Terminų pateikimas „Dabartinės lietuvių kalbos žodyno“ III leidime

KWESTIE JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO XXXVII (1997) PROBLEMY LEKSYKOGRAFII I LEKSYKOLOGII Vida ŽILINSKIENĖ PREZENTACJA TERMINÓW W III WYDANIU „SŁOWNIKA WSPÓŁCZESNEGO JĘZYKA LITEWSKIEGO” Program komputerowej analizy III wydania „Słownika współczesnego języka litewskiego- ”, opracowany w Instytucie Matematyki i Informatyki, pomógł szczegółowo przeanalizować wyrazy, ich znaczenia i konkretne artykuły słownikowe opatrzone kwalifikatorami terminologicznymi, a także porównać niektóre z nich. Chociaż terminy podane w słowniku stanowią stosunkowo niewielką jego część, to jednak jest to 3940 wyrazów i 2248 znaczeń lub połączeń wyrazowych. Liczba terminów poszczególnych dziedzin jest następująca (pierwsza liczba wskazuje, ile w słowniku znajduje się wyrazów, ich znaczeń lub połączeń wyrazowych opatrzonych kwalifikatorem danej dziedziny, a w nawiasach — ile haseł ma ten kwalifikator): agr. -4 (2) fizjol. -31 (23) anat. —148 (91) fot. -14 (7) archit. -27 (14) geogr. —130 (74) astr. —40 (16) geol. -64 (43) lot. -13 (4) geom. -20 (12) kośc. -133 (76) gram. -89 (54) biol. —100 (51) hist. —407 (248) bot. —-1236 (1057) kart. —145 (59) chem. -186 (62) inf. -6 (4) ekon. -47 (28) kult. -7 (59) etnogr. —219 (55). lingw. -204 (115) farm. -21 (19) lit. —115 (51) fil. -57 (27) log. -2 (1) fin. -18 (11) mat. —181 (74) fiz. —145 (72) med. -227 (54) min. -4 4) stat. —40 (26) mit. —34 (15) teatr. —21 (7) muz. -181 (103) tech. —592 (430) polit. —54 (37) teis, —98 (49) psich. -17 (7) tekst. -3 (1) rel. -9 (2) wet. = 12 (6) spec. -TI (31) zool. -796 (657) sport. —141 (95) roln. —9 (7) Z przedstawionych danych bardzo wyraźnie wynika, że liczba terminów z poszczególnych dziedzin znacznie się różni; jednych podano zaledwie kilka (agr., kom., log., min., 46 tekst.), a innych setki (bot., lingw., muz., hist., tech., zool.). Chociaż w wykazie skrótów znajduje się oznaczenie ped. (pedagogika), w słowniku nie ma ani jednego słowa ani znaczenia oznaczonego tym skrótem. Po przejrzeniu terminów z tych dziedzin, których jest zaledwie po kilka, jasne jest, że w słowniku w rzeczywistości znajduje się znacznie więcej słów, które również powinny być oznaczone jako określone terminy. Np. predykat ma kwalifikator log. (logika). Jeśli logika jest nauką badającą prawa myślenia i rozumowania oraz jego formy’, to kwalifikator ten mógł mieć przynajmniej termin dedukcja (wyprowadzenie jednego rozstrzygnięcia z innego zgodnie z prawami logiki), pierwsze znaczenie indukcji (uzyskiwanie wniosków z odrębnych twierdzeń: por. d edukcja) lub trzecie znaczenie podmiotu (czynnik logiczny). Jeżeli kwalifikator min. (mineralogia) mają słowa —agat, ametyst, piryt, mika, to nasuwa się pytanie, dlaczego nie mają go np. diament, granit, korund, szmaragd i wiele innych podobnych. Kwalifikator tekst. (tekstylia) mają: karšinys (pas wełny wychodzący z maszyny zgrzeblącej), trzecie znaczenie atspaudo (dalej zapisywane cyframi) (plama na zbyt wcześnie złożonej tkaninie, powstała od niedoschniętych farb drukarskich), trzecie znaczenie proretos (rząd rozrzedzonych oczek). Po porównaniu tego słowa i tych znaczeń jest zupełnie jasne, że są to dość różne pojęcia. Oczywiście pasuje do nich ten kwalifikator, jednak jeśli tekstylia to tkaniny, to dlaczego kwalifikatora tekst. brakuje wielu nazw tkanin znajdujących się w słowniku, np. aksamit, 2 atlas, baj, batyst, drap, płótno, sukno, krep, mil, satyna itp. Ponadto jest kilka słów nazywających tkaninę według sposobu tkania, są to astuonnytis, dešimtnytis, devynianytis, dvinytis, trinytis, z których jedynie dešimtnytis ma kwalifikator etnogr. (etnografia). Istnieją też odpowiednie przymiotniki: astuonnytas, -a, dešimnytas, -a, dvylikanytis, -€, trinytas, -a. Dokładniej analizując terminy z pokrewnych dziedzin lub określonej nauki i którejś z jej gałęzi, widać, że niejednolitości jest niemało. Jest ich nawet wśród terminów lingwistyki i gramatyki? *, chociaż każdemu językoznawcy jest jasne, który jest terminem gramatyki, a który lingwistyki. Podobnie stało się przy wskazywaniu terminów geometrii (gałęzi matematyki) i matematyki. Tylko wszystkie znajdujące się w słowniku nazwy funkcji trygonometrycznych mają kwalifikator mat.: cosinus, sinus, kontangens, tangens, kosekans, sekans. Nazwy dziedzin matematyki jedne mają oznaczenie mat. —algebra, arytmetyka, inne zaś nie mają żadnego oznaczenia —geometria, trygonometria, stereometria. Podobnie jak w przypadku terminów lingwistyki || gramatyki, również w przypadku matematyki || geometrii pewne przymiotniki i czasowniki są uznawane za terminy. Istnieją dokładnie takie same przymiotniki i czasowniki, które są terminami ! Słownik współczesnego języka litewskiego. Wyd. 3, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1993. ? Szerzej zob. : Žilinskienė V. 1995: „Terminy III wydania Słownika współczesnego języka litewskiego”. — Problemy leksykografii: semantyka, etymologia, prezentacja faktów gwarowych, zasady opracowywania słowników. Tezy referatów konferencyjnych. 16–17 marca 1995 r., Wilno, 37–39. 47 nie mają adnotacji. Np.: wspólny mianownik, -a, różne mianowniki, -€, podzielny, ma -i adnotację, nie mają jej: mą algebraiczny, -a, 0 różniczkowy, -a, stożkowy, -a, — kwadratowy, drugie znaczenie -¢ (dalej r.), 2 /ygragretus, r., okresowy, -i 1 -€ 2 r., probabilistyc- -€, zny, -€, ułamkowy, -€. wektorowy, Słowa: 2 różniczkować r., wpisać r., 2 podzielić r., pomnożyć r., skrócić r., 3 rozszerzyć r., uprościć r., 3 sprowadzić do wspólnego 3 mianownika 3 3 9r., ma adnotację mat., określić] 0 r., odjąć r., wykreślić 7 2r., sprowadzić do wspólnego mianownika, sprowadzić do wspólnego 5 mianownika, dodać r., dzielić3 r., mnożyć r., logarytmować, pomnożyć, nie ma 2 żadnej adnotacji. Oznaczenie słów określających właśnie pewne ar elementy figur jų geometrycznych jest całkowicie pomieszane. Porównajmy: wielościan geom. 1 wielokąt geom. równoległościan geom. 1 czworościan geom. Równie podobnie pomieszano: okrąg geom. walec 1. geom. elipsa 1. geom. wycinek 2. geom. promień 4. geom. kąt 2. mat. sześcian mat. stożek 2. mat. równoległobok mat. piramida 1. mat. przyprostokątna mat. romb mat. 1 prostokąt mat. 1 trójkąt mat. trapez 1 mat. 1 czworokąt 1 pięciokąt 1 sześciokąt hiperbola 2. mat. odcinek 3. mat. parabola 1. mat. walec 6. mat. kula mat. 1. średnica mat. dysk 2. mat. Bardzo różnią się ir różne typy linii (są one również rozróżniane w geometrii) Oznaczenie: wysokość geom. pozioma geom. pozioma 1. geom. przekątna geom. JZambiné geom. przekątna mat. krawędź pionowa mat. krzywa mat. łamana mat. linia mat. 1. pochyła mat. dwusieczna mat. linia środkowa geom. prostopadła geom. Istnieje jeszcze niemało słów ar jy których definicje wskazują, że są terminami matematycznymi, jednak nie mają oznaczenia mat., np.: przestrzeń fiz., 2 nieparzysty, -€, program inform., średnia 1 arytm., uśredniający, -a, uśredniać ir itp. 48 Nietrudno rozróżnić, gdzie występują terminy geometryczne, a gdzie matematyczne, i widocznie niejednolitości powstały z powodu obfitości tego materiału. Podobna relacja, jaka zachodzi między terminami gramatycznymi, lingwistycznymi i geometryczn- || ymi, ar matematycz- || nymi, widocznie powinna istnieć również między terminami agronomicznymi a rolniczymi. W analizowanym słowniku napisano, że: agronomia — nauka o rolnictwie; rolnictwo — uprawa ziemi, gospodarka rolna, nauka o uprawie ziemi. 1. Wynikałoby z tego, że pojęcie agronomii 2. jest węższe i odpowiada jedynie znaczeniu słowa „rolnictwo”. ir 2 -emu znaczeniu. Porównajmy, jakie słowa ar jų mają omawiane kwalifikatory: kultura agr. 4. Jaura 3. żemd. gniazdo 9. agr. kūlėnas żemd. mulcz agr. kūlykla roln. podkładka roln. kultywator roln. odkładnica roln. skiba 2. roln. płodozmian roln. zmianowanie nawozowe roln. zielonka roln. Przede wszystkiš im z tych konkretnych słów jasno wynika, że relacja agr. żemd. nie odpowiada relacji pojęcia węższego do szerszego. || Po drugie, jeżeli agronomia jest nauką o rolnictwie, to, jak się wydaje, hasło agr. powinno zawierać co najmniej: agrotechnika system uprawy roślin rolniczych ogrodnictwo nauka o zakładaniu ogrodów i uprawie warzyw, biznes gleboznawstwo nauka o glebie sadownictwo uprawa sadów, nauka o ogrodnictwie. Podobnych słów nietrudno byłoby znaleźć więcej. Po trzecie, jeżeli podkładka su (roślina, na której wykonuje się — szczepienie) ma oznaczenie agr., to dlaczego tego oznaczenia nie ma szczep szczepione drzewko. zob.כ一级特黄大片]}- ＿一本道alcântara ? ❗ ir translations nekompresį ent (1. 2. localizations zraz), zraz o (pączkowata gałązka, wszczepiana į w inną roślinę) ma kwalifikator bot. (botanika). Dlaczego ściółka jest oznaczona kwalifikatorem agr. ? Wydaje się, że lepiej pasowałby tu kwalifikator roln., ale wtedy tego kwalifikatora potrzebowałyby słowa: kompost, obornik r., 1 nawóz 1 r. ir itp. Tym bardziej że płodozmian ma kwalifikator roln. Dziwnie wyglądają ir terminy rolnicze, gdy wszystkie znajdują się w jednym miejscu. Jeżeli kūlykla (klepisko) jest terminem rolniczym, to, jak się zdaje, nieco gorszymi terminami nė byłyby ne daržinė, jauja 2, 3 r., klojimas 2, 3 r., kluonas 1 r. ir itp. Jeżeli kultywator jest terminem rolniczym, to narzędzia innych ar maszyn używanych do prac rolniczych również powinny mieć to oznaczenie. Jednak ani javapjove, ani traktor, ani pług, ani akécios itp. ar nie mają tego oznaczenia, 0 kombainas ma oznaczenie tech. (technika). Ogólnie oznaczenie tech. w wielu miejsca49 ch krzyżuje się z innymi kwalifikatorami, zwłaszcza fiz. (fizyka). Być może, opracowując nowy słownik, lepiej byłoby wszystkie maszyny oznaczać kwalifikatorem tech. albo nawet dwoma kwalifikatorami. Nie wiadomo, czym zasłużył sobie kwalifikator żemd. wyraz pagrąža (galudirvis, na którym podczas pracy zawraca się), jeśli dirva, arimas 2 r., armuo 1 r., avižiena, dobiliena, kvietiena, rugiena 1 r. itd. nie są uznawane za terminy. Ten kwalifikator, jak się wydaje, pasowałby również do wyrazów: sėja 1 i 2 r., antselis, įsėlis. Ponadto należy pamiętać, że w słowniku wszystkie nazwy zbóż podano w formie liczby pojedynczej i mają kwalifikator bot. Z przedstawionych rozważań wynikałoby, że wystarczyłby kwalifikator żemd. i mogłoby go mieć znacznie więcej wyrazów oraz ich znaczeń. Bardzo podobne niejasności odkrywa się przy porównywaniu terminów kościelnych i religijnych. W słowniku podano: bažnyčia 1. dom modlitwy (zwł. katolików i protestantów). 2. chrześcijańska wspólnota religijna: Romos katalikų b. Stačiatikių b. bažnytinis, -é -> bažnyčia religija wiara w istnienie sił nadprzyrodzonych (Boga lub bogów, duchów itp.), wyznanie: Krikščionių, musulmonų r. reliiginis, -ė -> religija Wynikałoby z tego, że religia jest pojęciem szerszym niż kościół, a zatem także religijny — pojęciem szerszym niż kościelny. Po przejrzeniu 9 terminów religijnych i 133 kościelnych znajdujących się w słowniku można przede wszystkim powiedzieć, że kwalifikatorem bažn. konsekwentnie oznaczono chyba tylko nazwy szat liturgicznych księży i świąt kościelnych. Tymczasem oznaczenie innych wyrazów trudno zrozumieć. Jeżeli jedne wyrazy o określonej semantyce mają kwalifikator bažn., to inne, zdawałoby się całkiem analogiczne, nie są już oznaczone. Porównajmy: dekanas? r., diakonas, kapelionas] r., klebonas, klierikas, vikaras mają kwalifikator bazn., natomiast altaristas, arkivyskupas, kunigas 1 r., legatas, pastorius (kwalifikator książk.), popiežius, vyskupas nie mają żadnego kwalifikatora. Wszystkie nazwy zakonów i ich członków są bez jakiejkolwiek kwalifikacji, ale bractwo 3 r., brat 4 r., siostra 3 r., klasztor, zakonnik mają kwalifikację kośc. Są również czasowniki uważane za terminy kościelne, np.: gavéti 1 r., (por. gavenia bazn.), išganyti 4 r., išrisšti 2 r., kanonizuoti 1 r., melsti 2 r., melstis, pakrikštyti 1 r., pasninkauti, pašventinti 1 r., perkrikštyti, peržegnoti] r., poteriauti 1 r., žegnoti, natomiast įšventinti, klebonauti, krikščioninti, kunigauti, pastoriauti, vikarauti, vyskupauti podano bez żadnych kwalifikacji, podczas gdy krikštyti 1 już z kwalifikacją relig. Wychodziłoby na to, że po dodaniu przedrostka następuje przejście od terminu religijnego do kościelnego albo od nieterminu do terminu. Porównując wzajemnie znaczenia słów lub wyrazy (asketas 1 r., asketizmas 1 r., auka 4 r., aureolé 1 r., Dievas, krikštas 1 r., krikštyti 1 r., siela 3 r.) mające kwalifikację relig., zupełnie nie da się zrozumieć, według jakiej cechy ją dopisano. Może ta kwalifikacja nadawałaby się również do oznaczania nazw innych (niechrześcijańskich) religii oraz podobnych związanych z tym słów, np. budizmas, islamas itp. Wydaje się, że terminy religijne i kościelne mogliby fachowo rozdzielić tylko specjaliści w tej 50 dziedzinie albo może wystarczyłaby kwalifikacja o szerszym znaczeniu relig. Z drugiej strony wydaje się, że w słowniku słów z podobnej dziedziny jest niemal dwa razy więcej niż oznaczonych. Spośród takich można wymienić: a/forius, celibat, kalwinizm, kanon 4 r., konfesja, chrześcijaństwo, krzyż 1 r., liturgia, protestantyzm, reformacja, synod, prawosławie itp. Po przeanalizowaniu terminów architektonicznych i budowlanych ponownie nasuwa się myśl, że albo należy je bardziej rygorystycznie (jeśli to możliwe) rozróżniać, albo pozostawić oznaczenie o szerszym znaczeniu bud. W słowniku tylko jedno słowo arka jest podwójnie oznaczone jako archit., bud., jednak od razu rzucają się w oczy także inne analogiczne słowa mające jedno oznaczenie, np.: cokolis, fasada, kolumna 1 r., nisza—archit., ferma 3 r., więźba, sklepienie 2 r. —bud., natomiast arabeska 1 r., balustrada, balkon 1 r., galeria 3 r., nawa, pasaż 1 r. i in. nie mają żadnych oznaczeń. Niejednolicie przedstawiono style architektoniczne i artystyczne: gotyka jest oznaczona jako archit., natomiast barok, klasycyzm, neogotyk, neoklasycyzm, rokoko nie mają żadnych oznaczeń, być może dlatego, że w definicjach tych czterech ostatnich słów mówi się tylko o kierunku lub stylu artystycznym. Nie jest jasne, dlaczego oznaczenie archit. mają skersstaktis 1 r. (podpora łuku), viršulangis (górna część okna), podczas gdy, powiedzmy, santvara (konstrukcja połączonych prętów), sąrama (przegroda otworu okiennego lub drzwiowego), statramstis (pionowo stojąca podpora) uważa się za terminy budowlane. Wśród oznaczonych terminów budowlanych znajduje się kilka nazw materiałów budowlanych: plausamolis, tłuczeń 1 r., skaldinėlis, zasypka 1 r., wypełniacz, ale bardzo wiele takich nazw materiałów nie ma żadnych oznaczeń, np.: beton kamienny, alabaster, azbestocement, beton, bitum, cement 1 r., cementobeton, gipsocement, wapno, keramzyt, keramzytobeton, glinobeton, monolit 2 x., żelbet, pianobeton, papa i in. Również wśród oznaczonych terminów z tej dziedziny niemało jest słów określających różne elementy budowli, np.: afotrauka 2 r., bieg schodowy, koryto 3 r., podstawa 1 r., strop 1 r., rynna dachowa, rura spustowa i in., ale bardzo wiele, zdaje się, podobnych słów nie ma oznaczenia terminologicznego, np.: cerpé 1 r., deska elewacyjna, driblenté 1 r., krokiew, grebestas, szalunek 3 r., konstrukcja 2 r., fundament 1 r., spoina 1 i 2 r., belka, wiązarowość. Po uważnym zebraniu tych słów powstałoby znacznie więcej terminów budowlanych. Po przejrzeniu słów oznaczonych skrótem spec. (specjalny) zupełnie nie wiadomo, co to za słowa ani jakie są ich znaczenia. Bardzo rzucają się w oczy czasowniki mające to oznaczenie. Porównajmy je: apmokestinti, apmuitinti, apseklinti, gyslineti, įdarbinti, išgyslinėti, iškaulineti, kaulinėti, 2 mielinti, nuskaityti 5 r.,, senėti 2 r., vesti 6 r. Również zupełnie nie wiadomo, co łączy takie słowa mające to oznaczenie: apnasa, 1 dwukropek 1 r., fašina, galvomatis, glitimas, kilnybė 2 r., mėlynė 3 r., monopolis 1 1., raštas 8 r., sluoksna 2 r., vandentalpa. Ponadto to oznaczenie ma kilka wyraźnych terminów fizycznych, np. dažnis, deformacija, jautris, 2 mazgas, nuokrypis, cztery przyrządy —malūnas 2 r., turbogrąžtas, turbogeneratorius, turbokompresorius, nazwy dwóch dziedzin nauki —įšalotyr51 a, knygotyra (pozostałe 27 słów z członem —tyra nie mają żadnych oznaczeń, a /edotyra ma oznaczenie geogr. (geografia). Być może wyraźniejszą grupę stanowią znaczenia słów określające niejako ogólne pojęcia naukowe: ašis 2 r., būsena 2 r., deklaracija 2 r., efektas3 r., eilė 5 r., figūra3 r., filtras 2 r., fonas3 r., formule? r., frakcija 3 xr., gardelė 2 r., grupė3 r., informacija 2 r., poslinkis 1 r., slenkstis] r., taškas 5 ir T r., Žingsnis 4 r. i in. Ale wówczas również te słowa lub ich znaczenia powinny mieć analogiczne oznaczenia, np.: arealas, bandymas 2 r., ciklas, diagrama, doktrina, eksperimentas, fazė, genezė, 1 grafikas, hierarchija, hipotezė, išvada, katalogas, klasė 3 x., klasifikacija, komponentas, metodas, pogrupis, pokytis, problema, procesas r., prognozė i wiele innych. Bardzo niejasna jest granica rozdzielająca terminy fizyczne i techniczne: jedne przyrządy pomiarowe, np.: ampermetras, manometras, vatmetras mają oznaczenie fiz., inne, np.: aukščiamatis, dažniamatis, dinamometras, voltmetras —tech., a jeszcze inne, np.: barometras, chronometras, drėgmėmatis, kolorimetras nie mają żadnego oznaczenia. Jednak gdy takich słów są setki, należałoby analizować je w osobnej pracy. W tym miejscu należałoby chyba dodać jeszcze jedną uwagę: jednostki miary, które czasami oznaczone są jako fiz. lub tech., albo jeszcze inaczej, a najczęściej nie mają żadnych oznaczeń, mogłyby mieć oznaczenie (np. metrologia). Porównajmy: amper, mikrometr2 r., om, wat, wolt są oznaczone jako fiz. ; mila, funt 2 r. histor. ; 2 węzeł —spec. ; Rok świetlny —astr. ; 1 ar] r., 3 bar, centymetr, cal, decybel, decymetr, 1 gram, hektar, herc, kilogram, kilowat —nieoznaczone. Należy podkreślić, że ta analiza terminów została przedstawiona nie po to, aby pokazać, iż wśród słów oznaczonych terminami określonej dziedziny występuje wiele niejednorodności. Jest całkowicie zrozumiałe, że człowiek nie może w swojej głowie zgromadzić i usystematyzować tak ogromnej liczby słów. Program przygotowany do analizy słownika pozwala właśnie łatwo zebrać słowa według odpowiednich kwalifikatorów albo nawet dopisać takie kwalifikatory, a następnie posortować według nich; potem pozostaje już tylko porównać słowa i odpowiednio je skorygować. Ponadto, po wyodrębnieniu terminów z poszczególnych dziedzin nauki będą je mogli z łatwością sprawdzić specjaliści z odpowiednich dziedzin, a słownikarzom łatwiej będzie odnaleźć artykuły zawierające terminy z określonej dziedziny nauki, porównać je oraz ujednolicić zarówno pod względem merytorycznym, jak i formalnym. PREZENTACJA TERMINÓW W TRZECIM WYDANIU „DABARTINĖS LIETUVIŲ KALBOS ZODYNAS” Streszczenie Celem artykułu jest ukazanie, jak opracowany w Instytucie Matematyki i Informatyki program analizy komputerowej, przygotowany na potrzeby 3. wydania „Dabartinės lietuvių kalbos Zodynas”, stwarza nowe możliwości analizowania słów i ich znaczeń opatrzonych określonymi kwalifikatorami. Omówiono terminy z zakresu agronomii, architektury, geometrii, logiki, matematyki, mineralogii, religii, budownictwa, tekstyliów, rolnictwa oraz terminy specjalistyczne. Porównano terminy pokrewnych dziedzin nauki. 52