Exegit monumentum

korzystał z anonimowego rękopiśmiennego „Lexicon Lithuanicum” z połowy XVII w. Świadczą o tym również odręczne uzupełnienia autora słownika, które prof. V. Drotvinas dzieli pod względem treści na grupy: „1) nowe hasła z litewskimi odpowiednikami; 2) synonimy tych odpowiedników, warianty słowotwórcze lub fleksyjne oraz 3) ilustracje użycia litewskich wyrazów (zazwyczaj zdania biblijne w języku niemieckim i litewskim)” (s. XII). Oprócz odręcznych uzupełnień autora prof. V. Drotvinas w „Pastabose...” wyróżnia także dopiski, którymi również „najczęściej uzupełnia się hasła lub ich odpowiedniki, a poza tym różne uwagi natury gramatycznej”; jednak dopiski te „zostały napisane zupełnie innym charakterem pisma niż cały słownik, nie kaligraficznie, lecz jakby w pośpiechu, drobniejszymi literami, atramentem o różnym natężeniu barwy, zwykle po litewskich wyrazach lub między wierszami” (s. XII). Prof. V. Drotvinas naliczył w całym słowniku ponad dwieście takich dopisków. Zaznaczywszy, że ich autorzy nie zostali ustaleni, redaktor „Clavis...” przypuszcza, że część dopisków mógł nanieść syn F. Pretorijusa, Frydrichas, który po śmierci ojca odziedziczył parafię w Żiliai, a część — Wilhelm Teodor Schimmelpfennig i Kristijonas Frydrichas Štimeris, którzy posiadali ten słownik, oraz jeszcze dwie lub trzy osoby; na koniec dodaje, że „treść i autorstwo dopisków należałoby zbadać osobno” (s. XII). To niezwykle interesujące i trudne zadanie, gdyż sami językoznawcy raczej nie zdołają ustalić ich autorstwa. Nie obejdzie się tu bez pomocy grafologów. Wątpliwe jednak, czy grafologom wystarczy tych stosunkowo krótkich zapisów, by wyjaśnić ich autorstwo, zwłaszcza że, na przykład, żadne inne pisma K. F. Štimerisa, jak się zdaje, nie zachowały się (por. B i r ž i š k a V. Aleksandrynas 2, Vilnius: Sietynas, 1990, 111). Ale na to odpowiedzieć mogą tylko grafologowie. Wątpliwości tego rodzaju pokazują, jak wiele nierozwiązanych zagadek kryją jeszcze nasze dawne pisma, zwłaszcza rękopisy, i jak ważne są one dla historii naszego języka i kultury. Zrozumiałe, że każda taka publikacja jest wydarzeniem niezwykłym. Dlatego najwyższe uznanie i wdzięczność należą się redaktorowi tego wydania, prof. V. Drotvinasowi. Królewskiemu Norweskiemu Ministerstwu Spraw Zagranicznych i fundacji IMTEC, które sfinansowały wydanie „Clavis...”, oraz Wydawnictwu Nauki i Encyklopedii, które w czasach powszechnego materializmu zdecydowało się opublikować bezcenną książkę dla nauki o naszym języku. Pozostaje mieć nadzieję, że los okaże się łaskawy dla kolejnych tomów słownika F. Pretorijusa, przygotowanych przez prof. V. Drotvinasa już przed wieloma laty. Juozas Karaciejus EXEGIT MONUMENTUM , 16 marca 1996 r. zmarł doktor nauk humanistycznych, członek-korespondent Litewskiej Akademii Nauk Kazys Ulvydas. Zgasła jedna z najżywotniejszych iskier, jakie pozostały z ogniska litewskiej nauki, które pięknie rozpalało się w międzywojennej niepodległej Litwie; przez długie lata okupacji żarzyła się ona pełnym blaskiem i rozpaliła miłość do 272 języka litewskiego w sercach wielu litewskich językoznawców i nie tylko językoznawców. Jak podawał sam K. Ulvydas, urodził się 15 sierpnia 1910 r. (według starego stylu; data według nowego stylu nie była mu bliska) w rejonie kiejdańskim, w folwarku Bagotelė, w licznej rodzinie parobków. Dlatego musiał zdobywać wykształcenie, polegając wyłącznie na własnych siłach. Po ukończeniu czterech klas gimnazjum w Kiejdanach K. Ulvydas udaje się do Kowna, gdzie udaje mu się dostać do gimnazjum jezuickiego. Poziom nauczania był tam wysoki, dlatego K. Ulvydas zdobył solidne podstawy nauk humanistycznych. Po ukończeniu gimnazjum w 1930 r. wstępuje na Wydział Humanistyczny Uniwersytetu Witolda Wielkiego. Na uniwersytecie pracowało wówczas już wielu miejscowych naukowców oraz przybyłych z zagranicy, dlatego utalentowani studenci mieli dobre warunki do nauki. Równocześnie zaczął uczyć języka litewskiego w tym samym gimnazjum jezuickim. Obowiązki studenta i nauczyciela przedłużyły studia, ale zarazem umożliwiły natychmiastowe wykorzystanie zdobywanej wiedzy w szkole i uniknięcie powierzchowności, często właściwej studentom uczącym się tylko w czasie sesji. W 1937 r., powołany do wojska, K. Ulvydas zostaje aspirantem Szkoły Wojennej. Od razu wyróżnia się tu zdolnościami na tle kolegów, a będąc nieco starszym, zdobywa wielki autorytet. Z jego wiedzy korzystała redakcja czasopisma „Kariūnas”. Na łamach tego czasopisma ukazały się również pierwsze artykuły K. Ulvydasa z zakresu językoznawstwa. Warto zaznaczyć, że swoje ostatnie (85.) urodziny K. Ulvydas obchodził najpierw z kolegami z podchorążówki, którzy nigdy o nim nie zapomnieli; razem posadzili dąb jako symbol jego życia. Po ukończeniu w 1938 r. nauki wojskowej K. Ulvydas ponownie podejmuje pracę jako lituanista, tym razem w Kowieńskiej Szkole Handlowej, gdzie w latach 1944–1946 pełni funkcję zastępcy dyrektora tej szkoły. Pracując tam, w 1940 r. kończy studia na Uniwersytecie Wileńskim, pisząc pracę dyplomową „Nazwiska roślinne i zwierzęce”. Wkrótce po uzyskaniu dyplomu lituanisty, już w 1942 r., zostaje zaproszony do wykładania na Uniwersytecie Kowieńskim. W 1946 r. zostaje tam starszym wykładowcą na Wydziale Historyczno-Filologicznym, w latach 1946–1949 pełni funkcję prodziekana, a w 1949 r., do czasu przeniesienia wydziału do Wilna, także dziekana. Prowadził tu podstawowe kursy języka litewskiego. Od 1949 r. K. Ulvydas musi dojeżdżać do pracy na Uniwersytecie Wileńskim. Dopiero w 1951 r. przeprowadza się z rodziną do Wilna i całkowicie poświęca działalności językoznawczej, która trwała cztery dziesięciolecia. Na Uniwersytecie Wileńskim zostaje niezwłocznie wybrany kierownikiem Katedry Języka Litewskiego, rozpoczyna pracę w Instytucie Języka Litewskiego Litewskiej Akademii Nauk i podejmuje studia aspirantury na Uniwersytecie Moskiewskim. Po połączeniu w 1952 r. Instytutów Języka Litewskiego i Literatury Litewskiej K. Ulvydas zostaje zastępcą dyrektora Instytutu Języka i Literatury Litewskiej oraz kierownikiem Sekcji Historii Języka i Dialektologii; rezygnuje z funkcji kierownika Katedry Języka Litewskiego, zachowując jeszcze przez pewien czas stanowisko starszego wykładowcy. 273 W 1955 r. ponownie zmienia się zakres obowiązków K. Ulvyda — rezygnuje on z pracy czysto administracyjnej i obejmuje kierownictwo Działu Słowników. W tym samym roku broni rozprawy „Przysłówek we współczesnym języku litewskim (adwerbializacja form przypadków liczby pojedynczej)”. W 1960 r. zostaje kierownikiem nowo organizowanego Działu Współczesnego Języka Litewskiego, a od 1976 do 1987 r. ponownie kieruje Działem Słowników. W 1972 r. K. Ulvydas zostaje wybrany członkiem-korespondentem Litewskiej Akademii Nauk. Wszystkie te zmiany stanowisk nie były przypadkowe. Zadecydowały o nich okoliczności: musiał podejmować się tych zadań, w których były braki i które sprawiały największe trudności. W 1950 r. w Instytucie Języka Litewskiego rozpoczęto ogromne przedsięwzięcie — opracowanie Atlasu Języka Litewskiego. Przede wszystkim należało jednak zorganizować zbieranie materiałów z całej Litwy. Trzeba było opracować program i instrukcję zbierania materiałów. Po przeniesieniu się do Wilna K. Ulvydas przejął więc tę pracę i z powodzeniem skierował ją na właściwe tory. Kiedy ostro skrytykowano drugi tom Słownika języka litewskiego, wydany w 1947 r., zespół leksykografów Instytutu Języka Litewskiego został rozproszony, wydawanie Słownika języka litewskiego wstrzymano, a jego kierownika J. Balčikonisa odsunięto od stanowiska. Potrzebny był ktoś, kto potrafiłby przeorganizować opracowywanie Słownika języka litewskiego zgodnie z wymogami partii komunistycznej, jak to określano, „według zasad leksykografii radzieckiej”. W 1955 r. K. Ulvydas odważył się podjąć tego zadania, zdecydowany uleczyć tę jeszcze boleśniejszą ranę. Umiejętność K. Ulvyda, by przekonująco argumentować, pomogła zachować w dużej mierze niezmienioną strukturę Słownika języka litewskiego. Wtrącone tu i ówdzie do haseł przykładowych standardowe zdania z prasy i piśmiennictwa radzieckiego zaspokoiły ambicje krytyków. Główny zasób słownika — fakty gwarowe i dane ze starych tekstów — został jednak zachowany. Słownik języka litewskiego, który przez niemal 10 lat wegetował, znów zaczął się ukazywać. Po uporządkowaniu prac nad Słownikiem języka litewskiego można było podjąć się kolejnego wielkiego zadania językoznawczego — opracowania Gramatyki języka litewskiego. Nie znalazł się lepszy organizator niż K. Ulvydas. Pracę rozpoczęto, można powiedzieć, od zera. Najpierw należało zgromadzić zespół pracowników. Jako wykładowca uniwersytecki K. Ulvydas znał wielu zdolnych studentów. Utrzymywał kontakty nawet z tymi, których skierowano do pracy w szkołach rejonowych. Z każdym, kto chciał początkowo pracować nad słownikiem, a później także nad gramatyką, K. Ulvydas odbywał szczerą rozmowę, a niepostrzeżenie dla rozmówcy poznawał jego wiedzę i przygotowanie do pracy naukowej. Niejednego młodego językoznawcę-aspiranta wysyłał do ośrodków językoznawczych w Moskwie lub Petersburgu, by odpowiednio przygotował się do tego zadania. Sam kierował pracami sześciu doktorantów, którzy obronili rozprawy. Jego uczniowie zapełnili Dział Słowników, jego uczniowie stworzyli cały Dział Współczesnego Języka Litewskiego, który pisał Gramatykę języka litewskiego. Potrafił zaangażować w opracowywanie niektórych rozdziałów także swoich uczniów pracujących w szkołach wyższych. Co więcej, niejeden z autorów gramatyki sam został wykładowcą lub profesorem szkoły wyższej. 274 K. Ulvydas stworzył ku temu wszelkie możliwe warunki. Liczne były prace naukowe i redakcyjne K. Ulvydasa. Był redaktorem naczelnym dziewięciu tomów Słownika języka litewskiego (II–V, XI–XVI) oraz członkiem kolegium redakcyjnego kolejnych dwóch tomów (VI–VII), a także wszystkich trzech wydań Słownika współczesnego języka litewskiego (1954, 1972, 1993). Rozważne słowo K. Ulvydasa często studziło gorące debaty i było bardzo pożyteczne dla wspólnego dobra. K. Ulvydas był redaktorem naczelnym wszystkich trzech tomów Gramatyki języka litewskiego, autorem wstępu do tej Gramatyki oraz rozdziału o przysłówku. Wymagało to nie tylko wiedzy naukowej, lecz także wielkich zdolności organizacyjnych. Prace rozmaitych autorów, reprezentujących różny poziom naukowy, podążających za różnymi teoriami i piszących własnym stylem, należało opracować naukowo i ujednolicić, tak aby dzieło sprawiało wrażenie spójnego, a zarazem nie naruszyć indywidualności autorów — nie jest to wcale takie proste. Siedemnaście lat skrupulatnej pracy zaowocowało pierwszą trzytomową naukową Gramatyką języka litewskiego napisaną w języku litewskim. Niezależnie od tego, jakie pełnił funkcje i jaką pracę wykonywał, K. Ulvydas przez całe życie pielęgnował kulturę języka litewskiego. Od 1961 roku przez trzydzieści lat był redaktorem odpowiedzialnym zbiorów artykułów „Kalbos kultūra”. Opublikował w nich wiele artykułów. Wiele z nich miało charakter programowy i stanowiło niezbędne wskazówki dla osób zajmujących się krzewieniem kultury języka. Przez trzydzieści lat K. Ulvydas prowadził również audycję radiową „Mówmy i piszmy poprawnie”. Była to jedna z najpopularniejszych audycji cotygodniowych. Słuchacze zasypywali K. Ulvydasa pytaniami, a on zawsze troskliwie przygotowywał dla nich odpowiedzi. Z tekstów opracowanych na potrzeby tych audycji można by stworzyć bardzo wartościowy podręcznik kultury języka. K. Ulvydas nie znalazł jednak czasu, by przygotować tę książkę. Audycję zdjęto z anteny, gdy K. Ulvydas zaczął zasadnie dowodzić, że w przedszkolach nie należy uczyć dzieci drugiego języka. K. Ulvydas był członkiem komisji redakcyjnych „Darbai” Litewskiej Akademii Nauk, czasopisma ciągłego „Literatūra ir kalba” Instytutu Języka i Literatury Litewskiej, Litewskiej Bibliograficznej Bibliografii Językoznawczej, pism K. Donelaitisa i innych prac. W ogóle każdemu, kto zwracał się do niego po poradę, poświęcał wiele uwagi, nie zważając na swoje obowiązki ani na upływ czasu. Rozpocząwszy pracę naukową od badań nad przysłówkami języka litewskiego, K. Ulvydas przez cały czas gromadził materiały do fundamentalnego dzieła o przysłówkach. Jednak pośród wszystkich obowiązków organizacyjnych i redakcyjnych nigdy nie znalazł dłuższej chwili, by zasiąść do opracowania ogromnego zbioru zgromadzonych przez siebie materiałów dotyczących przysłówków. Ktoś spośród licznych uczniów powinien teraz podjąć się tej pracy, by uczcić pamięć swojego nauczyciela. Należy wspomnieć, że K. Ulvydas uczestniczył w wielu konferencjach i sympozjach nie tylko na Litwie, lecz także poza jej granicami. Wygłaszał referaty w Aszchabadzie, Kijowie, Kiszyniowie, Moskwie, Pradze, Petersburgu, Rydze i innych miejscach; odwiedził instytuty językowe niemal wszystkich republik byłego Związku Radzieckiego, aby zapoznać się z ich pracą. Bardzo zależało mu na tym, by skuteczne metody pracy stosowane w innych instytutach wdrożyć również w Instytucie Języka i Literatury Litewskiej 275 w pracy. Nie było jednak żadnych warunków do wdrażania różnorodnych innowacji. K. Ulvydas lubił propagować zagadnienia praktyki językowej. Zawsze mówił bardzo przekonująco i interesująco. Dlatego stale zapraszano go do różnych środowisk, by wygłaszał wykłady. Jego żywego słowa słuchali także Litwini w USA. Także po przejściu na emeryturę K. Ulvydas nie zerwał więzi z zespołem Instytutu Języka Litewskiego. Był członkiem kolegium redakcyjnego „Kalbos kultūra”, niemal do ostatnich lat wybierano go na członka rady naukowej Instytutu, gdzie jego autorytatywny głos zawsze był ceniony. W lutym 1996 r. K. Ulvydas został odznaczony Orderem Giedymina. A własnymi dokonaniami sam wzniósł sobie niezniszczalny pomnik. Niech spoczywa w pokoju w ziemi wileńskiej. Jonas Paulauskas KU PAMIĘCI ANTANASA LYBERISA I JEGO PRAC W Wielkim „Słowniku języka litewskiego” przy wielu słowach i zdaniach widnieje dwuliterowy skrót Ėr — skromny, lecz trwały pomnik dwóch językoznawców pochodzących ze wsi Ėriškiai (rej. poniewieski). Jeden z nich to znany pedagog, kontynuator prac Jonaca Jablonskisa i Kazimierasa Būgi, Juozas Balčikonis; drugi — jego krewny Antanas Lyberis. Wybierając drogę życiową, ten ostatni niewątpliwie pozostawał pod wpływem żywego słowa starszego krajana i rosnącego autorytetu. To prawda, że A. Lyberis, ukończywszy w 1928 r. gimnazjum w Poniewieżu, dopiero po kilku latach (1932) postanawia kontynuować naukę na Uniwersytecie Witolda Wielkiego, wybierając filologię klasyczną. Studia ukończył w 1939 r. Podobnie jak wielu młodych ludzi studiujących w tamtym czasie, A. Lyberis już podczas studiów musiał zarabiać na utrzymanie. Gdy dopiero co rozpoczął studia, zaproszono go do pracy w redakcji „Słownika języka litewskiego”, której utworzenie i kierowanie nią Ministerstwo Oświaty powierzyło pod koniec 1930 r. J. Balčikonisowi. Dla A. Lyberisa redakcja była niczym drugi uniwersytet, dając mu teoretyczną wiedzę z leksykografii i praktyczne umiejętności pracy słownikarza. Trzeba się tu było uczyć zbierania słów z żywego języka i różnych tekstów, porządkowania szybko uzupełnianego kartoteki słów odziedziczonej po K. Būgi, przyzwyczajać się do pisania tekstu słownika, czytania korekt i wykonywania innych prac. We „Wstępie” do pierwszego tomu „Słownika języka litewskiego” (obejmującego słowa na litery A–B), który ukazał się w 1941 r., redaktor naczelny J. Balčikonis wymienił „najbliższych współpracowników redakcji, bez których sumiennej pracy i poświęcenia tom tego słownika nie mógłby się ukazać”. Wśród tych współpracowników był także A. Lyberis. Później A. Lyberis niejednokrotnie opowiadał młodszemu pokoleniu językoznawców interesująco i z wielkim ciepłem także o innych pracownikach ówczesnej redakcji słownika — Napalisie Grigasie, Elzė Mikalauskaitė, Jonasie Mikelūnasie, Juozasie Senkusie, Zenonasie Uoselisie, Kostace Vosyliusie i in. Lata wojny i okupacji rozproszyły niewielki zespół redakcji „Słownika języka litewskiego” — 276