Rašomosios kalbos samprata A. Savickio vertime „S. Tamosziaus à Kempis“

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XXXVII (1997) LEKSIKOGRAFIJOS IR LEKSIKOLOGIJOS PROBLEMOS Rasa KALINAUSKAITĖ KONCEPCJA JĘZYKA PISANEGO W PRZEKŁADZIE A. SAVICKISA „S. TAMOSZIAUS à KEMPIS” Dla wydawców litewskich tekstów z początku XIX wieku filologiczny problem języka pisanego łączył się z namysłem nad modelem kształtującej się kultury litewskiej. Proponując własny wariant języka pisanego, piszący zarazem odpowiadał na pytanie, czym jest i jaka powinna być wspólnota litewskich czytelników, do której się zwraca. U zarania formowania się narodu decyzja filologiczna oznaczała odpowiedzialność za określony projekt kulturowy. Sytuacja wydawcy pism religijnych była pod tym względem szczególna. Stawał on wobec tradycji języka kościelnego, ukształtowanej już w XVIII wieku. Nawyki językowe wykształcone przez tę tradycję stanowiły dla nowej wspólnoty litewskich czytelników formującej się na Litwie właściwej najważniejsze — często postrzegane jako sakralne i nadrzędne — doświadczenie słowa pisanego. Nawet tak wrażliwy filologicznie człowiek jak J.A. Pabrėža nie śmiał, a może nie widział potrzeby radykalnej zmiany tej tradycji, tj. nie postrzegał jej jako modelu konkurencyjnego wobec własnej wizji języka (Subačius 1996: 33–35). Z drugiej strony zapoczątkowana przez J.A. Giedraitisa reforma języka pism kościelnych dowodzi, że język ten, dostosowany do nowych potrzeb wschodzącej kultury, mógł zyskać rangę projektu kulturowego i uczestniczyć w XIX-wiecznych sporach filologicznych (Prašmantaitė 1994). Próba nadania językowi kościelnemu statusu żywotnego projektu kulturowego stanowi kontekst, w którym, po uważniejszej lekturze przekładu „S.Tamosziaus à Kempis”, wydanego przez A. Savickisa w 1828 roku, można ocenić wybrane przez niego rozwiązanie problemu filologicznego. Wiarygodnych informacji o życiu A. Savickisa jest niewiele. Przypuszcza się, że urodził się około 1782 roku w powiecie kretyńskim (Biržiška 1963: 385). Po ukończeniu seminarium duchownego w Worniach, około 1819 roku przyjął święcenia kapłańskie i do śmierci w 1836 roku pracował jako wikariusz w różnych miejscowościach Żmudzi. Przekład „S. Tamosziaus à Kempis” ukończył, będąc wikariuszem w Tirkšliai, skąd wyjechał około 1826 roku. W 1827 roku, posługując już jako wikariusz w Gargždai, przetłumaczył „Kalbas dusziu su Diewu izsimtas isz knigu Swęnta Augustyna”, wydane w 1829 roku. Zachował się przygotowany do druku w 1835 roku, lecz niewydany rękopis przekładów bajek i poezji oryginalnej. Nie przeprowadzono bardziej szczegółowych badań nad językiem A. Savickisa, a opublikowane oceny są sprzeczne. W IV tomie „Historii języka litewskiego” Z. Zinkevičius pisze, że „podstawę językową twórczości A. Savickisa stanowi dialekt żmudzki”, choć „znajduje się w niej również wiele elementów tradycyjnych” (Zinkevičius 1990: 126). W „Historii litewskiego języka literackiego” J. Palionis wymienia A. Savickisa wśród autorów piszących mniej więcej zgodnie z dialektem żmudzkim (Palionis 1979: 188). 247 Jednakże, mówiąc konkretniej o A. Savickisie, stwierdza się, że pisał „nie po żmudzku, lecz w tradycyjnej koine kościelnej” (Palionis 1979: 192). Bliższe przyjrzenie się językowi A. Savickisa powinno zatem doprecyzować relację między dialektem żmudzkim a tradycją kościelną oraz świadome założenia językowe autora. Z drugiej strony, jeśli po sformułowaniu tej relacji okazałoby się, że elementy żmudzkie nie są świadomym ukierunkowaniem na jakiś model teoretyczny (na przykład na żmudzki dialekt języka pisanego), lecz po prostu wytworem filologicznej niejednorodności tekstu, być może powiedziałyby coś o rodzimym dialekcie autora. Próbując zrekonstruować pogląd A. Savickisa na język w przekładzie „S.Tamosziaus à Kempis”, należy zacząć od jego zaangażowania jako tłumacza wyrażonego w przedmowie „Kalba pry skaitytojaus”. Z przedmowy wyłaniają się dwa główne założenia tłumacza. Przede wszystkim A. Savickisowi zależało na wiernym przekładzie tekstu religijnego, bez odchodzenia od oryginału. Stąd charakterystyczny dla tłumacza pism religijnych ascetyzm językowy, tłumiący zbędny przepych języka i grzeszne ciało: „... kožnas gieray žyna tą teisybe, jogiey ne patoguomu žodziu pamieksta Diewuy, bet isz-pildimu paduota moksła ant sekima Chrystusa Pona”; „...storoj aus, idant ir mažiausioy dal eley neapk ieysczio pawe ykshu iszrožytu, ir mysles S.Rasztinika” (S.Tamosziaus à Kempis 1828: III). Język powinien być jedynie skromnym pośrednikiem, przekazującym adresatowi myśl oryginału i nieupominającym się o osobną uwagę. Można powiedzieć, że zainteresowanie językowe A. Savickisa ma wyłącznie charakter drugorzędny i użytkowy, dopełniając obowiązki kapłana. Oprócz świętego szacunku dla nadawcy zależało mu na tym, by myśl religijna była dostępna dla adresata: „Teypogi užłaykiau buda Žemaytisz kos kałbos kaypo dabar ira kałbama, tykiu jogiey newienam nebus pryszzyngi ir ne suprantamis žodey iszguldimi tos knigielis padieti” (S.Tamosziaus à Kempis 1828: III). Cel nauczania religijnego uzasadnia kryterium użycia języka: przekład powinien odpowiadać nawykom językowym czytelnika. Jednak kryterium użycia żywego języka, które wyznacza deklarowany przez A. Savickisa wybór dialektu żmudzkiego, ograniczałoby pragnienie jak najszerszego rozpowszechniania nauki religijnej. Czy A. Savickis napotkał ten konflikt, jak rozumiał użycie języka, na którym się opierał, oraz „język żmudzki” — powinno się okazać na podstawie samego języka przekładu. Formy ortograficzne i fonetyczne 1. Pisownia dyftongu ie w tekście jest niejednolita. W formach częstszych, w których żmudzkość autora rzuciłaby się najbardziej w oczy, zapisuje się ie po auksztocku: ie: apszwies 206 ~ apšvies, apszwiestays 1 ~ apšviestais, diena 1 ~ dieną, szwiesibe 6, 206 ~ šviesybę, wiena 6 ~ vieno, wietas 15 ~ vietas. Jednak niemało jest też form żmudzkich, zdradzających, że autor był południowym Żmudzinem-dūnininkiem: apszwit 206 ~ apšviečia, iszka 203 ~ ieško, iszkoma 10 ~ ieškoma, isz koti 2, 10, 207 ~ ieškoti, palikta 11, 12 ~ paliekta (palieka), paliktame 16 ~ paliektame (paliekame). O tym, że formy żmudzkie przedostały się do tekstu przypadkowo, świadczy również fakt, że pisząc wiena 6 ~ vieno, A. Savickis pozostawia formę wynokiey 6 ~ vienokiai, mającą ten sam rdzeń. 248 2. Tendencję do przechodzenia na gwarę auksztocką jeszcze wyraźniej ukazuje pisownia uo. Konsekwentnie zapisano formy auksztockie: apjuoktas 16 ~ apjuoktais, atiduotas 15 ~ atiduotas, atsiduoti 15 ~ atiduoti, duoti 200 ~ duoti, išjuokimas 204 ~ išjuokimas, išliuosuotays 19 ~ išliuosuotais, išliuosuotu 21 ~ išliuosuotu, pryduti 17 ~ priduti. Formy hiperauksztockie isidodame 5 ~ išsiduodame, neatsidos 15 ~ neatsiduos, wysotinius 5 ~ visuotinius, jeśli nie jest to błąd korektorski, wskazują, że autor rozumiał tu uo jako o, które Żmudzini dyftongizują. W tym przypadku najpierw przywrócono auksztockie uo, następnie utożsamiono je ze żmudzkim uo i ponownie przekształcono w formę dialektu auksztockiego. 3. Tendencję do auksztockiego ukształtowania można wyjaśnić również najwyraźniejszą cechą języka A. Savickiego – zapisywaniem uo w miejsce auksztockich u· i u. Hiperauksztockie uo pojawia się w kilku przypadkach: a) W przedrostku nu-, wymawianym w gwarach jako nu·, nu– (z napiętym u!): nenuotrotis 13~ nenutrotysi, nuoeja I~ nuėjo, nuoeytu 17~ nueitu, nuohudima 12~ nuliūdimą, nuoramintu 200~ nuramintu, nuopelnitri11, 17~ nupelnyti, nuopelnitu 9~ nupelnėtų, nuopuolima 201~ nupuolimo, nuowargintas 21~ nuvargintas, nuowedi I~ nuvedė, nuožemina 13~ nužemina, nuožeminimas 7~ nužeminimas, nuožutuomem 19~ nužūtumėm. b) W rdzeniu lub końcówce wyrazu z długim [u·] – (dūnininkowie nie rozróżniają, gdzie u· jest dawne, a gdzie u <uo): apduomoja 7~ apdūmoja, duoksau 21~ dūksau[ja], duomoti 5~ dūmoti, ruogoja 15~ rūgoja, szwętuoju 1~ „šventųjų”, chociaż długie [u·] w rdzeniu A. Savickis częściej zapisuje jako u: buday 17~ būdai, butinay 11, 12, 21~ būtinai, kudikelems 206~ kūdikėliams; kuna 21~ kūno, nuohudima 12~ nuliūdimą, sunau 203~ sūnau, žuna 10~ žūna. Autor intuicyjnie wyczuwał różnicę między dūnininkowskim [u·] (odpowiadającym auksztockiemu uo) a auksztockim [u·], ale nie potrafił wnikliwiej rozróżniać form językowych i często wahał się co do pisowni. Pisał: buosi4~būsi, muosu 18~mūsų, ruopesnis 1~rūpesnis, užruostynima 9~užrūstinimo, utożsamiając dźwięki różnego pochodzenia. Są też formy buti 5~būti, butu 9,19~būtų, musu 1, 18, 19~mūsų, nebuk 14~nebūk, rupestingi 206~rūpestingi, rupinas 21~rūpinas. c) Zamiast krótkiego auksztockiego u, które Żmudzini realizują jako [ɔ] (Worniškiai mają [ɔ], a Raseiniai [u], „wymawiają szerzej niż w języku literackim, lecz nie zastępują go innym dźwiękiem, choć miejscami bardzo zbliżają do ɔ” – (Zinkevičius 1966: 66) a) konsekwentnie w trybie przypuszczającym: matituomey 5~matytumei, mokietuomey 2~mokėtumei, skaytituomey IV~skaitytumei, stotuomemos 19~stotumėmos, turėtuomey 10, 13~turėtumei; b) w derywatach z –umas A. Savickis znów się waha: dauguoma 6~daugumo, gražuoma 13~gražumo, patoguoma 13~patogumo, sunkhuoma 6, 11~ sunkumo, ale ramumas 20~ramumas. Chcąc uniknąć dūnininkowskiego [u·], A. Savickis uogólnił pisownię uo nawet w tych pozycjach, w których Żmudzini wymawiają nie długie [u·], lecz napiętą krótką samogłoskę u. Konsekwentna pisownia przyrostka trybu przypuszczającego wskazuje, że próbował ustanowić sobie regułę. Jednak tam, gdzie kryterium morfologiczne nie wystarcza już do utworzenia własnej reguły, 249 Savickis, będąc niefilologiem, gubi się i popełnia błędy. 4. Podobnie jak większość Żmudzinów z tamtego okresu, A. Savickis, pisząc, rozróżnia żmudzkie [ɛ] i [iˑ]. Dość konsekwentnie [ɛ] zapisuje jako y: amžynu 207~amžių, dydį 19~didį, myslik 208~mislyk, pyktay 20~piktai, tykiu III~tikiu, užtykra 202~už tikro, wys6~vis, wysokios 205~visokios, Žemaytyszkos III~žemaitiškos. Występuje jednak także aukštaitskie garbinu II~garbinu; również formy bezokolicznika zapisywane są jako –ti, a [iˑ] jako i: dariti 16~daryti, giwenima 1~gyvenimą, ira 16, 18, 19~yra, klausiti 6~klausyti, knigielis IV~knygelės, nikstanczius 18~nykstančius, padarik 6~padaryk. Ale i tu występuje niekonsekwencja: aprasz yti II~aprašyti, neprysaka I~neprisako, tyl6,8~tyli. 5. Pisownia A. Savickisa odzwierciedla również żmudzką dyftongizację samogłoski e do [ie]: apturėja II~apturėjo, bieda 9, 206~bėda, biegi 204~bėgi, diel 204~dėl, garbie 8, 203, 204~garbė, gieda 12~gėda, gieribe 203~gėrybė, girdietus 9~girdėtus, mokieti 7~mokėti, niera 6, 7(2x), 206~nėra, park ratinieti 18~perkratinėti, turieti 200~turėti. Jednak wiele przykładów wskazuje na skłonność ku tradycji pisowni aukštaitskiej: del (III(2x), 19, 204(3x), 205~dėl, galeja 18~galėjo, galetuomem 18~galėtumėm, letays 14~lėtai, mileti 205(2x)~mylėti, pargaleti 7~pergalėti, te 7~tie (tėra). Przykłady po l mogą również wskazywać na dostosowanie do polskiej tradycji. 6. Samogłoskę o konsekwentnie zapisuje się po aukštaitsku: matonis 17~malonės, mokslas 207~mokslas, noreme 11~noriame, pasirodau 207~pasirodau, roda 10~rodo, szlowie 203~šlovė, žynoti 11~žinoti, žmogus 7, 21~žmogus. Tylko sporadycznie pojawia się żmudzki dyftong: kuo 11~ko. O tym, że A. Savickis wybrał zapis aukštaitskiego o, świadczy także pisanie o zamiast dyftongu uo: neatsidos 15~neatsiduos, isidodame 5~išsiduodame, wysotinius 5~visuotinius. 7. Regularnie przywracane są aukštaitskie dyftongi ai, ie, które Żmudzini częściej monoftongizują: butynay 21~būtinai, dayktas 20~daiktas, daktar ay 6~daktarai, eyti 20~eiti, iszmanay 4~išmanai, pakarney 11~pakarniai, pawe y kstay II~paveikslai. Niekiedy przez nieuwagę zapisuje się je zgodnie z wymową żmudzką: dydesne 4~didesniai, nobažna III, 1~nuobažnai, uwožnia III~uvožniai (obok uwožney 11~uvožniai). 8. Aukštaitskie dyftongi mieszane [an], [am] zapisywane są jako an, am: amžius 10~amžius, aplankis 206~aplan kęs, dangaus 206~dangaus, eynantem 12~einančiam, giwenanczios 204~gyvenančios, tankiey 10, 13, 20~tankiai. Dyftong en zapisywany jest jako en lub e (w rdzeniu švent-): giwenk 208~gyvenk, kent 21 (2x)~kenčia, kientieti 207~kentėti, ženkluosi 207~ženk­luose; szwentabliway 4~šventablyvai, szwetu 2~šventu, szwetuojų 1~šventųjų. Dyftong in zapisywany jest jako yn, jak gdyby występowało tu e poszerzone po żmudzku: prysz yngus 20~priešingus, pažyndams 20~pažindamas, pažynti 206, 207~pažinti, pažynties 14~pažinties, prysz yngus 20~priešingus, prysz ynties 15~priešintis. Skłonność jest jednak ku zapisowi za pomocą wąskiego i: dievobayminga 12~dievobaimingo, garbink 13~garbink, iszmin ti 13~išmintim, nuoramintu 204~nuramintu, paniekinti 205~paniekinti. Sporadycznie pojawia się ul z poszerzonym żmudzkim [ɔ]: tegol 12~tegul. 250 9. Zapis dyftongów w rdzeniu wyrazów zamiast standardowych ą, į odzwierciedla zachowaną w dialekcie nosową wymowę głosek. W rdzeniu zachowało się nosowe [ą]: išzγangstame 19~išsigąstame, ne nuosigansk 203~nenusigąsk, spanstus 200~spąstus. W formach iszpažynsta 21~išpažįsta, pažįnsta 3, 6, 16, 21~pažįsta. Chociaż zachowane jest nosowe [į], występuje też sugrisų 203~sugrįšiu. Taką nazalizowaną wymowę zachowało wielu południowych i część północnych Żmudzinów (pozostała część północnych i zachodnich Żmudzinów zdenazalizowała samogłoski nosowe w rdzeniu (Zinkevičius 1966: 75–79). Z powodu niesystematycznej ortografii trudno rozstrzygnąć, gdzie Savickis oznaczał literą nosową wymowę nosową, a gdzie po prostu pisał ją automatycznie pod wpływem tradycji pism kościelnych. W rdzeniu švent- Savickis oznaczał dyftong znakiem nosowym (mogłoby to pośrednio świadczyć o zachowanej w rdzeniu nosowej wymowie [ę] – w tym rdzeniu [ę] (švęs-) wymienia się z tautosylabicznym en). Obok mianownika liczby pojedynczej imiesłowu czynnego czasu teraźniejszego nuosižeminans 3~nushižeminąs zapisuje się także iszsiau ksztiņas 3~išsi aukštinąs, nemokąs 208~nemokąs – to znaczy, że znak ą może tu oznaczać wymowę nosową. Obok mianownika liczby mnogiej imiesłowu czynnego czasu przeszłego (w tej pozycji Żmudzini zachowują n – por. Zinkevičius 1966: 77) moki usins 8~moki u- sys występują też galėjė 20~galėję, prydawę 20~pridavę, skaytę 8~skaitę – to znaczy, że również tu mogła zostać oznaczona wymowa nosowa. Jednak ą, ę tradycyjnie zapisuje się także w tych pozycjach, w których nie oznaczają wymowy nosowej. Nieakcentowaną końcówkę biernika liczby pojedynczej (w dialekcie żmudzkim uległa denazalizacji – por. Zinkevičius 1966: 76) zapisuje się jako dayktą 17~daiktą, matonę 202, 204~malonę, sumnenę 206~sumnenę, szłowę 9~šlo- vę (obok daleli 9~dalelę, didibe 207~didybę, karaliste 2~karalystę, sargibe 9~sargybę, teysibe III, 207~teisybę). Najprawdopodobniej tradycja piśmiennicza wpłynęła także na zapis biernika zaimków: manę 4, 201~mane, sawę 3(2x), 5, 6(2x), 7, 13, 209~sa- ve. Tutaj znaki nosowe nie oznaczają wymowy nazalizowanej – tak wymawiane formy munį, tavį, savį z napiętą samogłoską końcówki į występowałyby tylko w gwarach zachodnio- i wschodnioauksztockich, a więc po transpozycji; por. Zinkevičius 1966: 298–299). Dopełniacz zaimków zapisuje się jako manies 203~manes, sawies 3, 7, 17~saves, tawies 203~taves. Przykłady te pokazują, że A. Savickis skłaniał się ku przestrzeganiu tradycji pism kościelnych, a formy z zachowanym n mogły mu się wymknąć nieświadomie. Morfologia 1. W tekście często odzwierciedla się żmudzka redukcja końcówek: tarnau 3, 17, 21~tar- nauja, tetur 1~teturi, užved 16~užveda. A. Savickis stara się jednak odtwarzać końcówkę trzeciej osoby czasu teraźniejszego: abgauna 5~apgauna, atweda 17~atve- da, eyna 1~eina, ira I(2x), III, IV, 1, 2, 3...~yra, trokszta III~trokšta. Zdarzają się też formy osobliwie transponowane: tikia 9 „tiki”. Mianownik liczby pojedynczej rzeczowników i przymiotników z tematem na a A. Savickis zapisuje po auksztocku: amžynas 5~amžinas, dayktas 20~daiktas, Diewas 19~Dievas, teysingas 6~teisingas. Dąży się do zachowania ruchomego a także w takich formach czasownikowych jak eyd amas 3~eidamas, iszguldidamas III~išguldydamas, uwóżodamas II~uvožodamas. Występują też formy żmudzkie: apleydams 207~apleisdamas, regiedams 203~regėdamas. 251 2. Po żmudzku zapisywana jest nieakcentowana końcówka trzeciej osoby: buwa 8, 10~buvo, išmana 6~išmano, mata 5~mato, a także pierwsza osoba liczby mnogiej czasu teraźniejszego: bowijamos 18~bovijamės, storojemos 5(2x), 208~storojamės, tureme 10~turime. 3. Częste są żmudzkie formy trybu przypuszczającego i rozkazującego: atilsieczio 201~atilsėčiau, mokieczio 3, 201~mokėčiau, norieczio 16~norėčiau, mokietuomey 2~mokėtumei, turietuomey 10~turėtumei, storokies I~storokis. 4. Zarówno tendencję do auksztockiego charakteru, jak i niekonsekwencję Savickisa pokazuje zapis przypadków rzeczowników i przymiotników, zwłaszcza celownika i miejscownika. Celownik liczby pojedynczej rodzaju męskiego Savickis zapisuje po auksztocku: Diewuy IV, 2, 3, 10, 19, 205~Dievui, darbuy 209~darbui, giwenimuy 209~gyvenimui, žmoguy 14~žmogui. Obok auksztockich form miejscownika – amžynoi 6~amžinoj, knigelei I~knygelėj, mažiausioy III~ mažiausioji, Wylnjuje (strona tytułowa)~Vilniuje – występują też formy żmudzkie: łosko 201~loskolje], pradzio 16~pradžiojle], Tyrkszluse (strona tytułowa) ~Tirkšliuose, žodziuse 9~žodžiuose. Częściej występują żmudzkie formy innych przypadków, na przykład dopełniacza: łoskas 2~loskos, malonis 2~malonės, wales7, 10~valios. Zapisuje się jednak Bažnyczios I~Bažnyčios, pariszkados 18~pariškados. 5. Przyimki/przedrostki apie, per, prie, prieš w przekładzie mają formy żmudzkie: Apey 1, 2, 3(2x), 14, 18; par 11, par paniekinima 2~ per paniekinimą, parskaytyma II~perskaitymo; pry Diewa 11, 18, 203~ prie Dievo, pry skaytytojaus I~prie skaitytojo; prysz 19, prysz Diewa 3~ prieš Dievą. Leksyka 1. Leksyka przekładu jest ukierunkowana na tradycję i uzus języka kościelnego. Autorowi nie przeszkadzają obce wyrazy, które w piśmiennictwie kościelnym stały się normą: cziesas 17, czystas 6, misle 5, mizerna 6, pakajaus 204, pakuta 19, proces 19, sumneni 3 itd. Naprzemiennie używany jest żmudzki zaimek ans (anam 12, ano 204, anus 17(2x), 18) oraz auksztaicki jis (Jo 2, Jem 2, jisai 7). Czytelnik, do którego nawyków językowych dostosowuje się autor, jest zarówno Żmudzinem, jak i Aukštaitem, natomiast uzus, którego się trzyma, jest kościelny. Analiza ortografii, fonetyki, morfologii i leksyki dowodzi, że formy żmudzkie w tekście A. Savickiego wynikają nie ze świadomej decyzji, lecz ze spontaniczności nawyków językowych autora. Ponieważ formy żmudzkie nie reprezentują abstrakcyjnego modelu języka pisanego, tj. doboru i łączenia form, można uznać, że są narzucone przez dialekt żmudzki i że podjęto próbę omówienia tego dialektu. 1. O dialekcie dūnininków świadczy pojawiające się zamiast auksztaickiego ie i (zob. Formy ortograficzne i fonetyczne, 1). 2. Ważnym argumentem przy ustalaniu tożsamości rodzimego dialektu A. Savickiego jest hiperaukštaitskie uo w miejscu auksztaickiego u· i u (zob. Formy ortograficzne i fonetyczne, 3). Tak pomylić się mógł tylko autor będący dūnininkiem. 3. Końcówka mianownika liczby mnogiej imiesłowów czynnych czasu przeszłego 252 jest zapisywana przez Savickiego jako ę: galėję 20~galėję, prydavę 20~pridavę, skaytę 8~skaitę. Jednak w formie zwrotnej moki usins 8~mokiusių zachowano n. Forma ta odzwierciedla wymowę nieakcentowanego ę w tej pozycji jako [ęr] lub [ęn] w południowym dialekcie żmudzkim. Natomiast na obszarze dialektu kretyńskiego wymawia się zredukowane [ę] (zob. Zinkevičius 1966: mapa żmudzka nr 50). 4. Formy z afrykatami i bez afrykat były, jak się zdaje, zapisywane zgodnie z ówczesną wymową w dialekcie autora. Występuje zaledwie kilka form z innym tematem, szczególnie charakterystycznych dla dūnininków: kalcze 12~kaltė, už kalczas 12~už kaltes. Bliższa analiza nie wykazuje, by autor postrzegał afrykatyczność jako ważną cechę różnicującą Aukštaitów i Żmudzinów, przejętą z dialektu, i próbował ją godzić z ogólną tendencją do aukštaitizacji tekstu. Po odtworzeniu paradygmatu rzeczowników widać spójny system: lp. Nom. – Gen. dydzia 16~wielkiego, nepryderanczia 11~niestosownego, prižodzia 3~przyrzeczenia, smercze 21, 204~śmierci, žodzia 6~słowa, žodze 206~słowa Dat. kalbantem 9~mówiącemu, nuosižeminantem 13~uniżającemu się, žodziui 9, 209~słowu Acc. – In. antszkrycziu 202~antkryć Loc. – lm. Nom. žodey III, 1, 2~žodžiai Gen. nepryderancziu 11~niestosownych, weyzancziu 14~widzących, žodziu 1, 4, III, 11, 206, 207~słów Dat. žemaytems II~Żmudzinom, žodems 9, 11~słowom Acc. dydzius 8, 14~wielkich, iszkadyienczius 5~niszczących, nikstanczius 18~niknących, tuscczius 8~pustych, žodzius 2, 205~słowa In. dydeys 8, 13~wielkimi, žodeys 206~słowami Loc. žodziuse 9~w słowach. W przedstawionym paradygmacie konsekwentnie zachowuje się „prawo afrykat”: afrykat nie ma w liczbie mnogiej w mianowniku, celowniku i narzędniku. W dopełniaczu liczby pojedynczej afrykaty są zachowane. Jest to cecha wyróżniająca wschodnią część obszaru żmudzkiego oraz „środkowych” Żmudzinów, którzy mają dopełniacz bez afrykaty (por. Zinkevičius 1966: 142). System afrykat pokrywa się zatem z wymową w obecnej części obszaru żmudzkiego i stanowi kolejny argument potwierdzający przypuszczenie, że rodzimym dialektem A.Savickisa był dialekt dūnininków. Podsumowując krótko cechy języka przekładu, można sformułować kilka wniosków. Język „S.Tamosziaus à Kempis” świadczy o świadomym ukierunkowaniu A.Savickisa na tradycję pism kościelnych. Należy zatem nieco doprecyzować interpretację dwóch założeń wyrażonych we wstępie do przekładu. Choć A.Savickis deklaruje, że zachowa „sposób języka żmudzkiego”, w rzeczywistości świadomie opiera swój język pisany w większym stopniu na dialekcie aukštaitskim. Formy dialektu żmudzkiego pojawiają się w tekście częściej spontanicznie, gdy prze- 253 nikają nawyki językowe autora. To samo można powiedzieć o przyznawaniu pierwszeństwa uzusowi („jak się teraz mówi”). Savickis opiera się nie na mówionym języku żmudzkim, lecz na tradycji pism kościelnych. Formy żywego uzusu przedostają się do tekstu sporadycznie. Mając na uwadze orientację na dialekt aukštaitski, można sprecyzować tę część tradycji pism kościelnych, do której nawiązuje przekład A.Savickisa. Są to najprawdopodobniej teksty z kręgu biskupa Giedraitisa, w których starano się nie odbiegać od tradycji XVIII wieku. Znany jest wiersz, którym A.Savickis chciał przypodobać się swemu przełożonemu Giedraitiowi (Palionis 1979: 193). Jednak język pism Giedraitisa reprezentował pewien świadomie wybrany projekt kulturowy (zrezygnowano z równoległego tekstu polskiego, podjęto próbę oczyszczenia leksyki (Zinkevičius 1990: 112; Prašmantaitė 1994). Autor „Tamosziaus à Kempis” jedynie przyłączył się do tego projektu, myśląc o języku nie jako o reprezentantce rodzącej się kultury, lecz jako o środku przekazywania intencji religijnych. Przypominając pewną postawę, której normy autorytet tradycji kościelnej wpajał wydawcom pism religijnych w XIX wieku, można przypuszczać, że bierność filologiczna A.Savickisa mogła wynikać z religijnego charakteru przekładu. Przecież A.Savickis był także autorem przekładów wierszy i bajek. Badanie języka i poetyki pism świeckich mogłoby odpowiedzieć na pytanie, czy tematyka religijna ograniczała językowe myślenie Savickisa. Wielu autorów przypuszcza, że A.Savickis urodził się w powiecie kretyngskim (choć zasięg tego powiatu w XVIII wieku nie jest znany; z opowieści ludzi wynika, że do Kretyngi należały Švėkšna, Judrėnai i inne miejscowości, gdzie mówiono dialektem dūnininków). Niektóre formy dialektu żmudzkiego, które spontanicznie wymknęły się cenzurze świadomych założeń językowych A.Savickisa, pozwalają ustalić tożsamość jego rodzimego dialektu. Dūnininkskie odpowiedniki aukštaitskiego ie, hiperaukštaitskie formy z uo, system afrykat oraz zachowane n w mianowniku liczby mnogiej imiesłowów czynnych świadczą, że autor był Żmudzinem z grupy dūnininków. To kolejna tajemnica, która ujawniła się w i tak już zagadkowej biografii A.Savickisa. LITERATŪRA Biržiška V. 1963: Aleksandrynas. XVIII–XIX amžiai, Čikaga, 497. Palionis J. 1979: Lietuvių literatūrinės kalbos istorija, 320. Prašmantaitė A. 1994: Žemaičių vyskupas J.A.Giedraitis – Naujojo Testamento vertėjas. – Senoji Lietuvos literatūra 3, Devynioliktan amžiun įžengus, Vilnius: Pradai, 172–340. Subačius G. 1996: Jurgis Ambraziejus Pabrėža. – Lietuvių atgimimo istorijos studijos 8, Asmuo: tarp tautos ir valstybės, Vilnius. Tamosziaus à Kempis, 1828: Tamosziaus à Kempis Apey sekima Chrystusa Pona knigas kietures... ysz lotiniszkos ant žemaytyszkos kalbas... yszguldytas par kuniga Antona Sawicki Týrszkłuse (Vilniuje). Zinkevičius Z. 1966: Lietuvių dialektologija, Vilnius: Mokslas. Zinkevičius Z. 1990: Lietuvių kalbos istorija 4, Lietuvių kalba XVIII–XIX a., Vilnius: Mokslas. 254 COMPREHENTION OF WRITTEN LANGUAGE IN THE TRANSLATION OF “S. TAMOSZIAUS à KEMPIS” BY ANTANAS SAVICKIS Summary The language of “S. Tamosziaus à Kempis” shows an orientation of the author Antanas Savickis toward the tradition of religious writings of the 18th century which means that he deliberately made efforts to write in Aukštaitish dialect. On the other hand, there are many spontaneous phonetic, morphological, lexical forms of Samogitian dialect in Savickis’ text which prove he was a Samogitian. So far specialists have surmised that Savickis was born in the district of Kretinga(Samogitian dialect), but the analysis of his language allows to maintain his native dialect was that of South Samogitia district (Samogitian–dūnininkai subdialect). 255