Exegit monumentum

korzystał z anonimowego rękopiśmiennego „Lexicon Lithuanicum” z połowy XVII wieku. Świadczyłyby o tym również odręczne uzupełnienia słownika autorstwa autora, które pod względem treści prof. V. Drotvinas dzieli na grupy: „1) nowe hasła z litewskimi odpowiednikami; 2) synonimy tych odpowiedników, warianty słowotwórcze lub fleksyjne oraz 3) ilustracje użycia litewskich słów (zwykle zdania biblijne w języku niemieckim i litewskim” (s. XII). Oprócz odręcznych uzupełnień autora prof. V. Drotvinas w „Uwagach.- ..” wyróżnia także dopiski, którymi również „najczęściej uzupełniane są hasła lub ich odpowiedniki, a także różnego rodzaju uwagi o charakterze gramatycznym”, jednak dopiski te „zostały napisane zupełnie innym charakterem pisma niż cały słownik, nie kaligraficznie, lecz jakby w pośpiechu, drobniejszymi literami, atramentem o różnej intensywności, zwykle po litewskich słowach lub między wierszami” (s. XII). Prof. V. Drotvinas naliczył w całym słowniku ponad dwieście takich dopisków. Wskazując, że ich autorzy nie zostali ustaleni, redaktor „Clavis...” przypuszcza, iż część dopisków mógł wpisać syn E. Pretoriusza, Eryd-richas, który po śmierci ojca odziedziczył parafię w Żylii, kolejną część — Wilhelm Teodor Szymelpenigis i Kristijonas Frydrichas Štimeris, którzy posiadali ten słownik, oraz jeszcze dwie lub trzy osoby, a na zakończenie dodaje, że „Treść i autorstwo dopisków należałoby zbadać specjalnie” (s. XII). Jest to niezwykle interesujące i trudne zadanie, ponieważ sami językoznawcy raczej nie będą w stanie ustalić ich autorstwa. Nie obejdziemy się tu bez pomocy grafologów. Tylko czy grafologom wystarczą te stosunkowo krótkie zapisy, aby ustalić ich autorstwo, zwłaszcza że, na przykład, nie zachowały się chyba żadne inne pisma K. E. Štimerisa (por. Biržiška V. Aleksandrynas 2, Vilnius: Sietynas, 1990, 111). Ale to mogą stwierdzić tylko grafologowie. Wątpliwości podobnego rodzaju pokazują, ile jeszcze nierozwiązanych zagadek kryją nasze dawne pisma, zwłaszcza rękopisy, i jak ważne są one dla historii naszego języka i kultury. Oczywiste jest, że każda taka publikacja stanowi wydarzenie niecodzienne. Dlatego największego szacunku i podziękowania zasługuje przygotowujący tę publikację prof. V. Drotvinas. Królewskie Norweskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych i fundacja IMTEC, które sfinansowały wydanie „Clavis...”, oraz Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne, które w tych czasach powszechnego materializmu zdecydowało się wydać bezcenną dla nauki o naszym języku książkę. Chciałoby się wierzyć, że los okaże się łaskawy dla pozostałych tomów słownika E. Pretorijusa, przygotowanych przez prof. V. Drotvinasa już dość dawno. Juozas Karaciejus EXEGIT MONUMENTUM / 16 marca 1996 r. zmarł doktor nauk humanistycznych, członek korespondent Litewskiej Akademii Nauk Kazys Ulvydas. Wygasło jedno z najżywotniejszych zarzewi litewskiej nauki, które w okresie międzywojennym Niepodległej Litwy pięknie się rozpalało, przez długie lata okupacji żarzyło się z pełnym blaskiem i roznieciło 272 płomień miłości do języka litewskiego w sercach wielu litewskich językoznawców i nie tylko językoznawców. Według twierdzenia samego K. Ulvydasa urodził się on 15 sierpnia 1910 r. (według starego stylu; data według nowego stylu nie była mu miła) w rejonie kiejdańskim, w folwarku Bagotėlė, w licznej rodzinie parobków. Dlatego musiał kształcić się, polegając wyłącznie na własnych siłach. Po ukończeniu czterech klas gimnazjum w Kiejdanach K. Ulvydas udaje się do Kowna, gdzie udaje mu się wstąpić do gimnazjum jezuickiego. Poziom nauczania w nim był wysoki, dlatego K. Ulvydas zdobył tu solidne podstawy nauk humanistycznych. Po ukończeniu gimnazjum w 1930 r. wstępuje na Wydział Nauk Humanistycznych Uniwersytetu Witolda Wielkiego. Na uniwersytecie pracowało wówczas już niemało miejscowych i przybyłych z zagranicy naukowców, dlatego zdolni studenci mieli dobre warunki do studiowania. W tym samym czasie zaczął wykładać język litewski w tym samym gimnazjum jezuickim. Ten nakład pracy studenta i nauczyciela przedłużył studia, ale stworzył również możliwość natychmiastowego wykorzystania zdobywanego wykształcenia w szkole i uniknięcia tej powierzchowności, która często cechuje studentów uczących się wyłącznie podczas sesji. W 1937 r., powołany do wojska, K. Ulvydas zostaje słuchaczem Szkoły Wojennej. Tutaj od razu wyróżnia się spośród kolegów zdolnościami i, będąc nieco starszy, zdobywa wielki autorytet. Z jego wiedzy korzystała redakcja czasopisma „Kariūnas”. W tym czasopiśmie opublikowano również pierwsze artykuły K. Ulvydasa z dziedziny nauki o języku.. Warto zaznaczyć, że swoje ostatnie (85.) urodziny K. Ulvydas najpierw świętował z nigdy o nim niezapominającymi kolegami-- kadetami, z którymi posadził również dąb jako symbol swojego życia. W 1938 r., po ukończeniu studiów wojskowych, K. Ulvydas ponownie zaczyna pracować jako lituanista, tym razem w Kowieńskiej Szkole Handlowej, gdzie w latach 1944–1946 pełni funkcję zastępcy dyrektora tej szkoły. Pracując tam, w 1940 r. ukończył Uniwersytet Wileński, pisząc pracę dyplomową „Nazwiska od nazw roślin i zwierząt- ". Dyplomowany lituanista już wkrótce, w 1942 roku, zostaje zaproszony do wykładania na Uniwersytecie Kowieńskim. Tam w 1946 roku zostaje starszym wykładowcą Wydziału Historii i Filologii, w latach 1946–1949 pełni funkcję prodziekana, a w 1949 roku, do czasu przeniesienia wydziału do Wilna, również funkcję dziekana. Wykładał tu podstawowe kursy języka litewskiego. Od 1949 roku K. Ulvydas musi dojeżdżać do pracy na Uniwersytecie Wileńskim. Dopiero w 1951 roku przeprowadza się z rodziną do Wilna i całkowicie pogrąża się w działalności naukowej związanej z językiem, trwającej cztery dziesięciolecia. Na Uniwersytecie Wileńskim wkrótce zostaje wybrany kierownikiem Katedry Języka Litewskiego, zaczyna pracować w Instytucie Języka Litewskiego Litewskiej Akademii Nauk i podejmuje studia aspiranturze na Uniwersytecie Moskiewskim. W 1952 roku, po połączeniu Instytutów Języka Litewskiego i Literatury Litewskiej, K. Ulvydas zostaje zastępcą dyrektora Instytutu Języka i Literatury Litewskiej oraz kierownikiem Działu Historii Języka i Dialektologii, rezygnując z funkcji kierownika Katedry Języka Litewskiego i pozostając jeszcze przez pewien czas jedynie starszym wykładowcą. 273 W 1955 roku ponownie zmieniają się pełnione przez K. Ulvydasa obowiązki — rezygnuje z pracy czysto administracyjnej i obejmuje kierownictwo Działu Słowników. W tym samym roku broni rozprawy doktorskiej „Przysłówek we współczesnym języku litewskim (adwerbializacja form przypadków liczby pojedynczej)”. W 1960 r. zostaje kierownikiem nowo organizowanego Działu Współczesnego Języka Litewskiego, a od 1976 do 1987 r. ponownie kieruje Działem Słowników. W 1972 r. K. Ulvydas zostaje wybrany członkiem korespondentem Litewskiej Akademii Nauk. Wszystkie te zmiany stanowisk nie są przypadkowe. Decydowały o nich kształtujące się okoliczności: musiał podejmować się tam, gdzie powstawała luka, gdzie było najtrudniej. W 1950 r. w Instytucie Języka Litewskiego rozpoczęto wielkie dzieło — opracowanie Atlasu języka litewskiego. Przede wszystkim jednak należało zorganizować zbieranie materiału z całej Litwy. Należało opracować program i instrukcję zbierania materiału. Wówczas, po przybyciu do Wilna, K. Ulvydas przejął tę pracę i z powodzeniem przywrócił ją na właściwe tory. Kiedy wydany w 1947 r. II tom Słownika języka litewskiego został ostro skrytykowany, zespół leksykografów Instytutu Języka Litewskiego został rozproszony, wydawanie Słownika języka litewskiego wstrzymano, a jego kierownik J. Balčikonis został odsunięty od stanowiska. Potrzebny był człowiek, który potrafiłby przeorganizować opracowywanie Słownika języka litewskiego zgodnie z wymaganiami partii komunistycznej, jak mówiono, „według zasad leksykografii radzieckiej”. W 1955 r. podjął się tego zadania K. Ulvydas, odważywszy się leczyć tę jeszcze bardziej bolesną ranę. Umiejętność K. Ulvydasa przekonywania za pomocą argumentów pomogła zachować niewiele zmienioną strukturę Słownika języka litewskiego. Tu i ówdzie wtrącone do ilustracji słownikowych standardowe zdania z prasy i piśmiennictwa radzieckiego zaspokoiły ambicje krytyków. A główny materiał słownika — fakty gwarowe i dane ze starych pism — został zachowany. Słownik języka litewskiego, wegetujący przez prawie 10 lat, znów zaczął się ukazywać. Po uporządkowaniu pracy nad Słownikiem języka litewskiego można było podjąć się innego wielkiego zadania językoznawczego — opracowania Gramatyki języka litewskiego. Nie znalazł się tu lepszy organizator niż K. Ulvydas. Pracę rozpoczęto, można powiedzieć, w próżni. Najpierw należało zgromadzić zespół pracowników. Jako wykładowca uniwersytecki K. Ulvydas znał wielu zdolnych studentów. Utrzymywał kontakty nawet z tymi, którzy zostali skierowani do pracy w szkołach rejonowych. Z każdym, kto chciał pracować najpierw w dziedzinie słownika, a później także gramatyki, K. Ulvydas szczerze rozmawiał i niepostrzeżenie dla rozmówcy rozpoznawał jego wiedzę oraz przygotowanie do pracy naukowej. Niejednego młodego językoznawcę, aspiranta, wysyłał do moskiewskich lub petersburskich ośrodków językoznawczych, aby odpowiednio przygotował się do tej pracy. Sam osobiście był promotorem sześciu doktorantów, którzy obronili rozprawy doktorskie. Jego uczniowie wypełnili Dział Słowników, jego uczniowie opracowali cały Dział Współczesnego Języka Litewskiego, który napisał Gramatykę języka litewskiego. Potrafił zaangażować do pisania niektórych działów także swoich uczniów pracujących w szkołach wyższych. Co więcej, niejeden z autorów gramatyki sam został wykładowcą i profesorem szkoły wyższej. 274 K. Ulvidas zapewniał ku temu wszelkie możliwe warunki. Liczne prace naukowe i redakcyjne K. Ulvidasa. Był Główny redaktor dziewięciotomowego Słownika języka litewskiego (tomów II–V, XI–XVI), redaktor naczelny ir kolejnych dwóch tomów (VI–VII), członek kolegium redakcyjnego wszystkich trzech wydań Słownika współczesnego języka litewskiego (1954, 1972, 1993). Mądre słowo K. Ulvydasa często studziło gorące debaty i było bardzo pożyteczne dla wspólnego dobra. K. Ulvydas — główny redaktor wszystkich trzech tomów Gramatyki języka litewskiego, autor wstępu do tej Gramatyki oraz rozdziału o przysłówku. Do tego potrzebna była nie tylko wiedza naukowa, lecz także wielkie zdolności organizacyjne. Prace różnych autorów, o różnym poziomie naukowym, zwolenników rozmaitych teorii, piszących własnym stylem, należało opracować pod względem naukowym i ujednolicić, tak aby odczuwalna była spójność dzieła, a zarazem nie naruszyć indywidualności autorów — nie jest to wcale takie proste. 17 lat starannej pracy zaowocowało pierwszą trzytomową naukową Gramatyką języka litewskiego, napisaną w języku litewskim. Niezależnie od tego, jakie stanowiska zajmował i jaką pracę wykonywał, K. Ulvydas przez całe życie był krzewicielem kultury języka litewskiego. Od 1961 r. przez trzydzieści lat był redaktorem odpowiedzialnym zbiorów artykułów „Kalbos kultūra”. Opublikował w nich wiele artykułów. Wiele z nich miało charakter programowy i było niezbędne dla osób zajmujących się pracą nad kulturą języka. Przez trzydzieści lat K. Ulvydas był także prowadzącym audycję radiową „Mówmy i piszmy poprawnie”. Była to jedna z najpopularniejszych cotygodniowych audycji. Słuchacze zasypywali K. Ulvydasa pytaniami, a on zawsze starannie przygotowywał dla nich odpowiedzi. Z tekstów przygotowanych do tych audycji mógł powstać bardzo wartościowy podręcznik kultury języka. Ale K. Ulvydas tak i nie miał czasu przygotować tej książki. Audycję tę przerwano, gdy K. Ulvydas zaczął zasadnie dowodzić, że w przedszkolach nie należy uczyć dzieci drugiego języka. K. Ulvydas był członkiem komisji redakcyjnych Akademii Nauk Litwy, ciągłego wydawnictwa Instytutu Języka i Literatury Litewskiej „Literatura i język”, bibliograficznego wykazu językoznawstwa litewskiego, pism K. Donelaitisa i innych prac. Ogólnie rzecz biorąc, każdemu interesantowi poświęcał się podczas konsultacji, nie zważając na swoje zajęcie i nie patrząc na zegarek. Rozpocząwszy pracę naukową od badania przysłówków języka litewskiego, K. Ulvydas przez cały czas gromadził materiały do fundamentalnego dzieła o przysłówkach. Ale przez wszystkie prace organizacyjne i redakcyjne nie znalazł nawet nieco dłuższej chwili, aby przysiąść do ogromnego zbioru zgromadzonych przez niego materiałów dotyczących przysłówków. Ktoś z grona jego licznych uczniów powinien teraz podjąć się tej pracy ku pamięci swojego nauczyciela. Należy wspomnieć, że K. Ulvydas uczestniczył w wielu konferencjach i sympozjach nie tylko na Litwie, lecz także poza jej granicami. Wygłaszał referaty w Aszchabadzie, Kijowie, Kiszyniowie, Moskwie, Pradze, Petersburgu, Rydze i gdzie indziej, odwiedził instytuty językowe niemal wszystkich republik byłego Związku Radzieckiego, chcąc zapoznać się z ich pracą. Bardzo starał się dostosować skuteczne metody pracy stosowane w innych instytuta275 w pracy. Jednak nie było żadnych warunków do wprowadzania różnego rodzaju nowości. K. Ulvydas lubił propagować zagadnienia praktyki językowej. Zawsze mówił bardzo przekonująco i interesująco. Dlatego stale zapraszano go do różnych zespołów, aby wygłaszał wykłady. Jo ch, a także wysłuchał żywego słowa Instytutu Języka i Literatury Litewskiej ir Litwini w USA. Również po przejściu na emeryturę K. Ulvydas nie zerwał kontaktów z zespołem Instytutu Języka Litewskiego. Był członkiem kolegium redakcyjnego „Kalbos kultūra”, niemal do ostatnich lat wybierano go na członka Rady Naukowej Instytutu, gdzie jego autorytatywne słowo zawsze było cenione. W lutym 1996 r. K. Ulvydas został uhonorowany Orderem Giedymina. A swoimi pracami sam wzniósł sobie niezniszczalny pomnik. Niech spoczywa w pokoju w wileńskiej ziemi. Jonas Paulauskas KU PAMIĘCI ANTANASA LYBERISA I JEGO PRAC W Wielkim „Słowniku języka litewskiego” przy licznych słowach i zdaniach dodany skrót złożony z dwóch liter Er jest skromnym, lecz trwale zachowującym się pomnikiem dwóch językoznawców pochodzących ze wsi Ėriškiai (rej. poniewieski). Jeden z nich — znany pedagog, kontynuator prac Jonasa Jablonskisa i Kazimierasa Būgasa Juozas Balčikonis, drugi — jego krewny Antanas Lyberis. Na tego ostatniego, przy wyborze drogi życiowej, niewątpliwie wpływało żywe słowo starszego krajana i jego wciąż rosnący autorytet. Co prawda A. Lyberis, ukończywszy w 1928 r. gimnazjum w Poniewieżu, dopiero po kilku latach (1932) decyduje się kontynuować naukę na Uniwersytecie Witolda Wielkiego, wybierając filologię klasyczną. Studia ukończył w 1939 r. Podobnie jak wielu młodych ludzi studiujących wówczas, A. Lyberis już podczas studiów musiał zarabiać na utrzymanie. Wkrótce po rozpoczęciu studiów zaproszono go do pracy w redakcji Słownika języka litewskiego, której utworzenie i kierowanie nią Ministerstwo Oświaty pod koniec 1930 r. powierzyło J. Balčikonisowi. Redakcja była dla A. Lyberisa niczym drugi uniwersytet, dostarczając mu teoretycznej wiedzy leksykograficznej i praktycznych umiejętności pracy słownikarza. Trzeba było tu uczyć się zbierać słowa z żywego języka i różnorodnych pism, porządkować szybko uzupełnianą kartotekę słów odziedziczoną po K. Būgasie, przyzwyczajać się do pisania tekstu słownika, czytać korekty i wykonywać inne prace. W „Przedmowie” do pierwszego tomu „Słownika języka litewskiego”, który ukazał się drukiem w 1941 r. (obejmował słowa na litery A–B), redaktor naczelny J. Balčikonis wskazał „najbliższych współpracowników redakcji, bez których sumiennej pracy i poświęcenia tom tego słownika nie mógłby się ukazać”. Wśród tych współpracowników był także A. Lyberis. Później A. Lyberis niejednokrotnie ciekawie i bardzo ciepło opowiadał językoznawcom młodszego pokolenia także o innych pracownikach ówczesnej redakcji słownika — Napalisie Grigasie, Elzė Mikalauskaitė, Jonasie Mikeliūnasie, Juozasie Senkusie, Zenonasie Uoselisie, Kosta­sie Vosyliusie i in. Lata wojny i okupacji rozproszyły nieliczny zespół autorów Słownika języka litewskiego re276