Kazimieras Būga ir lietuvių leksikografija

KWESTIE LINGWISTYKI LITEWSKIEJ XXXVII (1997) PROBLEMY LEKSYKOGRAFII I LEKSYKOLOGII Algirdas SABALIAUSKAS KAZIMIERAS BŪGA I LEKSYKOGRAFIA LITEWSKA Historia leksykografii litewskiej jest częścią złożonej i często tragicznej historii naszej kultury. Już od czterech stuleci sami Litwini i ich cudzoziemscy przyjaciele (czasem także wrogowie) piszą słowniki języka litewskiego. Dla jednych słowniki były środkiem nauki. Inni pisali je, chcąc lepiej wyjaśnić słowa Biblii. Dla jeszcze innych słownik języka litewskiego był pomnikiem umierającego narodu i języka. Przypomnijmy myśl Ferdinanda Nesselmanna wyrażoną w 1846 r.: “Za pięćdziesiąt lat przygotowanie słownika języka litewskiego będzie już rzeczą niemożliwą" (Nesselmann 1846: 149) — rozumie się, język litewski już zaniknie... Słowniki języka litewskiego pisali księża, lekarze, profesorowie zagranicznych uniwersytetów, a także mniej lub bardziej wykształceni Litwini. Dionizas Poška przepraszał przyszłych czytelników swojego słownika: Nie ganić tych moich pism! nęs raszi artois, Su Zagre, ne Su Plunksna Ziemes Raszitois (Poška 1959: 86). Trzydzieści lat poświęcił słownikowi języka litewskiego, lecz niestety nie doczekał się owoców swojej pracy Jakub Brodowski. Jak piękna legenda, również nie ujrzawszy owoców swojej pracy, do historii leksykografii litewskiej przeszedł Antanas Juška. Tylko pracowity Fryderyk Kurschat pomyślnie ukończył wielkie prace i z satysfakcją w wydanym w 1883 r. ostatnim swoim dziele leksykograficznym „Słowniku języków litewsko-niemieckich” mógł napisać: „Tak kończę swoją literacką pracę nad językiem litewskim, życząc błogosławieństwa swojemu narodowi, do którego z urodzenia należę i któremu przez długie lata uczciwie służyłem” (Kurschat 1883: XII). Problemami leksykografii litewskiej bardzo interesowali się, a niekiedy sami pisali słowniki, budziciele litewskiego odrodzenia narodowego końca XIX — początku XX wieku. Jak głęboko idea słownika przeniknęła świadomość ówczesnych litewskich inteligentów, być może świadczyłby również taki fakt. Wybitny przedstawiciel litewskiego odrodzenia narodowego, nauczyciel gimnazjum w Mariampolu Petras Kriaučiūnas, który zresztą sam przygotowywał słownik języka litewskiego, w 1903 r. we „Varpie” (9/10, s. 229) wspomina, że jego były uczeń, pisarz Antanas Vilkutaitis- -Keturakis, już śmiertelnie chory, z rozstrojonych nerwów pisał mu, iż jakoby wygrał na loterii olbrzymią sumę pieniędzy i „z własnej kieszeni zobowiązywał się założyć litewskie gazety w każdym większym mieście Litwy, z hojnym wynagrodzeniem dla redaktorów i pisarzy; a także obiecywał za własne pieniądze wydrukować dobry słownik litewski i ważniejsze książki litewskie” (Kuzmickas 1981: 213—214). Materiały do słownika języka litewskiego zbierał przyszły prezydent Litwy Kazys Grinius, przyszły arcybiskup, błogosławiony Jurgis Matulaitis i wielu innych ówczesnych litewskich luminarzy. Kiedy wspominamy badaczy języka litewskiego z XIX i początku XX wieku, zapewne chcąc nie chcąc dzielimy ich na dwie grupy — obcojęzycznych profesorów znanych europejskich uniwersytetów, którzy mieli znakomite wykształcenie lingwistyczne, jednak niewystarczająco dobrze znali lub wręcz nie znali żywego języka litewskiego, oraz swoich, wielkich entuzjastów swojej pracy, dobrze znających język ojczysty, czasem całkiem nieźle znających jego dialekty, lecz niemających dobrego przygotowania lingwistycznego. Pierwszym badaczem języka litewskiego, któremu niczego nie brakowało — ani znakomitej szkoły, ani niezwykłego wyczucia i znajomości języka ojczystego, ani talentu, ani entuzjazmu — był Kazimieras Būga. K. Būga, który nie miał jeszcze nawet świadectwa ukończenia szkoły średniej, zgromadził już kilka zeszytów materiałów do słownika języka litewskiego. W 1902 r. materiały do słownika zaczął zapisywać „już nie w zeszytach, lecz na kartkach- ”. Datę tę słusznie uważa się za początek kartoteki akademickiego „Słownika języka litewskiego". W 1912 r. K. Būga ukończył Uniwersytet w Sankt Petersburgu i został pozostawiony w celu przygotowania się do profesury w katedrze językoznawstwa porównawczego kierowanej przez profesora Jana Baudouina de Courtenay. Data ta wiąże się również z działalnością K. Būgi jako leksykografa. Właśnie w tym roku wydano jego pierwszą pracę leksykograficzną „Litovsko-russkij slovarčik k pervym 20-ti litovskim skazkam v izdanii „Lietuvių pasakos” (Vilnius, 1905), sostavlennyi K. K. Bugoju pri učastii I. A. Boduéna-- de-Kurtene” (S.-Peterburg, 1912). Była to pomoc dydaktyczna przeznaczona wyłącznie do praktycznego celu —J. kursu języka litewskiego prowadzonego przez Baudouina de Courtenay na Uniwersytecie Petersburskim i na Wyższych Kursach Żeńskich. Jest zrozumiałe, że dziś jest to tylko ważny szczegół: nazwisko K. Būgi zapisano tutaj obok nazwiska jego wielkiego nauczyciela. O wiele ważniejszym wydarzeniem w życiu K. Būgi w 1912 r. było to, że w tym roku Petersburska Akademia Nauk powierzyła mu zredagowanie i wydanie II tomu słownika Antanasa Juški. K. Būga teraz, można powiedzieć, poświęca się wyłącznie tej pracy. Pracę K. Būgi nad tym dziełem litewskiej leksykografii szczegółowo opisała Birutė Tolutienė (Tolutienė 1961: 261-272). Był to początek wielkiej pracy leksykograficznej K. Būgi. B. Tolutienė oceniła tę pracę następująco: “K. Būga znacznie rozszerzył artykuły słownikowe A. Juški o nowy materiał. Nowo wprowadzone znaczenia i wskazane źródła piśmiennicze dostarczyły wielu ważnych danych do badania historii i użycia hasła. K. Būga nie szczędził ani posiadanego materiału, ani wiedzy, ani ogromu pracy i z niektórych artykułów A. Juški stworzył całe studia"“ (Tolutienė 1961: 263). Zrozumiałe, że po takich zmianach redakcyjnych słownik znacznie oddalił się od oryginału A. Juški, z czego Akademia Nauk nie była zadowolona. K. Būga chciał na podstawie materiału ze słownika A. Juški stworzyć doskonały słownik języka litewskiego. Jednak szybko przekonał się, że jest to niemożliwe, ponieważ materiału nie ma wystarczająco dużo, nie wszędzie jest on wiarygodny, a ponadto zebrano go tylko z niewielkiej części Litwy. Sprawdz- anie i uzupełnianie zajęły niezwykle dużo czasu. Pracę spowalniało również powolne tempo pracy redaktora naczelnego Filipa Fortunatowa. K. Būga pracuje na uniwersytetach w Permie i Tomsku. W 1918 r. otrzymuje tytuł profesora. Bardzo intensywnie gromadzi materiał do swojego przyszłego słownika. W 1920 r. wraca na Litwę z kartoteką zawierającą cztery pudy fiszek słownikowych. Wkrótce jego kartoteka powiększa się czterokrotnie. 13 maja 1923 r. K. Būga zaczyna pisać własny słownik, w którym postanowił napisać o każdym słowie wszystko, co wówczas było znane w nauce o języku. Praca K. Būgi zakończyła się tragicznie. Drugi zeszyt słownika został wydany już po śmierci autora. Sam K. Būga wypowiadał się o swoim słowniku bardzo krytycznie: „W Słowniku języka litewskiego” niech nikt nie szuka doskonałości ani kompletności. Wszystko to, pracując w pośpiechu, z trudem ktokolwiek osiągnie [...] „Słownik języka litewskiego” należy uważać za brulion, którego w lepszych warunkach życia na Litwie nie odważyłbym się opublikować, wcześniej dobrze go nie przerobiwszy i nie wygładziwszy. Sądzę, że nasi potomkowie nie będą mnie potępiać za ten brulion, ponieważ i brulion dostarczy niemało materiału” (Būga 1961: 696). W 1930 r. na nowo organizuje się redakcję słownika. Ministerstwo Oświaty powołuje do jej kierowania Juozasa Balčikonisa. Sekretarz redakcji Napalys Grigas, człowiek bez stopni naukowych i dyplomu wyższej uczelni, przejmując od Uniwersytetu kartotekę słownika K. Būgi, wręcz przeraża swojego byłego profesora Vincasa KrėvėMickevičiusa: „To teraz będziemy wiedzieć, kto dalej podejmie się pracy nad redagowaniem Słownika, której po Būdze dotąd nikt nie odważył się podjąć” (Grigas 1981: 23). Nowa redakcja od razu stanęła przed problemem — jakiego rodzaju słownik opracowywać. Można było dalej wydawać materiały zgromadzone przez K. Būgę. Lecz kto zastąpi, mówiąc słowami Janisa Endzelyna, ducha K. Būgi tak wnikliwie pojmującego i objaśniającego ten materiał? (Endzelins 1979: 669). Charakter słownika został zasadniczo zmieniony. Jego kartoteka rozrosła się. Autorem słownika, można powiedzieć, stał się cały naród. Dziś cieszymy się, że mamy już siedemnaście tomów słownika. Słownik ten jest bez wątpienia najważniejszym dziełem litewskich językoznawców naszego stulecia. Jest to, zdaniem litewskiego dramaturga i krytyka ze Stanów Zjednoczonych Kosta Ostrauskasa, „bodaj najwspanialsza litewska książka”, którą należy czytać „strona po stronie, a nie tylko, gdy zajdzie potrzeba, szukać w niej słowa i jego znaczenia” (Ostrauskas 1989: 7-8). Bronė Vosylytė, która badała działalność leksykograficzną K. Būgi i poświęciła wiele lat swojego życia akademickiemu „Słownikowi języka litewskiego- ”, słusznie twierdziła, że „słownik Būgi rozpoczął nowy etap rozwoju litewskiej leksykografii — etap wydawania wielkiego «Słownika języka litewskiego- »” (Vosylytė 1956: 113). Słownik tworzy już kilka pokoleń litewskich leksykografów. Jednak najwięcej dla tego dzieła zasłużyły się dwie osobistości — Kazimieras Būga i Juozas Balčikonis. LITERATURA Būga K. 1961: Rinktiniai raštai 3, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Endzelins J. 1979: Darbu izlase 3, 1 d., Riga: Zinatne. Grigas N. 1981: Jak zostałem słownikarzem. —Mūsų kalba 1, 21-25. Kurschat F 1883: Słownik litewsko- -niemiecki, Halle A. S.: Wydawnictwo księgarni 3 des Waisenhauses. Kuzmickas V. 1981: Antanas Vilkutaitis-Keturakis, Wilno: Mokslas. Nesselmann G. H. E 1846: Do leksykonu litewskiego. —Neue Preussische ProvinzialBlatter B. 2, H. 2. Ostrauskas K 1989: “Słowa, słowa, słowa...” —Metmenys 56, 3-15. Poška D. 1959: Raštai, Vilnius: Valstybinė grožinės literatūros leidykla. Tolutienė B. 1961: Antanas Juška leksikografas. —Literatūra ir kalba 5, 87—3717. Vosylytė B. 1956: K. Būga žodynininkas. —Literatūra ir kalba 1, 84-113. KAZIMIERAS BŪGA I LEKSYKOGRAFIA LITEWSKA Streszczenie Kazimieras Būga (1879-1924) był pierwszym specjalistą w dziedzinie języka litewskiego, któremu nie brakowało ani doskonałego wykształcenia, ani znajomości i wyczucia języka ojczystego. Życie Biigi i historia Akademickiego Słownika Litewskiego to dwie rzeczy, których nie da się rozdzielić. W 1902 roku Būga, będąc jeszcze uczniem szkoły średniej, zaczął przepisywać swoje zbiory słów na specjalne fiszki. Datę tę uważa się za początek kartoteki Akademickiego Słownika Litewskiego. W 1912 roku Būga uzyskał stopień naukowy na Uniwersytecie w Petersburgu i rozpoczął przygotowania do objęcia profesury w katedrze językoznawstwa porównawczego kierowanej przez Jana Baudouina de Courtenaya. W 1918 roku nadano mu tytuł profesora. W 1920 roku Būga powrócił na Litwę. Przyniósł ze sobą duży plik fiszek do swojego przyszłego słownika. 13 maja 1923 roku Būga rozpoczął pisanie słownika. Starał się odnotować wszystko, co do tego czasu było wiadomo o każdym słowie. W 1924 roku opublikowano pierwszy tom jego słownika. Przedwczesna śmierć Bugy 2 grudnia 1924 roku była tragedią dla językoznawstwa litewskiego. W 1930 roku Ministerstwo Oświaty poleciło Juozasowi Balčikonisowi kontynuować pracę Būgi. Postanowiono w miarę możliwości powiększyć kartotekę zgromadzoną przez Būgę i napisać słownik od nowa. W 1996 roku opublikowano siedemnasty tom Akademickiego Słownika Litewskiego. W sumie słownik będzie liczył dwadzieścia tomów. Akademicki słownik języka litewskiego jest najważniejszym dziełem litewskiej filologii naszego stulecia. Został przygotowany przez kilka pokoleń litewskich językoznawców. Jednak największy wkład w tę pracę wnieśli Kazimieras Būga i Juozas Balčikonis.