Spalvos sąvoka ir pavadinimai lietuvių kalboje

KWESTIE JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO XXXVI (1996) JĘZYK LITEWSKI: BADACZE I BADANIA Irena ANDRIUKAITIENĖ POJĘCIE KOLORU I NAZWY KOLORÓW W JĘZYKU LITEWSKIM Kolor jest złożonym zjawiskiem świata materialnego, którym interesuje się wiele dziedzin nauki. Fizyka bada energetyczną naturę koloru, chemia — zależność barwy związków organicznych od ich budowy, fizjologia — zdolność narządów wzroku do rozróżniania fal świetlnych o różnej długości, biologia — wpływ koloru na organizmy zwierząt i roślin, psychologia — procesy psychiczne związane z postrzeganiem kolorów świata widzialnego itd. (LTE 1983: 322, 326). Tak szeroko zakrojone badania naukowe kolorów pomagają odnaleźć związek między otaczającym człowieka zjawiskiem materialnym a zachodzącymi w człowieku procesami psychofizjologicznymi. Dzięki temu związkowi zdobywa się doświadczenie świata duchowego, które następnie realizuje się w języku. Liczne badania lingwistyczne nazw kolorów prowadzone w różnych aspektach wykazały, że w wielu językach świata: 1) spektrum kolorów dzieli się nierównomiernie; 2) kolory są postrzegane i nazywane niedokładnie; 3) istnieją różne systemy nazw kolorów i ich znaczeń; 4) w użyciu konkretnych nazw kolorów występują pewne prawidłowości. Danym porównawczej lingwistyki, dotyczące porównywania leksemów oznaczających konkretny kolor, zasadniczo nie przeczą tym spostrzeżeniom. Na świecie istnieje wiele języków, w których nie ma słów oznaczających kolor, lecz są słowa opisujące teksturę lub ciemność i jasność. Chcąc nazwać konkretny kolor, języki te wybierają taki czy inny obiekt przyrody, np. o żółtym mówi się, że jest to kolor słońca itp. Niektóre języki mają słowa określające tylko kolory czarny i biały albo czarny, biały i czerwony. Istnieją też takie języki, w których występuje po kilkadziesiąt nazw określających umaszczenie bydła, ale nie są nazwane podstawowe kolory widma itp. F. Šemiakin, przedstawiając kolor i jego ogólną charakterystykę oraz opierając się na danych różnych badaczy, twierdzi, że nienazwanie w języku tego czy innego koloru lub jego odcienia nie oznacza jeszcze, że naród nie znał tego koloru (odpowiednio odcienia) lub go nie rozróżniał. Po prostu bardzo często o kolorze mówiono za pośrednictwem konkretnego przedmiotu, nosiciela tego koloru, np. kolor ziemi, orzecha, bzu, mchu itd. Ponadto w jednym czy innym języku sam kolor wyodrębnia się jedynie poprzez właściwe dla osób mówiących tym językiem niuanse odczuwania barw, a nawet dość znaczne różnice w postrzeganiu kolorów (Semiakin 1960: 5—47). W największym kompendium leksyki indoeuropejskiej — w studium T. Gamkrelidzego i W. Iwanowa „Język indoeuropejski i Indoeuropejczycy” — nie ma osobnego rozdziału poświęconego analizie nazw kolorów. Autorzy wspominają o nazwach kolorów jedynie, mówiąc o metalach. Według ich spostrzeżenia każdy metal jest nazywany na podstawie charakterystycznego koloru, np. nazwa złota w niektórych językach — ang. Gold, niem. Gold, łac. zęlts — wiązana z ide. rdzeniem.oti? Bad text: —siejamas su ide. šaknimi 162 *ghel- "geltonas"; ide. šaknis *reudhsiejama su raudonos spalvos vario pavadinimu ir pan. (Gamkrelidzė, Ivanov 1984: 710—714). Žinoma, kartais sunku pasakyti, ar nuo metalo spalvinių ypatumų galėjo atsirasti konkrečios spalvos pavadinimas, ar atvirkščiai —spalvos požymis buvo esminė ypatybė įvardijant tą kūną, medžiagą. : Abstrakéios spalvos sąvokos atsiradimas tyrinėtojų dažniausiai siejamas "su mokslo ir jo poreikių bei dažų gaminimo ir dažininkystės technikos plėtra” (Malinauskienė 1983: 101). Pavyzdžiui, manoma, kad lenkų kalbos czerwony "raudonas", rusų wspmsns "t.p.: ir kai kurie kiti raudoną spalva reiškiantys slavų kalbų žodžiai turi tą pačią šaknį kaip ir rusų k. wepeéy "skydamaris". Mat iš tam tikrų šios (skydamarių) rūšies vabzdžių buvo gaunami raudoni dažai —karminas (Uspenskij 1967: 284—285). We współczesnym języku litewskim pojęcie koloru wyraża słowo spalva (LKŽ XIII 315), które jest wspólnym dla wschodniobałtyckich, tj. litewskiego i łotewskiego, języków derywatem. Jak sądzi J. Pokorny, początek temu słowu dał prawdopodobnie ide. czasownikowy rdzeń *(s)p(h)el-, oznaczający aktywne działanie „rozszczepiać, odłupać, oderwać, wyrwać”, z którego za pomocą wu wywiedziono rzeczownik *spalva (Pokorny 1959: 985—986). Dodatkowych danych dotyczących semantyki *(s)p(h)eldostarczył V. Urbutis, analizując la. znaczenia i pochodzenie przymiotnika spalgs. Obok rdzenia * (s)p(h)el- „rozszczepiać” podał wariant rdzenia * (s)p(h)el-g, oznaczający „promieniować, świecić, migotać” (Urbutis 1981: 180—184). W języku łotewskim słowo spalva oznacza „pióro, sierść zwierzęcia”. I właśnie to znaczenie słowa spalva jest prawdopodobnie starsze. Jednak i w języku łotewskim słowo spalva w pewnych przypadkach używane jest w znaczeniu „koloru”, gdy mowa o kolorze ptaków, zwierząt gospodarskich i dzikich zwierząt (Zinkevičius 1984: 337; Sabaliauskas 1990: 180; 1994: 269). Podobnych analogii, gdy słowo oznacza zarówno konkretny obiekt, jak i kolor, w językach litewskim i łotewskim jest więcej. Dowodzi to, że jednemu i temu samemu słowu może być właściwe współistnienie dwóch różnych znaczeń. Np. znaczenie „koloru” mają łotewskie słowo plauka oraz litewskie słowa plaukas (LKŽ X 91), ergs (LKŽ XIV 654), por. : Kumel$ tumši dzeltena plauka ME III 324; Bėro plauko žirgelis, blizga tvaska balnelis LTR (Lnkv); Koks atjos bernelis, koks žirgo šerėlis (d.) Pin. | Łącznikiem między dawnym znaczeniem słowa spalva „pióro” a nowszym „postrzegalny ton światła” byłoby to, że konkretnym obiektom właściwe są cechy barwne (zarówno pióro, jak i włos, jak i szczecina mają różne odcienie, tony — mogą świecić, błyszczeć, migotać, połyskiwać itp.). | Paraleli semantycznych, porównując związki znaczenia „koloru”, można znaleźć w różnych językach. Jak pokazują materiały etymologiczne, semantyczną podstawę „koloru” w niektórych językach również stanowią obiekty posiadające cechy barwne, np. kwiat, farba itp. 163 ir (Malinauskien1983: 102—108 ir ė, bibliografia podana w tym miejscu). Akademickim ” Słowniku języka litewskiego” odnotowano 3 znaczenia słowa spalva: mės: widzialny 1) ton światła; środek wyrazu 2) (zwykle l.mn. przen. ); 3) jedynie iš czterech figur karcianych (LKŽ XIII 315). J. Laučiūtė W „Słowniku bałtyzmów w językach słowiańskich” podaje V. Nemčenkosa, który badał lituanizmy w rosyjskich gwarach Litwy:; odnotowane słowo w znaczeniu koloru „farby ołówkowe”. Ją mają ir litewskie žę gwary żmudzkie oraz wschodnioaukštajskie (Laučiūtė 1982: 90—91). To byłoby 4. znaczenie słowa „spalva” we współczesnym języku litewskim. Chociaż analizowane słowo, jak się zdaje, nie zostało odnotowane w dawnych pismach litewskich, jednak niektóre dane onomastyczne świadczą o jego istnieniu w jį dawniejszych ir czasach, por.: rzeka Spdlvé, Spalvė (dorzecze Dubysy. dopływ) (Vanagas 198] 311). Tos pačios šaknies la. hydronim Spalvene J. Enzelynas porównuje su la kolor "pióro?" (Feder) i, opierając się J. Geruliu, su wspomnianym w litew. upévar džiu Spalvė (Endzelins 1980: 177). Pierwotne znaczenie mogło być "błyszczący, lśniący, migoczący”. O starożytności tego rdzenia świadczą różne litewskie nazwy miejscowości: Spalvis, Spalvys ir itd. (LPZ 1989: 780—781). Kiedy słowo spalva, mające obecnie niemało derywat- — ów, atspalvis (LKŽ 431), bezbarwny (LKŽ I 781), spalveti, spalvinas, spalvijnas, kolorowy (LK) XIII 315), spalvinis, barwić, kolorowy, spalvéti (LKŽ XIII 316), spalviota (LKZ XIII 317) ir itp., zaczął — być używany w znaczeniu abstrakcyjnym; dopóki nie ma historycznego słownika języka litewskiego, trudno powiedzieć. Być może mniej więcej w tym samym ir czasie, gdy w języku łotewskim słowo krasa, pod wpływem języka rosyjskiK ego, rozpowszechniło się w znaczeniu „kolor”, zdaniem Karulisa, XIX a. w pierwszej połowie (Karulis 1992 (II): 418). | Rzadziej znaczenie „kolor” w języku litewskim mają słowa: ir dažas, | najczęściej używane przez Żmudzinów (LKZ II 344), nūodažalas, nūodažt (LKŽ VIII por. : 913), Wielobarwna, jasna tęcza Ziem; Od deszczu wszystko: farba zeszła Bt; Twój czerwony nūodažalas już starł się z sukienki Nč fioletowy odcień | rzad. ; pierścień (LKŽ K; Lyberis 1981: 386), por. : Jakiego pierścienia matkos Kp, Ds, Uszyję sobie Jn koszule z jednego lnianego pierścienia NS 995; Przepisami papieża zabroniwszy im sprzedawair ć, pomalować jakimś pierścieniem A. Baran; Świętując wesołe wspomnienia, rozweselające nam dusze, wieniec żałobny jest zielony A. Baran; Pa: w powiecie poniewieskim mówią: jakim kolorem ufarbowałeś nici? TS 1897, 36. Dopóki w języku litewskim słowo spalva nie zaczęło być używane w znaczeniu abstrakcyjnym, tę funkcję tą pełniło jeszcze zapożyczone ir słownictwo: barva, por. | le. barwa, znane w tym języku od XV a. ir zapożyczoiš ne ze średnio-wysoko-niemieckiego varwe 1952—1956: 28), (Slawski borva, burva (LKZ I 673, 796, 1204), borma (LKŽ 1941 I 673): Tatdig jest barwa W. Christaus DP 52841 _49; ng ands borwds ir ddilumo giwo kuris' yra 3iedé i3g prigimimo io DP 33237_35 (M. W Postylli Daukšasa forma barva została 1 użyta raz, o borva inne ir jej przypadki razy); — 5 Jakiego koloru czapkę chcesz? Kal; W tym roku nie do pogardzenia jest kolor lnu Kp; Ubranie jednobarwne, tj. jednego koloru J; Jedna bormés’ ona uszyła sobie spódnicę, tj. jednego koloru, J; por. jeszcze tak zwane Jakuba Morkūna 1600 m. Postilė barvička (le. 164 barwiczka) “farba do twarzy": Kupując zwierciadła, wieńce, bramki, brindy, ir barwiczki i inne rzeczy MP III 37 (LKŽ I 673); pdrbas, por. niem. Farbe, niem. dial. farw, nowszą (niż barva z niem. varwe) polską pożyczkę farba (Slawski 1952—1956: 28); znajdujemy w słownikach Pilypasa Ruigysa (1747 r.), F. Nesselmanna (1851 r.) (LKZ IX 408); warianty parva, pdrvas (LKZ IX 439): Visokių parvy yr dangaus juosta Prk; Najbardziej podoba mi się niebieski parvas K II 19; koleris, kolérius, por. pol. kolor (LKZ VI 310); mostis, mostis, por. brus. macys, le. masé (LKZ VIII 359): Jeśli kupisz, to wybierz, żeby był w jednym kolorze; (jednolitego koloru) Btr; varsė, por. brus. eopca (Būga 1959: 217; LKZ K): Kosa do żniw varsés z kwiatu lnu Kv; to słowo w znaczeniu „kępka wełny” zostało odnotowane już w pierwszym słowniku języka litewskiego — K. Sirvydo "Dictionarivm trivm lingvarvm” (SD? 123). Przegląd rozwoju nazw pojęcia "kolor" i ich znaczeń potwierdza, że zarówno w rzeczywistości, jak i w języku poznawanie i nazywanie zjawisk przebiega od konkretnych przedmiotów do powstawania pojęć abstrakcyjnych. A zatem istnieje bezpośredni związek między przedmiotami i zjawiskami realnie istniejącymi w otoczeniu człowieka a słowami i pojęciami, które umożliwiają w procesie języka i myślenia abstrahowanie cech konkretnych obiektów. LITERATURA I ŹRÓDŁA Būga K. 1959: Rinktiniai raštai 2, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. Enzelins J. 1980: Darbu izlase 3, 2, Ryga: Zinatne. Gamkrelidze T.V., Ivanov Viač. Vs. 1984: Tlamkpeaunase T. B., Usanos Bau. Bc. Hndoesponelickuitl sanrx u undoesponetiys 2, Touaucu: UsnareascrBo TOuaucckoro ynusepcureTa. Karulis K. 1992: Latviešu etimoloģijas vārdnīca 2, Ryga: Avots. Lauciruate J. 1982: Jlayuore FO. A. Caoeaps baamusmos e cnaesncxur —A3bLKAT, Jlenunrpan: "Hayka”. Ljenunrpanckoe oraeneHnue. LKZ 1—XVI: Lietuvių kalbos žodynas 1—16, Wilno 1941—1945; wyd. II 1—2, podane po przykładach skróty źródeł i nazw miejscowości są takie same jak w LKZ. 1968—1969. LKŽ K: Kartoteka „Lietuvių kalbos žodyno” LPŽ 1989: Słownik litewskich nazwisk 2, Wilno: Mokslas. LTE 1983: Litewska encyklopedia radziecka 10, Wilno: Główna redakcja encyklopedii. Malinauskienė N. 1983: Rozwój semantyki słów wyrażających pojęcie koloru w języku starogreckim. —Kalbotyra 34(2), 101—108. ME: K. Mūlenbacha Latviešu valodas vardnica. Zredagował, uzupełnił i kontynuował J. Endzelins 1—4, Ryga, 1923—1932. Pokorny J. 1959: Indogermanisches etymologisches Worterbuch, Berno i Monachium: Francke Verlag. Sabaliauskas A. 1994: Skąd oni pochodzą? : Opowieść o pochodzeniu słów, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Sabaliauskas A. 1990: Leksyka języka litewskiego, Wilno: Mokslas. 165 SD*: Dictionarivm trivm lingvarvm... Constantino Szyrwid... Tertia editio... Vilnae... 1642. Pierwszy słownik języka litewskiego, Wilno, 1979: Mokslas, Slawski F.1952—1956: Słownik etymologiczny języka polskiego 1, A—J, Kraków: Nakładem Towarzystwa Miłośników Języka Polskiego. Semiakin 568, 882). F. 1960: Illemakun ®. H. K. O kwestii dotyczącej stosunku słowa do nazwanego obrazu (kolor i jego nazwa). —Izwiestija Akademii Nauk Pedagogicznych RSFRR 113: Myślenie i mowa, Moskwa: Wydawnictwo Akademii Nauk Pedagogicznych RSFRR. Urbutis V. 1981: Studia etymologiczne języków bałtyckich, Wilno: Mokslas. Uspienski L. 1967: Dlaczego tak? Dlaczego nie inaczej? Mocksa: Usnarenberpo „"Jlerckxas autepatypa” Vanagas A. 1981: Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas, Vilnius: Mokslas. Zinkevičius Z. 1984: Lietuvių kalbos istorija 1, Vilnius: Mokslas. POJĘCIE I NAZWY KOLORU W JĘZYKU LITEWSKIM Streszczenie W artykule omówiono pojęcie i nazwy koloru w języku litewskim oraz rozwój ich znaczeń. Potwierdza się, że poznawanie i nazywanie zjawisk zarówno w rzeczywistości, jak i w języku przebiega od konkretnych rzeczy do powstawania pojęć abstrakcyjnych. Abstrakcyjne znaczenie „widzialnego odcienia światła” współczesnego litewskiego słowa spalva „kolor” nie wydaje się stare. Nie jest ono poświadczone w dawnych pismach, chociaż rdzeń spalvin występuje w nazwach zbiorników wodnych Litwy i Łotwy oraz w litewskich nazwiskach. Paralele semantyczne łotewskiego i litewskiego pozwalają wysnuć wniosek, że starszym znaczeniem słowa spalva jest „pióro” („pióro”), por. łot. kolor ” Feder, Haar der Tiere”. W węższym zakresie użycia, zwykle w mowie o zwierzętach, lit. plaukas („włos”), serys („szczecina”), łot. plauka mają znaczenie koloru („widzialnego odcienia światła”). Obiekty posiadające cechy koloru w innych językach stanowią zazwyczaj również podstawę pola semantycznego słów oznaczających pojęcie koloru, np. gėlė ("kwiat"), dažai ("farba”) i in. Również w niektórych litewskich dialektach lub piśmiennictwie występują słowa w takim (“koloru”) zna | czeniu, np. dažas, nūodažalas, niodazas, žiedas. W dawnym piśmiennictwie i dialektach używa się również zapożyczeń w znaczeniu „koloru”: barva, borma, borva, burva, koleris, kolerius, mostis, masts, | parbas, parva, parvas, varsa. Er ee SE Si 166 LE a BR Ra i