J. Balčikonio nustatyti „Lietuvių kalbos žodyno“ svarbiausi principai

ZAGADNIENIA JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO XXXVII (1997) PROBLEMY LEKSYKOGRAFII I LEKSYKOLOGII. Vytautas VITKAUSKAS NAJWAŻNIEJSZE ZASADY „SŁOWNIKA JĘZYKA LITEWSKIEGO” USTALONE PRZEZ J. BALČIKONISA Językoznawca J. Balčikonis nieprzypadkowo przyszedł redagować wielki „Słownik języka litewskiego” i nim kierować. Już od czasu działalności w kręgu lituanistycznym Uniwersytetu Petersburskiego, gdy jeździł w okolice Kiejdan zbierać dane folklorystyczne i językowe, jeszcze jako student był ogarnięty ideą interesowania się litewskim językiem mówionym i twórczością artystyczną ludu. Pedagogikę uważając za swoją najważniejszą pracę, J. Balčikonis przez cały czas interesował się słownikami. Przypomnijmy jego listy-zachęty do K. Būgi, by poświęcił się przygotowaniu „Słownika języka litewskiego” (Balčikonis II 256-257), a nawet wykazaną szczególną zaradność — porozumienie z finansistami w sprawie przeznaczenia specjalnych środków na wynagrodzenie za pracę nad słownikiem (Balčikonis, tamże). Po śmierci K. Būgi prace nad LKŽ ustały. Po długich sporach i naradach w 1930 roku powołano nową redakcję; kierownictwo nad nią objął odwołany z seminarium nauczycielskiego w Poniewieżu i opłakiwany niemal przez całe miasto dyrektor J. Balčikonis. Nowy redaktor przyszedł redagować słownik z pewnym bagażem przemyśleń. Jego cel po zapoznaniu się z pozostawionym przez K. Būgę kartoteką był następujący: 1. przepisać wszystkie znane dawne pisma; 2. możliwie wyczerpująco zapisać leksykę żywego języka, jak nazywał on gwary i dialekty. Były to najważniejsze zasady LKŽ, z których rozwinęły się także inne: przedstawienie historii każdego słowa, wskazanie geografii wszystkich jednostek leksykalnych. Zgodnie z ówczesnym przygotowaniem filologicznym naszej inteligencji postanowiono wszystkie przykłady gwarowe przepisywać na odpowiedniki języka ogólnego, czyli, jak mówił Profesor, pisanego (por. LKŽ I, s. VI; Balčikonis I 179). Wszystkie te czynniki właśnie uczyniły LKŽ ważnym dziełem litewskiej filologii, ponieważ różni badacze najbardziej potrzebowali właśnie historii słów języka litewskiego oraz leksyki gwarowej, zwłaszcza jej geografii. Zrozumiał to także ówczesny rząd Republiki Litewskiej, przeznaczając na LKŽ tyle środków, ile wówczas potrzeba było na przepisanie całej drukowanej literatury (1547-1930), znanych rękopisów, zapisywanie leksyki gwarowej na całym obszarze języka litewskiego, tj. w Republice Litewskiej, na okupowanym przez Polskę Wileńszczyźnie, w litewskich wsiach na Łotwie, w Prusach Wschodnich itd. Jak opowiadał Profesor na wykładach specjalnego kursu leksykologii w latach 1953-1954, redakcja LKŽ dobierała pracowników dobrze znających swoją gwarę z różnych miejsc Litwy, zwracała się osobiście do wielu nauczycieli niemal w każdym powiecie, aby dane leksykalne były zbierane równomiernie. W tę pracę szczególnie aktywnie zaangażowani byli studenci Uniwersytetu Kowieńskiego (później Uniwersytetu Witolda Wielkiego), których sam Profesor uczył zapisywać słowa podczas wykładów (wspomniano o nich w przedmowie do LKŽ I, s. IV–V; tam również opisano całą historię gromadzenia materiału do LKŽ do 1941 r., choć później prawie nic się nie zmieniło — leksyce gwarowej zawsze poświęcano wiele uwagi). Litewscy dialektolodzy także pracowali i przekazali kartotece LKŽ około miliona fiszek. 1. J. Balčikonis troszczył się o to, aby w „Słowniku języka litewskiego” szczegółowo przedstawić historię każdego słowa oraz możliwie najdokładniejszą geografię. Zasada była następująca: „Do słownika włącza się słowa żywego [wyróżnienie V.V.] i pisanego języka, niezależnie od tego, czy są one pochodzenia litewskiego, czy są barbarzyzmami, jeśli te barbarzyzmy weszły do naszego języka już dawniej i są szerzej znane” (LKŽ I, s. V; Balčikonis I 178). Redaktor słownika wyraźnie wyczuł zainteresowanie uczonych indoeuropeistów i innych badaczy odziedziczoną leksyką, dlatego poświęcił jej najwięcej uwagi (Vitkauskas 1987: 13–18). Por. także uwagę: „Tak zwane słowa międzynarodowe (znane tylko z piśmiennictwa) nie są włączane do słownika” (LKŽ I, s. V). Tradycja starannego przedstawiania odziedziczonego z żywego języka i dawnych pism zasobu leksykalnego przewijała się przez wszystkie tomy wydane i przygotowywane do druku. Od trzeciego tomu LKŽ, po różnych dyskusjach po 1952 roku (Larin 1957: 119-144), przybyło tych tak zwanych wyrazów międzynarodowych, często przypadkowych i całkiem niedawnych, używanych przez specjalistów poszczególnych nauk: gazogeneratorius LKŽ III 191, generalitėtas LK Ž III 234, geomėtras, -ė LKZ III 240, glauberitas LKZ III 397, gondoljéras LKZ III 482, grafologas, -6LKZ III 497, granatinis, -¢ KZ III 515 (granatiniai obuoliai), granitéti LKZ III 519, gravitacija LKŽ III 535, harpūnas LKŽ III 787, hektogramas LKŽ III 787, heroldas LKŽ III 788, hipokrizija LKŽ III 790, Aimusas LKŽ III 791, ibis LKŽ IV 6, iksija LKŽ IV 34, induktyvūs, -i LKŽ IV 108, insiniūoti LKŽ IV 120, intensifikūoti LKŽ IV 124, jodoformas LKŽ IV 351, kablograma LKŽ V 25, kandeliūbras LKŽ V 201, kanoniėrė LKŽ V 218, kaolinas LKŽ V 225 i t. d. Terminów nauk specjalistycznych w kolejnych tomach nieco ubyło, jednak z powodu braku mocniejszych zasad jest wiele osobliwości leksykalnych, często trafiających jedynie do gabinetów uczonych posługujących się różnymi językami i pozbawionych oznak dziedziczenia. Jest to niewątpliwie zasada języka ogólnego i słowników terminologicznych, wpojona autorom LKŽ podczas ożywionych dyskusji leksykograficznych z lat 1950-1952. 2. Zasady historycznego słownika naukowego J. Balčikonisa zastosowano również do ustalenia kolejności znaczeń wyrazów. O tym pisano już osobno (Vitkauskas 1995: 349-354), wykazując, że po tych rozważaniach nad zagadnieniami leksykografii w 1952 r., szczególnie po wystąpieniu B. Larina przeciw historycznemu typowi słownika (Larin 1957: 143), również zastosowano zasady słowników języka ogólnego (współczesnego) do ustalenia kolejności znaczeń. Te nowe zasady są tak głęboko wpojone wielu pracownikom LKŽ, że nawet po oczywiście nieodpowiednich dla słownika historycznego teoriach chwilami nadal stosuje się metodę innego typu słowników, dlatego nie tylko bérnas ma jako pierwsze znaczenie „chłopak- ”, a następnie „dziecko”, lecz także va/anda — najpierw 60 min., a potem „nieokreślony odcinek czasu“. Również znaczenia wyrazu trąša ułożono niehistorycznie. Najpierw podano znaczenie „substancje, którymi się nawozi” (tj. nawozy mineralne, fabryczne), a następnie od wieków istniejący i specjalnie używany obornik, dalej odchody (LKŽ XVI 582–583), por. także słowo pochodne trąšinis, -€ z takim samym szeregiem znaczeń we współczesnym języku ogólnym, jak w słowniku (LKŽ XVI 584). Podobnie semantycznie przedstawiony jest również czasownik tiékti (LKŽ XVI 178). Znaczenia przedstawiają się następująco: 1. zaopatrywać w co, dawać, dostarczać.... para robocza jest dostarczana do turbin. Intendentura zaopatruje armię w umundurowanie itp. 2. przygotowywać, gotować, robić, naprawiać. Niech idzie świniom liście podawać. Narzędzia pozyskiwali z drewna. 3. fasować, szyć. Ana przygotowała sobie ubrania na zimę. Mama uszyła mi kożuch. 4. przygotowywać (wiano), gromadzić, ładować. Przygotowałem wiano dla swojej córki. 5. przygotowywać jedzenie, poczęstunek, gotować, przyrządzać, naprawiać. Starsza kobieta przygotowała kolację. Przygotowywać juchę itd. Najstarszym, bez wątpienia, znaczeniem byłoby 2. przygotowywać, naprawiać (mitą), dalej logicznie następowałoby przygotowywać posiłek, trzecie — naprawiać, szyć, czwarte — przygotowywać (wiano), a następnie zdania opisujące zjawiska nowszych lub najnowszych czasów ze słowami.. para robocza doprowadzana jest do turbin. Intendentura zaopatruje wojsko w umundurowanie itp. Również z punktu widzenia logiki i historii należało uporządkować, ustalić szeregi znaczeń czasowników tempti, tęsti i innych (np. tempti 1. przez rozciąganie czynić dłuższym. 2. wytwarzać przez rozciąganie. Rozciągać drut... 3. chwyciwszy, ciągnąć coś opierającego się, mocno trzymającego się... 4. wlec, przygotowywać, nakładać... 5. z trudem ciągnąć coś po powierzchni.- .. (LKŽ XVI 10-11) itd. Ciekawe, czy pierwotne znaczenie w starożytności oznaczało przez ciągnięcie czynić dłuższym, czy może 3. jest 1., czy może 2. była starszym znaczeniem, które znalazło się na piątym miejscu i oznaczało ciężkie ciągnięcie po powierzchni, itd. To bardzo subtelne kwestie, o których mało się dyskutuje i które są mało porządkowane. (I dlaczego autor tych wierszy, jeden z redaktorów tych tomów, nie poprawił takich rzeczy? Wiedzcie, że toczące się koła zawsze trudno naprawiać: poprawisz jedno znaczenie, ale kto i jak ujednolici znaczenia i powiązania wszystkich wyrazów pochodnych- ?!) 3. Profesor J. Balčikonis dążył do tego, aby LKŽ był słownikiem gniazdowym, poszczególnych słów, a nie słownikiem gniazdowym. Wyjątkiem były derywaty z przyrostkami -ininkas i -inykas, przysłówki odprzymiotnikowe z końcówkami -(;)ai, -yn (bdltas —baltai, baltyn, drąsūs —drąsiai, drasyn itd.). Starano się umieszczać derywaty rzeczownikowe i przymiotnikowe z przedrostkami oddzielnie, aby użytkownicy LKŽ nie musieli szukać ich w gniazdach innych przedrostków i aby nie tworzono być może nieistniejących form. Np. derywaty z przedrostkami až-, ažu-, ažuo-: ažačia, ažmiršuonis, ažūbalis, ažūdanga, ažūomarša, ažūožodis, ažvačia i wiele innych (LKŽ, I 432–440). W drugim wydaniu I tomu LKŽ ich już nie ma —przeniesiono je do XVII tomu wraz z uzužuo-, žu-(dz.). Jak pokazuje połączenie derywatów przedrostkowych nuo-(i ni-2.), prie-(i pry-ž.), pér-(i par-) w jednym gnieździe, utworzono także całkiem nieistniejące w języku | derywaty, np.: nuoakiai tylko z nūakiai J (ž.) -LKZ VIII 904, nūoauga tylko z ž. nūaugos — LKŽ VIII 904, ntiobengos z ž. nūbengos —LKŽ VIII 906, nuodraikulétas i i z jednego żmudzkiego nūdraikulėto —LKŽ VIII 917, nuogąstvūs, —-i z ž. nūgastvus — LKŽ VIII 924, nūogybai z ž. nūgybos—LKŽ VIII 924 (nie przyzwyczaiwszy do używania form gwarowych i ich dokładnego transponowania, trzeba było czytać w „Lituanistyce”, że nūgybayra jest derywatem z przyrostkiem -yba!) ir itd. Gwaranci podali pryaltoris, pryange, pryaukstis, prydaržė, prydėlis, pryduris, prykalbe, prykietis, prylapis, prymotere, prypuola, prystubé i in. (LKZ X 607-762), tak samo postąpiono z derywatami z pryw piśmiennictwie gwar gwaranckich: prys, prysakiné, iš prysakys, prysgalis, ir prysirdis, pryštaryti, pryššventė (LKŽ X 763-765), lecz tylko prybezdas ž. trafił do nieistniejącego gniazda priebezdolis, ż. pryblandaiyra prieblandų (!) gniazdo, prybréksmiais “zmierzchać” —priebrėkšmiais, prydévinis —priedėvinis, pryédis “objadanie się do syta” —prieédis, prygera “napiwek” —priegera, prygrindas “przedsionek” — priegrindas, prykaboklis “zaczepka” —priekaboklis, pryliptis —prieliptis, priepapis —prypapis, pryveiza —prieveiza itd. (LKZ X 623-727). Podobnie jest z derywatami z užz XVII w. Nie wiadomo, jak postąpiłby J. Balčikonis, ale podawanie až-, ažu-, ažuoi innych derywatów przedrostkowych (ant-, anc-, į-, in-) w tomach LKZ I–II, LKZ III–IV wskazuje na zupełnie odmienną tendencję niż u obecnych czy niedawnych redaktorów, jednak kwestie autentyczności faktu i problem odnalezienia słowa w leksykografii są bardzo ważne. (Wszyscy pamiętamy, jak redaktorzy 17-tomowego wydania “Slovar' sovremennogo literaturnogo russkogo jazyka” wydali pierwsze tomy opracowane gniazdowo, a od trzeciego już każde słowo, nawet przysłówek, podawano oddzielnie.) Oddzielnie podawano również derywaty gwarowych przedrostków anči ant-: ancezys i antežys, ančerauža i antgrauZa, ančkala i antkala, ančkrytis i antkrytys, anckelis i antkelis, ančrūgotas i antrūgotas itd. (LKŽ I, 107-142). Wahano się, jak podawać derywaty z jir /z-. Np. osobno podawane są įavūs i inavūs, įgerklis i ingerklis, jgerklys ix ingerklys, Jalili i inkapiai, jkalas i inkalas, fkaitasir inkaitas, jkalbair ifkalba itd. Nie utworzono nowych haseł dla form gwarowych: ingeidziai, ingeida, ingirklis, jgraztis, inkalas, inklodalas, inkravis, —i, iūlopšė, iAldpis, insagté, iAsiauris, inšlajus itd. W odrębnych gniazdach podawano także następujące rzeczowniki i przymiotniki: aktainis i aktainys, antakisir antakys, antežisir antežys, antvalnisir antvalnys, apdrungis i apdrungys, apgirtisir apgirtys, arkliaganisir arkliaganys, atadrekisir atadrėkys, atsilsisir atsilsys, austinisir austinys, baltujis i baltijis, barnis i barnys, brolisir brolys, durys i dires (LKZ II, 638), durklisir durklys, dūris i dūrys, édmenys sm. i édmens sf. i wiele innych. Obecnie rzeczowniki o temacie 7akamieniai i zakończeniach -is i -ys podawane są w jednym gnieździe (z wyjątkiem przypadków, gdy różnią się znaczeniem, np. dūris i dūrys podawane są osobno, ponieważ dūrys ma tylko jedno znaczenie, odpowiadające piątemu znaczeniu formy dūris (LKZ II, 902). Niekiedy — jak w przypadku édmens i édmens — o odrębnym podaniu decydowała różnica rodzaju gramatycznego. Wspomniane rzeczowniki o temacie inkamieniai i zakończeniach -is, -ys podawano w jednym gnieździe zapewne dlatego, że na podstawie wielu przypadków nie można ustalić paradygmatu akcentuacyjnego (podobnie jak w przypadku zróżnicowania zaimka zus, £0 „ten” dz., dlatego znajduje się on w jednym gnieździe z tas, ta). Oczywiście dla użytkowników LKŽ stanowi to pewną niedogodność w poszukiwaniu potrzebnego wariantu danego słowa (redakcja z czasów J. Balčikonisa starała się ustalać to dokładniej). 4. Dla J. Balčikonisa najważniejszym materiałem LKŽ był materiał z żywego języka (z odziedziczonych gwar). Pierwsze tomy wyróżniały się przede wszystkim obfitością słów gwarowych i zdań oraz pierwszeństwem. Uwaga w tomie trzecim wskazuje na pewien zwrot w związku z przeciwnymi poglądami wyrażonymi podczas rozważań w 1947 r. (Žinynas 1949 a: 298-299), na konferencji w 1952 r. i w prasie (Larin 1957: 142—144). Dlatego postanowiono artykuł hasłowy pisać następująco: “Zdania ilustracyjne i wyrażenia, na ile pozwala na to sam dostępny materiał faktyczny, układa się w następującej kolejności: a) zdania i wyrażenia z literatury i prasy radzieckiej, związane z rzeczywistością naszego współczesnego życia socjalistycznego; b) bardziej charakterystyczne wypowiedzi ludowego języka potocznego; c) przykłady ilustracyjne z folkloru; d) zdania i wyrażenia ze starych pism litewskich” (LKŽ III s. III, powtórzone również w LKŽ I, s. V). Upolitycznienie LKŽ w czasach socjalizmu było nieuniknione. Szczególnie zaznaczyło się to w tomach IV i V LKŽ. Mimo to nadmierne akcentowanie upolitycznionych pism, często pochodzących z okresu powojennego (A. Guzevičiusa- ”, Kapsukasa i in.), nie obniżyło zbytnio wartości słownika, ponieważ dominowało dziedzictwo leksykalne, którego potrzebował świat nauki i kultury. Im dalej, tym bardziej słabły nauki autorów instrukcji do trzeciego tomu: J. Kruopasa, A. Kučinskaitė i B. Larina (Larin 1957: 143). Teraz zostały one zepchnięte w cień. A zatem LKŽ zachował najważniejsze zasady naukowe LKŽ przewidziane przez J. Balčikonisa, różniąc się jedynie szczegółami (sposobem przedstawienia czasowników przedrostkowych i rzeczowników odczasownikowych, zwłaszcza derywatów z gwarowymi prefiksami i sufiksami, a także pod innymi względami). W miarę nieodwracalnego niwelowania się gwar ten najpełniejszy zbiór leksyki języka litewskiego zawsze będzie ważny dla badaczy naszego języka. LITERATURA Balčikonis J. I–II: Rinktiniai raštai, 1, Wilno: Mokslas, 1978; 2, Wilno: Mokslas, 1982. Larin B. A. 1957: Kratkij istoričeskij obraz litovskoj leksikografii. —Leksigraficeskij sbornik 11, 119-144. LKZ I-11, —Słownik języka litewskiego 1, Wilno, 1941; 2, Kowno: Valstybinė enciklopedijų, žodynų ir mokslo literatūros leidykla, 1947. LKŽ I-II, —Słownik języka litewskiego 1-2, Wilno: Mintis, 1968-1969. LKZ III-XVI —Słownik języka litewskiego 3-6, Wilno: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 1956, 1957, 1959, 1962; 7-9: Mintis, 1966, 1970, 1973; 10-15: Mokslas, 1976, 1978, 1981, 1984, 1986, 1991; 16: Mokslo ir enciklopedijy leidykla, 1995. Vitkauskas V. 1995: Zagadnienia historii słowa w akademickim „Słowniku języka litewskiego”. — Prace Kongresu Litewskiej Katolickiej Akademii Nauk 15, 349—354, * O ile wiadomo, język jego powieści opracowywał wielki znawca żywego języka D. Urbas, dzięki czemu być może uniknął represji (z rozmowy z nim 1988.04.24). Vitkauskas V. 1987: Poglądy J. Balčikonisa į na leksykę odziedziczoną. — Zagadnienia językoznawstwa 26, 13-18. litewskiego, Biuletyn 1949: Omówienie redakcji i wydania Wielkiego słownika oraz Słownika ogólnego języka litewskiego. —Biuletyn Litewskiej Akademii Nauk 5, 301–305. Biuletyn 1949 a: Omówienie II tomu Wielkiego „Słownika języka litewskiego” w Akademii Nauk LTSR. — Biuletyn Akademii Nauk Litewskiej SRR 5, 298–299. GŁÓWNE ZASADY „SŁOWNIKA JĘZYKA LITEWSKIEGO” USTALONE PRZEZ J. BALCIKONISA Streszczenie Językoznawca Juozas Balčikonis opracował „Słownik języka litewskiego” jako bardziej zwięzły tezaurus. 1. Słownik miał być słownikiem historycznym: jego korpus miał zawierać wszystkie słowa z zapisów pisemnych oraz z żywego języka (określenie J. Bal¢ikonisa na dialekty). 2. Znaczenia słów miały być uporządkowane historycznie, zgodnie z ich powstawaniem (zasada słownika historycznego). 3. „Lietuviy kalbos Zodynas” miał być słownikiem odrębnych słów, form i derywatów, a nie słownikiem rodzin wyrazów; ten ostatni byłby raczej niewygodny dla jego użytkowników, gdy muszą znaleźć w nim fakt językowy. 4. Dla redaktora najważniejsze były dane dialektalne, których w słowniku było wiele. W latach 1948–1952 zaobserwowano ideologiczne odstępstwa od zasad J. Baléikonisa (ignorowano zasadę historyczności znaczeń oraz pierwszeństwa materiału dialektalnego, a do korpusu trafiło wiele krótkotrwałych wyrazów międzynarodowych). Wraz z ustąpieniem fali upolitycznionej krytyki główne zasady ustalone przez J. Balčikonisa są stopniowo przywracane. 10