Rašomosios kalbos samprata A. Savickio vertime „S. Tamosziaus à Kempis“

ZAGADNIENIA JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO XXXVII (1997) PROBLEMY LEKSYKOGRAFII I LEKSYKOLOGII Rasa KALINAUSKAITĖ PISANEGO JĘZYKA POJĘCIE A. U SAVICKISA W TŁUMACZENIU „S. TAMOSZIAUS a KEMPIS” Dla wydawców litewskich pism z początku XIX wieku filologiczny problem języka pisanego pokrywał się z rozważaniami nad modelem kształtującej się kultury litewskiej. Proponując własny wariant języka pisanego, autor jednocześnie odpowiadał na pytanie, czym jest i jaka powinna być wspólnota litewskich czytelników, do której się zwraca. U progu formowania się narodu decyzja filologiczna oznaczała odpowiedzialność za określony projekt kulturowy. Pozycja wydawcy pism religijnych była pod tym względem szczególna. Stawał on twarzą w twarz z tradycją języka kościelnego, ukształtowaną już w XVIII wieku. Wykształcone przez tę tradycję nawyki językowe były dla nowej wspólnoty litewskich czytelników kształtującej się na Litwie właściwej najważniejszym — często postrzeganym jako sakralne, priorytetowe — doświadczeniem słowa pisanego. Nawet tak filologicznie wrażliwy człowiek jak J.A. Pabrėža nie odważył się lub być może nie widział potrzeby radykalnej zmiany tej tradycji, tj. nie pojmował jej jako konkurencyjnego modelu wobec własnej wizji języka (Subačius 1996: 33-35). Z drugiej strony rozpoczęta przez biskupa J.A. Giedraitisa reforma języka pism kościelnych świadczy o tym, że język ten, przystosowany do nowych potrzeb rodzącej się kultury, mógł zyskać znaczenie projektu kulturowego i uczestniczyć w XIX-wiecznych sporach filologicznych(Prašmantaitė 1994). Próba nadania językowi kościelnemu statusu żywotnego projektu kulturowego stanowi kontekst, w świetle którego, po uważniejszej lekturze wydanego przez A. Savickisa w 1828 roku przekładu “S. Tamosziaus a Kempis”, można ocenić wybrane przez niego rozwiązanie problemu filologicznego. Wiarygodnych informacji o życiu A. Savickisa jest niewiele. Przypuszcza się, że urodził się około 1782 roku w powiecie kretyngskim (Biržiška 1963: 385). Po ukończeniu seminarium duchownego w Worniach około 1819 roku został wyświęcony na kapłana i do śmierci w 1836 roku pracował jako wikariusz w różnych miejscowościach Żmudzi. Tłumaczenie „S.” Tamosziaus i Kempis” ukończył, będąc wikariuszem w Tirkšliai, skąd wyjechał około 1826 roku. W 1827 roku, pełniąc już funkcję wikariusza w Gargżdach, przetłumaczył „Katbas dusziu su Diewu iszimtas isz knigu Swenta Augustyna”, wydany w 1829 roku. Zachował się przygotowany do druku w 1835 roku, lecz niewydany rękopis przekładów bajek i poezji oryginalnej. Nie ma bardziej szczegółowych badań nad językiem A. Savickiego, a opublikowane jego oceny są sprzeczne. W IV tomie „Historii języka litewskiego” Z. Zinkevičiusa napisano, że „podstawę językową prac A. Savickisa stanowi dialekt żmudzki- ”, chociaż „jest też niemało elementów 247 tradycyjnych” (Zinkevičius 1990: 126). W „Historii litewskiego języka literackiego” J. Palionisa A. Savickis jest wymieniany wśród autorów, którzy pisali mniej więcej zgodnie z dialektem żmudzkim (Palionis 1979: 188). Jednakże, mówiąc konkretniej o A. Savickim, stwierdza się, że pisał on „nie po żmudzku, lecz tradycyjną koine kościelną” (Palionis 1979: 192). Zatem baczniejsze przyjrzenie się językowi A. Savickisa powinno doprecyzować tę relację między dialektem żmudzkim a tradycją kościelną oraz świadome stanowisko autora wobec języka. Z drugiej strony, jeśli po sformułowaniu tej relacji okazałoby się, że elementy żmudzkie nie są świadomym ukierunkowaniem na jakiś model teoretyczny (na przykład na literacki język oparty na dialekcie żmudzkim), lecz po prostu wytworem filologicznej niejednolitości tekstu, być może powiedziałyby coś o rodzimym dialekcie autora. Próbując zrekonstruować stosunek A. Savickisa do języka w tłumaczeniu “S. Tamosziaus a Kempis”, należy zacząć od jego zaangażowania jako tłumacza w przedmowie “Katba pry skaitytojaus”. Z przedmowy wyłaniają się dwa podstawowe stanowiska tłumacza. Przede wszystkim A. Savickisowi zależało na dokładnym, nieodbiegającym od oryginału przetłumaczeniu tekstu religijnego. Dlatego jego postawę cechuje właściwy tłumaczowi pism religijnych językowy ascetyzm, uśmiercający zbędny przepych języka niczym grzeszne ciało: “... kožnas gieray žyna tą teysibe, jogiey ne patoguomu žodziu pamieksta Diewuy, bet iszpildimu paduota moksta ant sekima Chrystusa Pona”; “...storojaus, idant ir mažiausioy daleley neapkieyszczio paweykstu iszrožytu, ir mysles S. Rasztinika” (S.Tamosziaus a Kempis 1828: III). Język powinien być jedynie skromnym pośrednikiem, przekazującym adresatowi myśl oryginału i niewymagającym dla siebie odrębnej uwagi. Można powiedzieć, że zainteresowanie językowe A. Savickiego ma charakter wyłącznie drugorzędny, użytkowy, uzupełniający obowiązek księdza. Oprócz świętego szacunku dla adresata zależało mu na tym, aby myśl religijna była dla adresata dostępna: “Teypogi užtaykiau buda Žemaytiszkos katbos kaypo dabar ira katbama, tykiu jogiey newienam nebus pryszyngi ir ne suprantamis žodey iszguldimi tos knigielis padieti” (S.Tamosziaus a Kempis 1828: III). Cel oświecenia religijnego motywuje kryterium użycia: przekład powinien odpowiadać nawykom językowym czytelnika. Jednakże kryterium użycia żywego języka, decydujące o deklarowanym przez A. Savickiego wyborze gwary żmudzkiej, ograniczałoby pragnienie jak najszerszego rozpowszechniania wiedzy religijnej. Czy ta kolizja pojawiła się u A. Savickiego, jak pojmował on użycie języka, na którym się opierał, i „język żmudzki”, powinno wyjaśnić się na podstawie samego języka przekładu. Formy ortograficzne i fonetyczne 1. Pisownia dyftongu ze w tekście jest zróżnicowana. Po aukštaitiškai rašoma w częstszych słowach, w których żmudzka forma najbardziej rzucałaby się autorowi w oczy: apszwies 206 — apšvies, apszwiestays 1 — apšviestais, diena I ~ dieną, szwiesibe 6, 206 ~ šviesybę, wiena 6 — vieno, wietas 15 ~ vietas. Jednak niemało jest też żmudzinizmów, zdradzających, że autor jest południowym Żmudzinem-dūnininkasem: apszwit 206 — apšviečia, 1szka 203 ~ ieško, iszkoma 10 — ieškoma, iszkoti 2, 10, 207 — ieškoti, palikta 11, 12 ~ paliekta (palieka), paliktame 16 ~ paliektame (paliekame). O tym, że żmudzinizmy przedostały się do tekstu przypadkiem, świadczy również fakt, że pisząc wiena 6 ~ vieno, A. Savickis pozostawia wyraz o tym samym rdzeniu wynokiey 6 — vienokiai. 248 2. Tendencję do auksztajtyzowania jeszcze wyraźniej ujawnia pisownia uo. Konsekwentnie pisane po aukštaitiškai są: apjuoktays 16 — apjuoktais, atiduotas 15 — atiduotas, atsiduoti 15 — atsiduoti, duoti 200 ~ duoti, iszjuokimas 204 — išjuokimas, 15zJuosuotays 19 — išliuosuotais, isz/uosuotu 21 — išliuosuotu, pryduoti 17 ~ priduoti. Hiperaukštaitiskie formy isidodame 5 — išsiduodame, neatsidos 15 ~ neatsiduos, wysotinius 5 — visuotinius, jeśli nie są błędem korektorskim, wskazują, że autor pojmował tu uo jako o, które Żmudzini dyftongizują. W tym przypadku najpierw odtworzono aukštaitiskie uo, następnie utożsamiono to uo ze żmudzkim i ponownie przekształcono je w samogłoskę aukštaitiską. 3. Tendencję do auksztajtyzowania można wyjaśnić także najwyraźniejszą cechą języka A. Savickisa — uo zapisywane jest zamiast aukštaitiskich ui u. Hiperaukštaitiskie uo pojawia się w kilku przypadkach: a) W przedrostku nu-, który w gwarach wymawiany jest nu—, nu—(akcentowane u!): nenuotrotis 13~ nenutrotysi, nuoeja I~ nuėjo, nuoeytu 17—nueitų, nuofudima 12~ nuliūdimą, nuoramintu 200~ nuramintu, nuopelniti11, 17~ nupelnyti, nuopelnitu 9~ nupelnytuy, nuopuolima 201~ nupuolimo, nuowargintas 21~ nuvargintas, nuowedi I~ nuvedė, nuoZemina 13~ nuzemina, nuoZeminimas 7~ nuzeminimas, nuozutuomem 19~ nuzitumem. b) W rdzeniu lub końcówce z długim [z+] —(u diinininków nie rozróżnia się, gdzie jest ono starożytne, a gdzie 1 < uo): apduomoja 7—apdimoja, duoksau21~ diksaulja], duomoti 5—dūmoti, ruogoja 15~ rūgoja, szwetuoju 1~ “Sventyjy”, chociaż długie [1] w rdzeniu A. Savickis częściej zapisuje przez u: buday 17~ būdai, butinay 11, 12, 21~ bitinai, kudikelems 206~ kudikéliams; kuna 21~ kūno, nuofudima 12~ nuliūdima, sunau 203~ sūnau, Zuna 10~ žūna. Autor intuicyjnie wyczuwał różnicę między diinininków [1] (odpowiadającym aukštaitskiemu uo) a aukštaitskim [1], jednak nie potrafił wnikliwie rozróżnić odmian języka i często wahał się co do pisowni. Pisał: buosr4—būsi, muosu 18—mūsų, ruopesnis 1—rūpesnis, užruostynyma 9~uzrustinimo, utożsamiając dźwięki różnego pochodzenia. Jest też buti 5—būti, butu 9,19—būtų, musų 1, 18, 19~misy, nebuk 14~nebuk, rupestingi 206—rūpestingi, rupinas 21~rupinas. c) Zamiast krótkiego aukštaitskiego u, które Żmudzini wymawiają jako [0] (varniškiai mają [9], raseiniškiai [uz] „wymawiają szerzej niż w języku literackim, jednak nie zastępują go innymi głoskami, choć miejscami bardzo zbliżają do 0” —(Zinkevičius 1966: 66) a) konsekwentnie w trybie przypuszczającym: matituomey 5—matytumei, mokietuomey 2—mokėtumei, skaytituomey IV —-skaitytumei, stotuomemos 19~stotumemos, turétuomey 10, 13~turėtumei; b) w derywatach z -umas A. Savickis znów się waha: dauguoma 6~daugumo, gražuoma 13~grazumo, patoguoma 13~patogumo, sunkuoma 6, 11~ sunkumo, lecz ramumas 20~ramumas. Chcąc uniknąć dunińickiego [z+], A. Savickis uogólnił zapis uo nawet dla tych pozycji, w których Żmudzini wymawiają nie długą [u'], lecz napiętą krótką samogłoskę u. Konsekwentna pisownia przyrostka trybu przypuszczającego wskazuje, że próbował stworzyć sobie prawo. Jednak tam, gdzie kryterium morfologiczne przestaje wystarczać do utworzenia własnego prawa, 249 Savickis, będąc niefilologiem, gubi się i ir popełnia błędy. 4. Jak większość to ówczesnych Żmudzinów, A. Savickis rozróżnia, zapisując żmudzki [e] ir [i-]. Dość konsekwentnie [e] oznacza y. amZynu 207—amžinų, dydi 19—didį, myslik 208~mislyk, pyktay 20~piktai, tykiu III~tikiu, užtykra 202—už tikro, wys 6—vis, wysokios wysokios, Zemaytyszkos1I1~zemaiti§kos. 205~ Choć występuir je żmudzka forma garbinu I1~garbinu, również formy bezokolicznika zapisywane są —#, [i-] oznacza i; dariti 16~daryti, giwenima 1~gyvenima, ira 16, 18, 19—yra, klausiti 6—klausyti, knigielis IV —knygelės, nikstanczius 18—nykstančius, padarik 6~padaryk. Lecz i tutaj występuje pomieszanie: apraszyti11~aprasyti, neprysakal~neprisako, ty/6,8~tyli. 5. Pisownia A. Savickiego odzwierciedla również żmudzką dyftongizację samogłoski e [ie]: apturieja l1~apturéjo, bieda 9, 206~ bėda, biegi 204~bégi, diel 204~dé€l, garbie 8, 203, 204 ~garbe, greda 12~géda, gieribe 203 ~gérybe, girdietus 9~girdétus, mokieti T~mokéti, niera 6, 7(2x), 206~néra, parkratinieti 18~perkratinéti, furieti 200~turéti. Jednak niemało przykładów wskazuje na skłonność ku tradycji ortografii auksztaickiej: de/(III(2x), 19, 204(3x), 205—dėl, galeja 18—galėjo, galetuomem 18—galėtumėm, /etays 14-—-lėtais, mileti 205(2x)~myleti, pargaleti 7—pergalėti, te 7~tie (tėra). Przykłady po /gali mogą również wskazywać na dostosowanie się do tradycji polskiej. 6. Samogłoska 0 jest konsekwentnie oznaczana po auksztaicku: mafonis 17—malonės, moksfas 207~mokslas, noreme 11~noriame, pasirodau 207~pasirodau, roda 10~rodo, sztowie 203—šlovė, Zynoti11~zinoti, Zmogus7, 21 ~zmogus. Tylko sporadycznie przedostaje się żmudzki dwugłos: kuo 11~ko. O tym, że A. Savickis wybrał oznaczanie auksztaickiego o, świadczy również pisanie już o zamiast dyftongu uo: neatsidos 15~neatsiduos, rsrdodame 5-—išsiduodame, wysotinius 5—visuotinius. 7. Prawidłowo przywracane są auksztaickie dyftongi ar, ze, które Żmudzini częściej monoftongizują: butynay 21~biitinai, dayktas 20—daiktas, daktaray 6~daktarai, eyti 20~eiti, iszmanay 4~iSmanai, pakarney 11~pakarniai, paweyksfay I1~paveikslai. W niektórych miejscach przez nieuwagę zapisano zgodnie z wymową żmudzką: dydesne 4~didesniai, nobazna III, 1~nuobaznai, uwozZnia IIl~uvozniai (obok uwozney 11~uvozniai). 8. Aukštaitskie dyftongi mieszane [an], [am] oznacza się przez an, am: amZius 10~amzius, apfankis 206~aplankes, dangaus 206~dangaus, eynantem 12~einanciam, giwenanczios 204~gyvenancios, fankiey 10, 13, 20~tankiai. Dyftong en oznacza się przez en albo ¢ (w rdzeniu svent-): giwenk 208~gyvenk, kent 21 (2x)~kencia, kientieti 207~kenteti, Zenkluosi 207~zenkluose; szwentabliway 4~S$ventablyvai, szwetu 2—šventu, szwetuoju 1~Sventyju. Dyftong in zapisuje się yn, jak gdyby z rozszerzonym po żmudzku e: pryszyngus 20—priešingus, pažyndams 20~pazindamas, pazynti 206, 207~pazinti, pažynties 14~pazinties, pryszyngus 20~prieSingus, pryszynties 15~prieSintis. Jednakże skłania się ku pisowni z wąskim r diewobayminga 12~dievobaimingo, garbink 13~garbink, 7szminti 13~iSmintim, nuoramintu 204~nuramintu, paniekinti 205 ~paniekinti. Prasprista u/su z rozszerzonym żmudzkim [0]: fego/12~tegul. 250 9. Pisownia dwugłosek w rdzeniu wyrazów zamiast bk. g, į odzwierciedla zachowaną w gwarze nosową wymowę głosek. W rdzeniu zachowane nosowe [4]: iszyganstame 19—išsigąstame, ne nuosigansk 203~nenusigask, spanstus 200—spąstus. W formach iszpaZynsta 21~ispazjsta, paZynsta 3, 6, 16, 21—pažįsta. Chociaż zachowywana jest [/], nosowość, lecz jest ir sugrisiu 203~sugrjsiu. Taką nazalizowaną wymowę zachowało wielu południowyir ch części północnych Żmudzinów (inna część północnych i zachodnich Żmudzinów zdenazalizowała samogłoski nosowe w rdzeniu (Zinkevičius 1966: 75-79). Z powodu niesystematyczności ortografii trudno rozstrzygnąć, gdzie literą nosową Savickis oznaczał wymowę nosową, a gdzie tylko automatycznie napisał, pod wpływem tradycji pism kościelnych. W rdzeniu svent-Savickis znakiem nosowym oznaczył dwugłoskę (mogłoby to pośrednio świadczyć o zachowanej w rdzeniu wymowie nosowej [g] — w tym rdzeniu [¢] ($ves-) wymienia się z tautosylabicznym en). Obok nominatywu imiesłowu czasu teraźniejszego strony czynnej nuosižeminans 3~nusizemings zapisuje się również iszsiauksztinąs 3~1ssiaukštinąs, nemokas 208—nemokąaąs — tj. tutaj znak 4 może oznaczać wymowę nosową. Obok nominatywu liczby mnogiej imiesłowu czasu przeszłego strony czynnej (w tej pozycji Żmudzini zachowują 11—(por. Zinkevičius 1966: 77) mokiusins 8~mokiusys występują również galeje 20—galėję, prydawę 20~pridave, skaytę 8—skaitę — tj. i tutaj może być zaznaczona wymowa nosowa. Jednakże g, ¢ tradycyjnie zapisuje się również w tych pozycjach, w których nie oznacza wymowy nosowej. Nieakcentowana końcówka biernika liczby pojedynczej (w gwarach żmudzkich zdenazalizowana — por. Zinkevičius 1966: 76) zapisywana jest dayktą 17~daikta, mafone 202, 204—malonę, sumnenę 206—sumnenę, szfowe 9—šlove (obok daleli 9—dalelę, didibe 207—didybę, karaliste 2—karalystę, sargibe 9~sargybe, teysibe III, 207~teisybe). Najprawdopodobniej tradycja piśmiennicza wpłynęła również na pisownię biernika zaimków: manę 4, 201 ~mane, sawe 3(2x), 5, 6(2x), 7, 13, 209—save. Tutaj znaki nosowe nie oznaczają wymowy nazalizowanej — tak wymawia się tylko w gwarach zachodnioi wschodniolitewskich muni, tavi, savi z naprężoną samogłoską końcówki 7, zatem po transpozycji, por. Zinkevičius 1966: 298 —299). Dopełniacz zaimków zapisywany jest manies 203~manes, sawies 3, 7, 17~saves, tawies 203~taves. Przykłady te pokazują, że A. Savicki miał skłonność do trzymania się tradycji pism kościelnych, a formy z zachowanym n mogły przedostać się nieświadomie. Morfologia 1. W tekście często odzwierciedla się żmudzka redukcja końcówek: farnau 3, 17, 21 ~tarnauja, fefur 1—teturi, užwed 16~uzveda. Jednak A. Savickis stara się przywrócić końcówkę trzeciej osoby czasu teraźniejszego: abgauna 5—apgauna, atweda 17~atveda, eyna 1~eina, ira I(2x), III, IV, 1, 2, 3...~yra, trokszta I11~troksta. Zdarzają się również swoiście transponowane formy: £ikra 9 “tiki”. A. Savickis zapisuje mianownik liczby pojedynczej rzeczowników o temacie na a po aukštaitsku: amžynas 5—amžinas, dayktas 20—daiktas, Diewas 19—Dievas, teysingas 6-—teisingas. Dąży się do zachowania ruchomego a również w takich formach czasownikowych jak eydamas 3~eidamas, fszguldidamas 111~iSguldydamas, uwožodamas I1~uvozodamas. Zdarzają się również żmudzkie formy: apleyzdams 207~apleisdamas, regiedams 203~regédamas. 251 2. Po żmudzku zapisywana jest nieakcentowana końcówka trzeciej osoby: buwa 8, 10~było, zna 6-—-zna, widzi 5~widzi oraz pierwsza osoba liczby mnogiej czasu teraźniejszego: bowijamos 18~bovijamés, storojemos 5(2x), 208—storojamės, fureme 10~turime. 3. Częste żmudzkie formy trybu przypuszczającego i rozkazującego: ati/sieczio 201~atilséCiau, mokieczio 3, 201~mokéciau, norieczio 16~noreciau, mokietuomey 2~mokétumei, furietuomey 10~turétumei, sforokies I~storokis. 4. Zarówno tendencję do auksztocenia, jak i niekonsekwencję Savickisa wskazuje pisownia przypadków rzeczowników, zwłaszcza celownika i miejscownika. Celownik rodzaju męskiego liczby pojedynczej Savickis zapisuje po aukštajtyjsku: Drewuy IV, 2, 3, 10, 19, 205— Dievui, darbuy 209—darbui, giwenimuy 209~gyvenimui, Zmoguy 14—žmogui. Obok aukštajtyjskich form miejscownika —amžynoi 6—amžinoj, knigelei I--knygelėj, mažiausioy I11~ mažiausioj, Wylniuje (titulinis lapas)—Vilniuje —są również żmudzkie: fosko 201—l1osko[je], pradzio 16~pradzio[je], Zyrkszluse (titulinis lapas) —Tirkšliuose, Zodziuse 9—žodžiuose. Częściej występują żmudzkie formy innych przypadków, na przykład dopełniacza: foskas 2~loskos, malonis 2—malonės, wales7,10-—valios. Jednak zapisuje się Bažniczios1--Bažnyčios, pariszkados 18 ~pariškados. 5. Przyimki- /przedrostki apie, per, prie, prieš w tłumaczeniu są żmudzkie: Apey 1, 2, 3(2x), 14, 18; par 11, par paniekinima 2~ per paniekinimą, parskaytima [I~perskaitymo; pry Diewa 11, 18, 203~ prie Dievo, pry skaytitojaus I--prie skaitytojo; prysz 19, prysz Diewa 3~ prieš Dievą. Leksyka 1. Leksyka przekładu ukierunkowana jest na tradycję i użycie języka kościelnego. Autora nie rażą zapożyczenia, które w pismach kościelnych stały się normą: cziesas 17, czystas 6, misle 5, mizerna 6, pakajaus 204, pakuta 19, proces 19, sumneni 3 itd. Naprzemiennie używany jest żmudzki zaimek ans (anam 12, ano 204, anus 17(2x), 18) oraz auksztojski jis (Jo 2, Jem 2, jisai 7). Czytelnik, do którego przyzwyczajeń językowych się dostosowuje — zarówno Żmudzin, jak i Auksztota, natomiast użycie językowe, którego się przestrzega — kościelne. Analiza ortografii, fonetyki, morfologii oraz leksyki wskazuje, że żmudzkie formy w tekście A. Savickisa wynikły nie ze świadomej decyzji, lecz ze spontaniczności językowych przyzwyczajeń autora. Ponieważ formy żmudzkie nie reprezentują abstrakcyjnego modelu języka pisanego, tj. wyboru i uzgadniania form, można stwierdzić, że zostały one narzucone przez dialekt żmudzki i że próbowano ten dialekt omówić. 1. O dialekcie dūnininków świadczy pojawiające się zamiast auksztojskiego 7e 7 (Zr. Formy ortografii i fonetyki, 1). 2. Ważnym argumentem przy ustalaniu tożsamości rodzimego dialektu A. Savickisa jest hiperauksztojski uo zamiast auksztojskiego ui u (zob. Formy ortografii i fonetyki, 3). Tak pomylić się mógł tylko autor dūnininkas. 3. Końcówka mianownika liczby mnogiej imiesłowów strony czynnej czasu przeszłego— 252 je Savickis pisze na ¢: końcu galeje 20—galėję, prydawę 20—pridavę, skaytę 8~skaite. Jednakże w formie zwrotnej mokiusins 8~mokiusjs zachowana m. Si forma odzwierciedla wymowę ¢ nieakcentowaną w tej pozycji [en] ar [en] pobożność w dialekcie żmudzkim. Tymczasem na obszarze dialektu kretyngowskiego wymawia się zredukowane [e] (Por. Zinkevičius 1966: żm. Nr. 50). 4. Formy ir afrykat i nieafrykat, jak się zdaje, oznaczano tak, jak wówczas wymawiano je w dialekcie autora. Pozostało tylko kilka form innego tematu, szczególnie charakterystycznych dla dūnininkas: kalcze 12—kaltė, už kalczias 12~uz kaltes. Po dokładniejszym zbadaniu nie widać, aby autor pojmował afrykatyzację jako przejętą z dialektu ważną cechę odróżniającą gwarę auksztaicką od żmudzkiej i próbował ją łączyć z ogólną tendencją do auksztaiczenia tekstu. Po zrekonstruowaniu paradygmatu rzeczowników widać niesprzeczny system: sng. Nom. — Gen. dydzia 16~ didžio, nepryderanczia 11~nepriderancio, priZodzia 3~prizodzio, smercze 21, 204~smercio, Zodzia 6~Zzodzio, Zodze 206—žodžio Dat. kafbantem 9~kalbanéiam, nuosiZzeminantem 13~nusiZzeminanciam, žodziui 9, 209~zodziui Acc. — In. antszkrycziu 202~antskryCiu Loc. — pl. Nom. Zžodey III, 1, 2~Zodziai Gen. nieprzydarzających się11~nieprzydarzających się, widzących 14 ~widzących, słów 1, 4, III, 11, 206, 207~słów Dat. Żmudzinom 11~Żmudzinom, słowom 9, 11~słowom Acc. dużych 8, 14~dużych, szkodzących 5~szkodzących, znikających 18~niknących, cichych 8~cichych, słów 2, 205—słów In. dużymi 8, 13~dużymi, słowami 206~słowami Loc. W słowie 9~w słowach. W przedstawionym paradygmacie prawidłowo zachowane jest „prawo afrykat”: afrykat nie ma mianownik, celownik i narzędnik liczby mnogiej. W dopełniaczu liczby pojedynczej afrykaty są zachowane. Jest to cecha wyróżniająca wschodnią część obszaru żmudzkiego oraz „środkowych” Żmudzinów, którzy mają dopełniacz bez afrykaty (por. Zinkevičius 1966: 142). A zatem system afrykat pokrywa się z wymową występującą we współczesnej części obszaru żmudzkiego i stanowi kolejny argument potwierdzający przypuszczenie, że rodzimym dialektem A. Savickisa był dialekt dūnininków. Krótko podsumowując właściwości języka przekładu, można wyciągnąć kilka wniosków. „S. Język „Tamosziaus a Kempis” wskazuje na świadome ukierunkowanie A. Savickisa na tradycję pism kościelnych. Wobec tego należy nieco doprecyzować interpretację dwóch tez wyrażonych w przedmowie do przekładu. Chociaż A. Savickis twierdzi, że zachowa „sposób języka żmudzkiego”, w rzeczywistości świadomie opiera swój język pisany bardziej na gwarze auksztoc253 kiej. Formy gwary żmudzkiej pojawiają się w tekście częściej wówczas, gdy spontanicznie dochodzą do głosu językowe nawyki autora. To samo można powiedzieć o priorytecie uzusu („jak się teraz mówi”). Savickis opiera się nie na żywym języku żmudzkim, lecz na tradycji pism kościelnych. Formy żywego uzusu przedostają się sporadycznie. Mając na względzie orientację na gwarę auksztocką, można konkretniej określić tę część tradycji pism kościelnych, do której nawiązuje przekład A. Savickisa. Są to najprawdopodobniej teksty z kręgu biskupa Giedroycia, w których starano się nie odchodzić od tradycji XVIII wieku. Znany wiersz, którym A. Savickis chciał przypodobać się swojemu przełożonemu Giedraitisowi (Palionis 1979: 193). Jednakże język pism Giedraitisa reprezentował pewien świadomie wybrany projekt kulturowy (zrezygnowano z równoległego tekstu polskiego, próbowano oczyszczać leksykę (Zinkevičius 1990: 112; Prašmantaitė 1994). Autor „Tamosziaus a Kempis” jedynie przyłączył się do tego projektu, myśląc o języku nie jako o reprezentancie rodzącej się kultury, lecz jako o nośniku intencji religijnych. Przypominając sobie pewną postawę, której normy wydawcom XIX-wiecznych pism religijnych narzucił autorytet tradycji kościelnej, nasuwa się myśl, że na filologiczny pasywizm A. Savickisa mógł wpłynąć religijny charakter przekładu. A. Savickis był przecież także autorem przekładów wierszy i bajek. Badanie języka i poetyki pism świeckich mogłoby odpowiedzieć na pytanie, czy tematyka religijna ograniczała językowe myślenie Savickisa. Wielu autorów przypuszcza, że A. Savickis urodził się w powiecie kretyngskim (chociaż obszar tego powiatu w XVIII wieku nie jest znany; z opowieści ludzi wynika, że do Kretyngi należały Szwekszna, Judreny i inne miejscowości, w których mówiono po dūnininkiškai). Niektóre formy dialektu żmudzkiego, spontanicznie wymykające się spod cenzury świadomych założeń językowych A. Savickisa, pozwalają wyjaśnić tożsamość jego rodzimego dialektu. Dūnininkiškie odpowiedniki wyżajckiego 7e, hiperwyżajckie formy z uo, system afrykat oraz zachowane 17 w mianowniku liczby mnogiej imiesłowów strony czynnej świadczą, że autor był Żmudzinem dūnininkiem. To kolejna tajemnica, która ujawniła się w i tak zagadkowej biografii A. Savickiego. LITERATURA Biržiška V. 1963: A/eksandrynas. XVIII–XIX wieki, Chicago, 497. Palionis J. 1979: Historia litewskiego języka literackiego, 320. Prašmantaitė A. 1994: Biskup żmudzki J.A. Giedraitis — tłumacz Nowego Testamentu. —Stara literatura litewska 3, Wkraczając w wiek dziewiętnasty, Wilno: Pradai, 172—340. Subačius G. 1996: Jurgis Ambraziejus Pabrėža. —Studia nad historią odrodzenia litewskiego 8, Osoba: między narodem a państwem, Wilno. Tamosziaus a Kempis, 1828: Tamosziaus a Kempis Apey sekima Chrystusa Pona knigas kietures... ysz lotiniszkos ant žemaytyszkos kalbas... yszgulditas par kuniga Antona Sawicki Tyrszkluse (Wilniuje). Zinkevičius Z. 1966: Dialektologia litewska, Wilno: Mokslas. Zinkevičius Z. 1990: Historia języka litewskiego 4, Język litewski w XVIII–XIX w., Wilno: Mokslas. 254 ZROZUMIENIE OF PISANY JĘZYK IN THE TŁUMACZENIE OF „S, TAMOSZIAUS a KEMPIS” BY ANTONI SAVICKIS Podsumowanie Język of „S. Tamosziaus a Kempis” ukazuje an orientację of autora Antanas Savickis w stronę tradycji piśmiennof ictwa religijneof go XVIII wieku, co oznacza, że celowo he podejmował wysiłki, aby pisać to in Dialekt auksztajcki. On Z drugiej strony w tekście Savickisa występuje wiele spontanicznych form fonetycznych, morfologicznych i leksykalnych dialektu żmudzkiego, które dowodzą, że był Żmudzinem. Dotychczas specjaliści przypuszczali, że Savickis urodził się w okręgu kretyńskim (dialekt żmudzki), jednak analiza jego języka pozwala utrzymywać, że jego rodzimym dialektem był dialekt południowej Żmudzi (subdialekt żmudzko- -dūnininkai). 255