J. Miliauskas-Miglovara apie lietuvių kalbos tarmes

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XXXVIII (1997) Bronius PRĖSKIENIS J. MILIAUSKAS-MIGLOVARA O DIALEKTACH JĘZYKA LITEWSKIEGO Juozas Miliauskas-Miglovara (1845–1937) jau mokyklos suole skyrė didesnį dėmesį lietuvių kalbai negu jo amžiaus mokiniai. Besimokydamas Biržų reformatų mokykloje iš rusiškų ir lenkiškų gramatikų, galvojo: jei kada būsiąs mokytas vyras, parašysiąs lietuvišką kalbamokslį. Mieszkając w Rydze, na początku lat osiemdziesiątych postanowił napisać taki podręcznik językoznawstwa. Początkowo, co prawda, w języku polskim. J. Miliauskas stale podkreślał wielkie znaczenie nauki o języku. Będąc gorliwym katolikiem i uznając religijny światopogląd za miarę wartości człowieka, nazywa naukę o języku pierwszą nauką. Chociaż „nauka o życiu duchowym człowieka, nauka wiary” jest „najpotrzebniejsza ze wszystkich”, zajmuje jednak drugie miejsce (VUBRS3: 46). Bez nauki o języku „i inne nauki nie mogą się należycie rozwijać” (VUBRS1: 32). Znaczenie nauki o języku jest tak wielkie, ponieważ w języku, jak twierdzi J. Miliauskas, odzwierciedlają się historia i zwyczaje narodu. Skarb ducha Litwina tkwi przede wszystkim w języku; sam „Litwin jest w języku”. Dlatego J. Miliauskas tak gorliwie go badał, tak entuzjastycznie bronił i propagował. Rozważania J. Miliauskasa, pisane po litewsku i po polsku, na temat historii języka litewskiego, dialektów, ortografii, gramatyki i leksyki w większości pozostały w rękopisach. Warto wymienić jego prace przechowywane w Oddziale Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego: „Nauka języka litewskiego”, „Słowo w sprawie wydania gramatyki litewskiej”, „Słowo o przejrzystości języka litewskiego”, „Błędy języka litewskiego i pisma” i inne. Rękopisy te, choć zawierają sporo powtórzeń i podobieństw, liczyłyby około 480 stron. Ponadto niektóre poglądy językowe przedstawiono w opublikowanych listach oraz w książeczce „Okolica Viduklė”. J. Miliauskas, który nie zdążył ukończyć nawet czterech klas, nie był przygotowany do badań językoznawczych. Dlatego „w jego wyjaśnieniach językowych, zwłaszcza etymologicznych, jest wiele dyletantyzmu, nieuzasadnionych wywodów i naiwnych rozważań. Jednak jego wysiłki na rzecz ożywiania, wzbogacania i rozwijania języka literackiego, pragnienie wniesienia własnego wkładu w litewskie piśmiennictwo i językoznawstwo pokazują, że także on, uważający się za szlachcica, /…/ starał się działać dla dobra ludu i kultury swojej ojczyzny” (Kruopas 1974: 140). W XIX wieku samo życie zmuszało do rozwiązywania problemów związanych z rozwojem języka ogólnego. Od końca XVII wieku dialekt żmudzki przez długi czas, można powiedzieć, stał się ogólnym językiem pisanym. W ostatnich dziesięcioleciach XIX wieku, gdy zachodni Aukštaitowie zaczęli aktywnie zaznaczać swoją obecność w życiu kulturalnym i w tym dialekcie ukazały się pierwsze gazety, zaczęto uważać go za język ogólny. Każdy piszący musiał zdecydować nie tylko, w jakim dialekcie pisać, lecz także który dialekt powinien stać się podstawą 231 tworzonego języka literackiego. Wówczas niemal każdy pisarz, zwłaszcza poeta, „słynął z samodzielnych studiów nad językiem /…/. Wobec braku własnych szkół, które kształtowałyby litewski sposób myślenia i mówienia, takie studia były nieodzownym warunkiem przygotowania się do tworzenia litewskich wierszy i przez dość długi czas figurowały jako konieczność w biografiach litewskich poetów /…/” (Kubilius 1982: 46). J. Miliauskas uważał, że początkowo wszyscy Litwini mówili jednakowo, później zaś język został zepsuty przez wpływy obce i pojawiły się rozmaite dialekty (nazywa je kalbesiais). Dialekty ukształtowały się w czasach pańszczyzny (VUB RS⁵: 5). W liście z 1923 r. do K. Būgi J. Miliauskas porównuje język litewski do drzewa. Drzewo ma pień, z którego wyrastają gałęzie osłaniające go przed wiatrami. Pniem naszego języka jest jeden dialekt, a jego gałęziami — pozostałe dialekty (LNB RS: 1). Wspomniawszy, że w języku litewskim jest mnóstwo dialektów — mniej więcej tyle, ilu jest osób mówiących po litewsku — J. Miliauskas wyróżnia jednak dziewięć dialektów: Viduklė, Šiauliai, Marijampolė, Tilžė, Kretinga, Telšiai, Panevėžys, Anykščiai, Merkinė. Dokonując takiego podziału, nie podaje ani charakterystyki językowej, ani określenia geograficznego (Jonikas 1972: 321). Jak wiadomo, K. Jaunius i A. Salys wskazali dwa główne dialekty. Takie stanowisko przyjmują również współcześni językoznawcy. We wstępie do gramatyki litewskiej napisanej po polsku J. Miliauskas podaje, że każdy dialekt ma na swoich obrzeżach także własne poddialekty, ale ich nie wymienia. Jego zdaniem dialekt Viduklė obejmuje rozległy obszar etnograficznej Litwy. Jest to nie tylko teren między rzekami Niemnem, Dubysą i Jūrą, lecz także okolice Pakapė, Kruopiai, Šakyna i Žagarė; „z niewielkimi odchyleniami sięga on również do Wilii (Neris). Pokazuje to, że dialekt ten zajmował znacznie większy obszar Litwy” (Jonikas 1938: 486). Do dialektu Viduklė podobne są dialekty Šiauliai, Marijampolė, Telšiai, Tilžė i Kretinga. Zostały one jednak w większym lub mniejszym stopniu poddane wpływom języka niemieckiego i łotewskiego. Pozostałe dialekty — Panevėžys, Anykščiai i Merkinė — „oddzielone przez wiele wieków od dialektu Viduklė, bardziej zlotywszczyły się i nieco zruszczyły” (Jonikas 1938: 486). Już w swoich pierwszych publikacjach J. Miliauskas przyznawał pierwszeństwo dialektowi żmudzkiemu. To z niego należałoby czerpać reguły dla kształtującego się języka ogólnego, ponieważ nie uległ on wpływom języków obcych lub uległ im w najmniejszym stopniu. Wyrażając takie poglądy, J. Miliauskas początkowo proponuje rozstrzygnąć tę kwestię w drodze dyskusji. Zwracając się do znawców i miłośników literatury litewskiej, prosi ich, by pisali „znanym dialektem i według własnych reguł”, wyrażali z tego punktu widzenia opinie o utworach napisanych przez innych, o ogólnych, szczegółowych i dialektalnych cechach języka litewskiego, „aby w ten sposób można było z czasem, porównując różne opinie i stanowiska, opracować reguły ogólne, najbardziej odpowiednie do powszechnego stosowania w literaturze” (Biržiška 1937: 19). Jeszcze wyraźniej i precyzyjniej wypowiada się w „Pismach”. „Wszystkie dialekty są dobre i każdy ma swoje podnóże. Z czasem powszechnie przyjęty zostanie ten dialekt, który będzie miał najwięcej i najlepsze piśmiennictwo” (Miglovara 1884: 32). Z czasem poglądy J. Miliauskasa na kwestię kształtowania się języka ogólnego stawały się coraz bardziej kategoryczne. Jeśli początkowo proponował rozstrzygnąć w drodze dyskusji, który dialekt powinien stanowić podstawę języka pisanego, to później, gdy już 232 Niemal nikt nie wątpił w przydatność gwary zachodnioauksztockiej, a on stał się zagorzałym zwolennikiem gwary widuklskiej. W listach, rozmowach i tekstach stale powtarzał to samo: należy pisać wyłącznie tą gwarą. Wskazywał kilka argumentów. Po pierwsze, już od dawna ludzie wykształceni uważali gwarę widuklską za prawdziwy język litewski. To tam najpierw pojawiło się pismo. Po drugie, później Giedymin i inni władcy wydawali w tej gwarze różne polecenia. Po trzecie, w XVIII–XIX w., w pierwszej połowie XIX w., litewscy pisarze uznawali ją za prawdziwy język litewski. Po czwarte, L. Ivinskis wydawał w tej gwarze swoje kalendarze. M. Valančius (J. Miliauskas zawsze uważał go za największy autorytet), dobrze znając gwarę telszańską i rasieńską, „chętnie uznawał gwarę widuklską” (VUBRS2: 7). Wreszcie nieco w tej gwarze napisał także K. Jaunius. Wielka szkoda, że nikt nie napisał gramatyki języka litewskiego w tej gwarze. A zatem z okolic Viduklė wywodzi się historia narodu litewskiego i jego języka. Okolice Viduklė to serce Litwy, jej centrum etnograficzne. Dawna gwara widuklska była nie tylko pierwszą kolebką naszego piśmiennictwa, lecz już wtedy wiedziano, że jako pień języka litewskiego jest najlepsza i najpoprawniejsza, a słowa w niej brzmią najpiękniej. Chcąc pokazać zalety gwary widuklskiej, J. Miliauskas przepisał w niej dwie strofy „Gaju Anykščiai”. Jego zdaniem fragment „zapisany moją ortografią jest jeszcze wyraźniejszy niż ten, który sam napisał” (LMABRS: 4). Według J. Miliauskasa, dlaczego mielibyśmy dawać pierwszeństwo „zepsutym” gwarom, „skoro nadal żywa i zdrowa jest pierwotna mowa, której nie mamy prawa odrzucić jak znoszonego ubrania: wszak żadna moda nie przystoi staremu i żywemu językowi” (VUBRS4: 12). Inne gwary odeszły od swojej pierwotnej postaci, od swojego pnia. Pierwsze piśmiennictwo litewskie „zeszło z właściwej drogi i skierowało się ku gwarom tylżyckiej i mariampolskiej” (VUBRS: 4). J. Miliauskas zaznacza, że wszyscy powinniśmy znać gwary, a „ten, kto pisze dzieło (tj. gramatykę – B.P.), musi najpierw gruntownie nauczyć się języka wraz ze wszystkimi gwarami /…/” (Jonikas 1938: 485). Wydaje się jednak, że znajomość gwar potrzebna jest raczej do ogólnego wykształcenia i obycia. Za podstawę języka powinniśmy zaś przyjąć jego pień, czyli gwarę widuklską. Wszak „każde drzewo poznajemy i oceniamy po jego pniu, nie po gałęziach” (VUBRS4: 9). Gwarę widuklską można uzupełniać innymi gwarami tylko wtedy, gdy „coś w niej uległo zatarciu (zużyciu), a w innych przetrwało /…/” (Jonikas 1938: 487). Gwara widuklska jest nie tylko źródłem innych gwar, lecz także najlepiej rozumieją ją przedstawiciele wszystkich gwar. Słowa z tej gwary łatwo zapisać alfabetem łacińskim. Jako przykład przywołuje się również inne języki: mają one kilka gwar, lecz pisze się tylko w jednej, uznanej przez naukę. Rozważając napisanie gramatyki języka litewskiego, J. Miliauskas wyraził opinię o gramatykach już opracowanych. Mówił, że wiele się nauczył i zaczerpnął materiału z prac A. Schleicherio, zwłaszcza z gramatyk F. Kuršaičio. Jednak wydawały mu się one niewystarczające dla autora przygotowywanej gramatyki, ponieważ opierały się na niewłaściwej gwarze. Dlatego postanowił „sam napisać gramatykę, która lepiej oddawałaby język litewski” (Jonikas 1938: 483). Pogląd J. Miliauskasa na wcześniejsze gramatyki, podobnie jak na gwary, zmieniał się. Początkowo dość przychylnie oceniał gramatyki F. Kuršaičio i A. Schleicherio, później 233 uznawał je, a także gramatykę J. Jablonskio, za wręcz szkodliwe dla języka litewskiego, ponieważ opierały się na gwarach ukształtowanych pod wpływem języka niemieckiego i polskiego (Kruopas 1975: 130). J. Miliauskas uważał, że wcześniej nasze piśmiennictwo rozwijało się wprawdzie powoli, ale pomyślnie. Jego zdaniem do drugiej połowy XIX w. piśmiennictwo litewskie było łatwe i zrozumiałe, a sytuacja zmieniła się w latach zakazu druku. Wówczas pisarze tworzący wcześniej niemal odłożyli pióra. Ich miejsce zajęli ludzie, którzy w rosyjskich szkołach nasiąkli złą duchowością i nie nauczyli się dobrze mówić ani pisać po litewsku. Wraz z litewską prasą wydawaną w Tylży pojawił się nowy nurt w piśmiennictwie litewskim, pełen rozmaitych zawiłości. Kiedy zaczęła ukazywać się „Aušra”, opierająca się na gwarze zachodnioauksztockiej, J. Miliauskas nadsyłał jej nie tylko teksty w gwarze żmudzkiej, lecz także forsował własną ortografię. Czasopismo napisało swemu aktywnemu współpracownikowi, że „nasza ortografia (pisownia, ortografia) jest ustanowiona przez Schleicherio /…/” (Aušra: 120), lecz on nadal nie zważał na wskazówki redakcji. „Aušra” wciąż poprawiała jego utwory napisane gwarą widuklską. Autor, rzecz jasna, nie był zadowolony z tych poprawek. J. Miliauskas przedstawia zasady swojej ortografii w „Raštai”. Trzymał się ich także później. Do końca życia był niezadowolony zarówno z badań naukowych nad językiem litewskim, jak i z jego praktycznego użycia. Jego zdaniem po odzyskaniu niepodległości sytuacja językowa jeszcze się pogorszyła. J. Miliauskas wyrażenie współczesny język pisany najczęściej ujmuje w cudzysłów. To nie język czysty, lecz papierowy; jest w nim mnóstwo najróżniejszych zawiłości. J. Miliauskas próbuje wyjaśnić, dlaczego sytuacja językowa stała się tak wręcz katastrofalna. Główną przyczyną jest odrzucenie gwary widuklskiej w piśmie i mowie. „Wskutek odejścia od mowy widuklskiej – pisze wprost, bez ogródek w liście do K. Būgi – w piśmiennictwie zapanowały błędy, których nie sposób już policzyć” (LNBRS: 5). J. Miliauskas, stosunkowo szeroko opisawszy złą, jego zdaniem, sytuację językową i jej przyczyny, wskazuje też rozwiązanie. Jest ono bardzo proste. Nie trzeba szukać gdzieś doskonałości języka litewskiego. Tkwi ona w gwarze widuklskiej, dlatego należy do niej powrócić jako do gwary najbardziej zrozumiałej i najlepszej. J. Miliauskas jest przekonany, że właśnie jego język, oparty na tej gwarze, jest doskonały. Dlatego uparcie trzymał się własnej ortografii widuklskiej. Był naprawdę uparty jak prawdziwy Żmudzin. Martwił się, że wydana za jego pieniądze książeczka „Viduklės krasztas” nie cieszy się powodzeniem: nosił ją po księgarniach, lecz nikt jej nie kupował. Zapewne z powodu osobliwej ortografii widuklskiej. Był jednak przekonany, że jest to jedyna prawdziwa ortografia. Ofiarowując „Viduklės krasztas”, dopisywał: „Piszę tak, jak należałoby pisać po litewsku” (LA), „Według mojego rozumienia moja ortografia powinna być powszechnie przyjęta” (Juškevičius 1995: 112). Swoją ortografię forsował także przed komisją do spraw reformy litewskiej ortografii. W liście do K. Būgi dowodzi, że „cała nasza nauka (tu chodzi o naukę o języku – B.P.) nadal pozostaje bezjęzyczna, dopóki język litewski nie zostanie w nauce o języku poprawiony w oparciu o jedyną najczystszą żywą mowę litewską” (LNBRS: 7). 234 Na początku XIX w. S. Valiūnas przestrzegł D. Poškę w wierszowanym liście, by pisząc słownik, nie uznawał gwary widuklskiej za wzorzec naszego języka: Nie łudź się, /.../ Że Widukle lud Żmudzinów z głębi tak nazwał, Że język tej jednej krainy nie został zepsuty (Valiūnas 1976: 207). Sto lat później J. Miliauskui można było napisać nie jeden podobny list. On jednak z pewnością nie doczekałby się żadnego odzewu. J. Miliauskas był pod tym względem przekonany o swojej słuszności. LITERATURA I ŹRÓDŁA A u š r a – Auszra. Laikrasztis iszleidžiamas Lietuvos milėtųjų. Tilžėje, 1883, Nr. 4. B i r ž i š k a V. 1937: „Raszliavos pacztas“ z 1883 r. – Mūsų senovė 2, nr 1(6), Kaunas. J o n i k a s P. 1938: Juozo Miliauskio gramatikos prakalba. – Mūsų senovė 2. Nr. 3(8), Kaunas. J o n i k a s P. 1972: Lietuvių bendrinės rašomosios kalbos kūrimasis antroje XIX a. pusėje, Čikaga: Ped. Lituanistikos institutas. J u š k e v i č i u s E. 1995: Aušrininkų palikimas Kauno technologijos universiteto bibliotekoje. – Knygotyra 22(29), Kaunas. K r u o p a s J. 1974: J. Miliauskio (Miglovaros) leksikografiniai darbai. – Lietuvos TSR Mokslų akademijos darbai. A serija 3 (48). K r u o p a s J. 1975: J. Miliauskio (Miglovaros) leksikografiniai darbai. – Lietuvos TSR Mokslų akademijos darbai. A serija 1 (50). K u b i l i u s V. 1982: Liryka litewska XX wieku, Vilnius: Vaga. LA – Echo Litwy, 18 marca 1933. LMABRS – Dział Rękopisów Biblioteki Litewskiej Akademii Nauk, F 267 – 694. LNBRS – Dział Rękopisów Litewskiej Biblioteki Narodowej im. M. Mažvydasa, KB 22–104. M i g l o v a r a J. 1884: Rasztai, Įvairės eilas. Pirmas pluukštas, Tilżė. V a l i ū n a s S. 1976: Na brzegu morza, Vilnius: Vaga. VUBRS – Dział Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego, F D 902. VUBRS₁ – Dział Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego, F D904. VUBRS₂ – Dział Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego, F 1 F192. VUBRS₃ – Dział Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego, F1 D1074 (Różne dogmaty). VUBRS₄ – Dział Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego, F1 D1074 (Błędy litewskojęzycznej mowy i pisma). VUBRS₅ – Dział Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego, F1 D1074 (Wszystkie nasze dialekty). J. MILIAUSKAS-MIGLOVARA O DIALEKTACH LITEWSKICH Streszczenie Rozważania J. Miliauskasa na temat dialektów litewskich znajdują się głównie w jego rękopisach. Wyróżnia on dziewięć dialektów litewskich: widukielski, szawelski, mariampolski, tylżycki, kretyngski, telszański, poniewieski, oniksztyński i merecki, ale nie podaje ich cech językowych ani nie określa ich granic geograficznych. J. Miliauskas wskazuje, że każdy z tych dialektów dzieli się na poddialekty, lecz ich nie wymienia. Gdy pojawiła się kwestia wyboru jednego dialektu jako podstawy litewskiego języka pisanego 235 za najodpowiedniejszy do tego celu bez wątpienia uznano dialekt zachodnioauksztocki. Jednak wbrew temu J. Miliauskas upierał się, że w piśmie należy używać wyłącznie dialektu widukielskiego, i uzasadniał swoje argumenty faktami. J. Miliauskas uważał, że w latach niepodległości Litwy stan języka litewskiego jeszcze się pogorszył, a główną przyczyną tego było odrzucenie dialektu widukielskiego zarówno w badaniach naukowych, jak i w praktycznym użyciu. Jedynym wyjściem z tej nienormalnej sytuacji był powrót do dialektu widukielskiego, w którym, jego zdaniem, spisano nasze najstarsze teksty. 236