Lietuvių kalbos intarpinių ir sta-kamienių veiksmažodžių diachroniniai sluoksniai

KWESTIE LINGWISTYKI LITEWSKIEJ XXXVI (1996) JĘZYK LITEWSKI: BADACZE I BADANIA Dalia PAKALNIŠKIENĖ DIACHRONICZNE WARSTWY LITEWSKICH CZASOWNIKÓW Z INFIKSEM I O TEMACIE sta Czasowniki z infiksem występują niemal we wszystkich językach indoeuropejskich — w jednych jest ich mniej, w innych więcej. Ich rozwój w poszczególnych językach jest różny: w jednych językach czasowniki z infiksem zanikły z przyczyn fonetycznych lub innych (np. przeszły do klasy czasowników sufiksalnych, por. orm. lk®anem „opuszczam” i łac. linguo, skr. rinakti), w innych — ich liczba wzrosła. Najwięcej czasowników z infiksem powstało w językach bałtyckich wschodnich, zwłaszcza w języku litewskim. W tych językach infiks, podobnie jak sufiks sta, uzyskał określone funkcje, których nie miał w innych językach indoeuropejskich. Szczególnie ważną rolę w kształtowaniu się czasowników z infiksem i czasowników o temacie sta we wschodnich językach bałtyckich odegrała semantyka kategorialna — pojawienie się znaczenia czynności samoistnej, związane z uformowaniem się diatezyjnych opozycyjnych par czasowników, np. tinka / teikia, rurika / raūkia (Arumaa; Endzelins LVG; Karaliūnas BKSBK; Kazlauskas LKIG; Kglln; Paulauskienė GVK; Stepanov VZP; Temčin RGF i in.). Zatem ważne jest przeanalizowanie związków litewskich czasowników z infiksem i czasowników o temacie sta z czasownikami o temacie (t)a pochodzącymi z tego samego rdzenia oraz z niektórymi czasownikami o innych strukturach. Według danych z różnych źródeł w języku litewskim odnotowano 356 opozycji czasowników z infiksem, względnie o rdzeniu sta, oraz o rdzeniu (7)a, a także czasowników typu mieszanego. Analiza genetycznych i słowotwórczych relacji opozycji czasownikowych pozwala ustalić diachroniczne warstwy litewskich czasowników z infiksem i o rdzeniu sta. 1. Praindoeuropejską warstwę czasowników z infiksem! charakteryzują następujące cechy: infiks zwykle łączył się z rdzeniami w stopniu zanikowym (np. łac. linguo "pozostaję- ": skr. rindkti "pozostawiać": pr. po-linka "pozostawiać"; łac. rumpėo "tłukę, rozrywam, niszczę”: skr. lumpdti "łamie". Konsonantyzm końca rdzenia był dość ograniczony — najczęściej rdzeń kończył się zwartymi spółgłoskami, rzadziej szczelinowymi. Znaczenie praindoeuropejskich czasowników infiksalnych z punktu widzenia semantyki kategorialnej było niezróżnicowane; oznaczały one zarówno działanie aktywne, jak i samoistne (wydaje się, że częstsze było znaczenie działania aktywnego), np. łac. stringo „tnę”, awest. mindsti „miesza” (por. litewskie czasowniki oznaczające działanie samoistne: stringa, mysta) oraz łac. ninguit (= lit. sninga „pada śnieg”). Jednak różniły się one od innych 1 Według naszych danych 12 litewskich czasowników infiksalnych zostało odziedziczonych z epoki praindoeuropejskiej (sninga „pada śnieg”, skinda „rozpada się”, limpa „przylega”, stringa „sztywnieje”, dial. linka „zostaje”, mysta „miesza się”, bunda „budzi się”, dunsa „pęcznieje”, kunka „garbi się”, munka „kruszeje”, rumpa „pęka”, senka „słabnie” (Pečiulevičiūtė VEIK). 83 czasowników jednym z aspektów semantyki kategorialnej — charakterem działania, to znaczy oznaczały działanie terminatywne (zob. Kuiper IN; Kglln: Marstrander NIC i in. ). 2. Prabałtyka musiała zachować ten sam stan! Wskazują na to wrostkowe czasowniki języków bałtyckich o reliktowym znaczeniu czynności aktywnej, zapewne odziedziczonym z epoki praindoeuropejskiej, np. pr. po-linka „pozostawia”, wspólne litewsko- -łotewskie derywaty brenda i briedu, čiumpa i čūpu, randa i rūodu itd. ; litewskie renda „toczy”, brunka „wpycha, wkłada, wciska, wetka” i in. 3. W epoce wschodniobałtyckiej zachodzi niemało zmian. Rozpoczyna się proces rozgałęziania rdzeni werbalnych z jakościową wymianą samogłosek — kształtuje się semantyczna opozycja morfologiczna causativa /resultativa (np. kėlia / kijla: łot. celu | cilstu, krėčia | krinta: łot. krešu /kritu itd.). Proces ten trwa także po wyodrębnieniu się języków wschodniobałtyckich — wiele opozycji litewskich nie ma odpowiedników w języku łotewskim. W językach wschodniobałtyckich obok wrostka umacnia się temat sta, rozszerzają się możliwości fonetyczne czasowników wrostkowych i o temacie sta — rdzeń może kończyć się nie tylko spółgłoskami zwartymi i szczelinowymi, lecz także sonantami, półsamogłoskami 4, u. Konsonantyzm końca rdzenia warunkuje odmienną strukturę morfologiczną czasu teraźniejszego w języku litewskim i łotewskim; oto czasowniki z sonantycznym auS Aautu w języku litewskim mają wrostkowe formy czasu teraźniejszego (np., ljja, griūva, bila), natomiast w języku łotewskim — tematy sta (listu, grūstu, balstu) albo tematy a (liju). Obok form z wrostkiem czasu teraźniejszego zarówno w języku litewskim, jak i łotewskim coraz bardziej umacniają się formy o temacie sta (zwłaszcza przed szczelinowymi spółgłoskami końca rdzenia, \ sonantami, np. dūžta || dunža, birsta || bjra). Wrostek i temat sta uzyskują specyficzne znaczenie czynności samoistnej, związane z ukształtowaniem się par opozycyjnych czasowników o opozycji diatezy: rdzenie bałtyckie z obocznością samogłoskową wyodrębniają się w osobne leksemy tworzące opozycję diatezy, np. bałt. *vert-/*virt-> lit. versti, verčia, vertė oraz virsti, virsta, virto. Powstanie opozycji causativa /resultativa zainspirowało także inne procesy przegrupowania tematów: czasowniki rdzenne, mające znaczenie niezróżnicowane pod względem diatezy, uzyskały nowe formanty czasu teraźniejszego, podkreślające charakter czynności, aktywność wykonawcy i jego stosunek do obiektu, np. czasownik dėga „pali, nagrzewa się” w dialektach ma formy czasu teraźniejszego o temacie ta i z wrostkiem: dėgia, por. łot. dedzu (causativa) oraz deriga (mutativa). 4.1. W języku litewskim, oprócz wspomnianych procesów, które rozpoczęły się w epoce prabałtyckiej i trwają nadal, na podstawie opozycji causativa /resultativa zaczyna kształtować się nowa semantyczna opozycja słowotwórcza durativa /terminativ a, której człony różnicowały swoją semantykę kategorialną według charakteru czynności (czasowniki o nieokreślonym i określonym czasie trwania). Wcześniej, jak się zdaje, kształtowała się słowotwórcza opozycja czasowników z wrostkiem, względnie o temacie sta, oraz czasowników o temacie rdzenno-- ia, formalnie adekwatna do opozycji 84 resultativa /causativa, np. spiriga | spiégia, -virksta | verkia, -šurika /šaūkia. Później zaczynają pojawiać się derywaty z wrostkiem, względnie o temacie sta, utworzone od czasowników typu mieszanego, np. tjla / tyli, -ėti; kvimpa | kvėpia, -ėti. Semantyka tych wstawianych i nagłosowych czasowników staje się bardzo określona — wszystkie one oznaczają przejście z jednego stanu w inny. Większość terminatywów jest używana z przedrostkami, zyskując znaczenie początku czynności?. : Związek między dwiema opozycjami różnego typu (resultativa /causativa i terminativa /durativa) mogłyby, jak się wydaje, wskazywać pewne czasowniki „mosty”, których kategoryczne relacje semantyczne są jakby pośrednie między obydwoma typami opozycji, na przykład: švirita /šviččia, rykšta | réiskia, gilsta | gėlia. Z punktu widzenia współczesnego języka czasowniki te tworzą opozycję terminativa /durativa, jednak bez trudu możemy dostrzec także związek kauzatywny między leksemami opozycyjnymi (šviėsti kauzuje czasownik švisti itd.). 4.2. Gdy formanty czasu teraźniejszego uzyskały zróżnicowane znaczenie kategorialne, w języku litewskim zaczęły pojawiać się bezpośrednie derywaty imitacyjne, oznaczające dźwięk lub zmianę struktury. Rdzenie imitacyjne uzyskują odpowiednią strukturę morfologiczną, realizującą kategorialną i konkretną semantykę czasowników, por. bliurbti, -ia, -ė (duratyw, znaczenie dźwiękowe) — bliurbėti, bliūrba, bliurbėjo (wibratyw z odcieniem iteratywności, znaczenie dźwiękowe) —bliūrbti, -sta, -o (mutatyw, znaczenie zmiany struktury). Kategorialna semantyka samoistnych imitacyjnych czasowników wstawianych i nagłosowych jest nieokreślona — wszystkie one są mutatywami, zazwyczaj oznaczają zmianę struktury (zanikanie, wiotczenie, kurczenie się lub rozszerzanie), niekiedy przechodzącą w sferę procesów fizjologicznych lub psychicznych. Możliwości fonetyczne imitatywów są zasadniczo nieograniczone —rdzeń może zaczynać się i kończyć dowolną spółgłoską lub ich zbitką, wokalizm jest bardzo zróżnicowany, ale najczęściej stopnia zanikowego (np., pliūrti, bliūkti, čipti itp.). LITERATURA I ŹRÓDŁA Arumaa P. 1957: Von der Eigenhart des Ablauts un der Diathese im Baltischen. —Zeitschrift für slavische Philologie 26, Heidelberg, 118—149. DLKZ —Słownik współczesnego języka litewskiego /Odp. red. J. Kruopas. Wilno, 1972. Endzelins J. 1951: Gramatyka języka łotewskiego, Ryga. Karaliūnas S. 1987: Wspólne cechy struktur języków bałtyckich i ich pochodzenie, Wilno. Kazlauskas J. 1968: Historyczna gramatyka języka litewskiego, Wilno. Kglln H. 1969: Opozycje strony w języku greckim, słowiańskim i bałtyckim. —Det Kongelige Danske Videnskabernes Selskab Historisk —filosofiske Meddelelser 43, 4. Kgbenhavn. į Kuiper F.B. J. 1937: Die Indogermanischen Nasalprasentia, Amsterdam. LKZ 1 —Słownik języka litewskiego I, Wilno, 1968. LLKZ —Balkevičius J., Kabelka J. Słownik języków łotewskiego i litewskiego. Wilno, 1977. Marstrander Carl J. S. 1924: Observations sur les prėsents indo-europčens a nasale infizée en celtigue, Christiania. Ž Trudno przypuszczać, aby takie tworzenie formacji z wstawką i tematów sta mogło się rozpocząć we wspólnej epoce języków wschodniobałtyckich. W języku łotewskim odnotowano kilkanaście par czasowników tego typu, jednak między nimi nie tylko nie tworzy się opozycja derywacyjna terminativa /durativa, lecz, jak się zdaje, nie można dostrzec żadnej wyraźniejszej różnicy semantycznej, por. kvicu || -kstu. 85 Paulauskienė A. 1979: Gramatinės lietuvių kalbos veiksmažodžio kategorijos, Vilnius. ; Peciuleviciute V. 1994: Lietuvių kalbos intarpinių ir sta kamienių veiksmažodžių etimologijos indoeuropiečių kalbose (praca dyplomowa, rękopis), Kłajpeda. Stepanov J. S: —Crenanos O. C. Bua, 3ajstor, nepexoanocts (Baaro-caaBanckas npo6aema). —Hssecmus AH CCCP. Ser. aur. ux JĘZYKA. 1976, 35. P. 408—420 (1 1977, 36. P: 135—152'(2 1978, 37. S. 344—355 (4). Temčin S.L.: —Temunn C. Ji. O pacnpenesenun raaroabHbX GOPMaHTOB -nu -sta B npaGaatuiickom. —Dzieła młodych filologów, Wilno. DIACHRONICZNE WARSTWY CZASOWNIKÓW Z INFIKSEM I Z TEMATEM NA sta IM LITEWSKIE Streszczenie W niniejszym artykule stwierdzono, że znaczenie czasowników z infiksem pod względem semantyki kategorii w języku prabałtyckim, jak również w języku praindoeuropejskim, było początkowo niezróżnicowane. Czasowniki te oznaczały zarówno czynność aktywną (por. praapreus. polinka „pozostaje”, łac. linguo „pozostaję”, stind. rindkii „rozplątać”), jak i niezależną czynność (por. lit. sniiga „pada śnieg” i łac. ninguit). W prabałtyckim kształtuje się opozycja morfologiczna kauzatywów / rezultatywów (por. lit. kélia / kila „podnosi / podnosi się”, łot. celu / cilstu). W językach wschodniobałtyckich powstaje opozycja słowotwórcza duratywnych /terminatywnych (por. spiriga /spiegia „syczy /piszczy”). Litery ks są właściwe tylko językowi litewskiemu (por. lit. bliurbsta „złości się”). 86