — gimnastyki: jako jednostki terminologiczne stosuje się tu nie tylko terminy, lecz także całe konstrukcje składniowe. W związku z tym rozszerzają się granice samego pojęcia terminu nazwy. Niestety, jak wskazali recenzenci, nie zawsze jest jasne, na podstawie jakich kryteriów niektóre zespoły sportowe uznaje się za terminy zespołowe, a konstrukcje wskazujące wykonanie określonych elementów (tj. opisy tych elementów) — za terminy będące połączeniami wyrazowymi lub terminy zdaniowe. Jednakże, mimo tych niejasności, recenzenci wysoko ocenili wielkie szczególne znaczenie rozprawy doktorskiej nie tylko dla terminologii sportowej, lecz także dla rozwoju całej łotewskiej nauki o terminach. Evija LIPARTĖ IN MEMORIAM VALIJA DAMBĖ (1912—1995) 15 października 1995 r. w Rydze zmarła i na Cmentarzu Leśnym tego miasta zakończyła swą ziemską wędrówkę wybitna łotewska językoznawczyni Valija Dambė (Vallija Dambe). V. Dambė była jedną z nielicznych łotewskich językoznawczyń, które łączyły współczesne łotewskie językoznawstwo z przedwojennym Uniwersytetem Łotewskim i najlepszymi tradycjami tego ogniska kultury łotewskiej. V. Dambė urodziła się 26 maja 1912 r. w Rydze. W 1941 r. ukończyła Wydział Filologii Klasycznej Uniwersytetu Łotewskiego. Oprócz filologii klasycznej na uniwersytecie uczęszczała również na wykłady z filologii bałtyckiej. Od 1946 r. V. Dambė pracowała w Instytucie Języka i Literatury Łotewskiej Akademii Nauk. W 1963 r. bez specjalnej rozprawy przyznano jej stopień kandydata nauk filologicznych za badania nad łotewską toponimiką. Spośród jej badań szczególnie warto wymienić studium „Nazwy miejscowe Blydiené jako świadkowie przeszłości" (*" Blidienes vietvardi 233 ka pagatnes liecinieki”. —Rakstu krajums... J. Endzelinam. Riga, 1959, p. 391—452), w którym dowodzi się, że Zemgalowie, podobnie jak Litwini i Prusowie, zachowali spółgłoski Kk, g przed samogłoskami szeregu przedniego. Historia zbierania łotewskich nazw miejscowych i tradycje ich badania zostały omówione w obszernym artykule V. Dambė „Zbieranie i badanie nazw miejscowych w Łotewskiej SRR” („Vietvardu vakšana un petišana Latvijas PSR”. —Latvijas PSR Z.A. Valodas un lit. i-ta Raksti, III, 1954, p. 175—187). W „Kwestiach językoznawstwa litewskiego” (1963, 6, p. 247—267) opublikowała studium „Kilka uwag o nazwach miejscowych południowo-zachodniej części Łotewskiej SRR” („Dazi verojumi Latvijas PSR dienvidrietumu dalas toponimika”, p. 247—267). Zarówno dla badaczy łotewskiego, jak i litewskiego nazewnictwa bardzo ważne jest studium V. Dambė „Rdzenie bal(i)-, pal(i)- (zmiana głosek) w nazwach miejscowych w znaczeniu miejsca podmokłego” („Saknes bal(1i)-, pal(i)-(skanu mija) ar slapjas vietas nozimi vietvardos”. —Veltijums- ...J. Endzelinam, Riga, 1972, s. 125—150). W 1990 r. wydano książkę V. Dambė „Nazwy miejscowości zamieszkanych na Łotwie i ich mieszkańców” („Latvijas apdzivoto vietu un to iedzivotaju nuosaukumi”. Riga. 1990). Jednym z ostatnich ważniejszych badań V. Dambė był artykuł „O pochodzeniu nazwy Rygi” („Par Rigas varda izcelsmi” — Onomastica Lettica, Riga, 1990, s. 5—20). : Bodaj największą część swoich lat działalności naukowej zmarła poświęciła pracom związanym z nazwiskiem wielkiego łotewskiego językoznawcy Jānisa Endzelīnsa. Uzupełniła, zredagowała i kontynuowała dzieło J. Endzelīnsa „Nazwy miejscowości Łotewskiej SRR” („Latvijas PSR vietvardi”. Riga, 1956—1961; kolejne tomy dzieła przygotowane przez V. Dambė, niestety, już od wielu lat wciąż pozostają w wydawnictwie). Wraz z innymi łotewskimi językoznawcami V. Dambė niezwykle starannie przygotowała do druku i zredagowała „Wybór dzieł” J. Endzelīnsa („Darbu izlase”, I-IV. Riga, 1971—1982; t. III, część I i II przygotowała sama V. Dambė). W 1993 r. Łotewska Akademia Nauk nadała V. Dambė tytuł doktora honoris causa. V. Dambė dobrze znała język litewski, wielokrotnie odwiedzała Litwę. Szczere więzi przyjaźni łączyły ją z językoznawcami naszego starszego pokolenia: Juozem Balčikonisem, Jonasem Kruopasem, Juozem Senkusem i Kazisem Ulvydasem. Uczestniczyła także w konferencji zorganizowanej w 1964 r. w Wilnie z inicjatywy Jonasa Kazlauskasa, która dała początek późniejszym konferencjom bałtystycznym, mającym następnie charakter międzynarodowy. Valija Dambė była niezwykle skromną, szczerą koleżanką, która na różne sposoby pomagała niejednemu z naszych językoznawców, w tym także autorowi tych słów. Dziękuję. Algirdas Sabaliauskas 234