J. Miliauskas-Miglovara apie lietuvių kalbos tarmes

LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA PYTANIA XXXVIII (1997) Bronius PRĘSKIENIS J. MILIAUSKAS-MIGLOVARA O LITEWSKICH JĘZYKI GWARY Juozas Miliauskas-Miglovara (1845-1937) już w ławie szkolnej poświęcał większą uwagę językowi litewskiemu niż jego rówieśnicy. Ucząc się w birżajskiej szkole reformowanej z rosyjskich i polskich gramatyk, myślał: jeśli kiedyś zostanie uczonym człowiekiem, napisze gramatykę języka litewskiego. Mieszkając w Rydze, na początku lat osiemdziesiątych postanowił napisać taką gramatykę. Co prawda, początkowo w języku polskim. J. Miliauskas nieustannie podkreślał wielkie znaczenie nauki o języku. Będąc gorliwym katolikiem i uznając religijny światopogląd za miarę wartości człowieka, nazywa naukę o języku pierwszą nauką. Chociaż „nauka wiary o życiu duchowym człowieka” jest „ze wszystkich najbardziej potrzebna”, jednak zajmuje drugie miejsce (VUBRS,: 46). Bez nauki o języku „także inne nauki nie mogą należycie się rozwijać” (VUBRS,: 32). Znaczenie nauki o języku jest tak wielkie, ponieważ w języku, jak twierdzi J. Miliauskas, odzwierciedlają się historia i obyczaje narodu. Skarb ducha Litwina przede wszystkim tkwi w języku, sam „Litwin jest w języku”. Dlatego J. Miliauskas tak gorliwie ją badał, tak entuzjastycznie jej bronił i ją propagował. Rozważania J. Miliauskasa w języku litewskim i polskim na temat historii języka litewskiego, dialektów, ortografii, gramatyki i leksyki w większości pozostały w rękopisach. Należy wymienić następujące jego prace znajdujące się w Oddziale Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego: „Nauka o języku litewskim”, „Słowo w sprawie wydania gramatyki litewskiej”, „Słowo o przejrzystości języka litewskiego- ”, „Błędy języka i pisma litewskiego” i in. Rękopisy te, choć zawierają niemało powtórzeń i podobieństw, obejmują około 480 stron. Ponadto niektóre poglądy językowe zostały przedstawione w opublikowanych listach, w książeczce „Kraj widukleński- ”. J. Miliauskas, który nie zdołał ukończyć nawet czterech klas, nie był przygotowany do badań językowych. Dlatego „w jego wyjaśnieniach językowych, zwłaszcza etymologiach, jest wiele dyletantyzmu, nieuzasadnionych wywodów i naiwnych rozumowań. Jednak jego starania o ożywienie, wzbogacenie i rozwój języka literackiego, pragnienie wniesienia własnego wkładu do piśmiennictwa i językoznawstwa litewskiego pokazują, że i on, uważający się za szlachcica, /.../starał się działać dla dobra ludu i kultury swojej ziemi” (Kruopas 1974: 140). W XIX w. samo życie zmuszało do rozwiązywania problemów rozwoju języka ogólnego. Od końca XVII w. dialekt żmudzki przez długi czas, można powiedzieć, stał się ogólnym językiem pisanym. W ostatnich dziesięcioleciach XIX wieku, gdy w życiu kulturalnym zaczęli aktywnie przejawiać się mieszkańcy zachodniej Auksztoty i w tej gwarze ukazały się pierwsze gazety, zaczęto uważać ją za język ogólny. Każdy piszący musiał nie tylko zdecydować, w jakiej gwarze pisać, lecz także na podstawie której gwary powinien być tworzony język literacki. 231 Wówczas niemal każdy pisarz, zwłaszcza poeta, „słynął z samoucznych studiów nad językiem /.../. Nie mając własnych szkół, które kształtowałyby litewski sposób myślenia i ir język, takie studia były nieuniknionym warunkiem przygotowama nia, jeśli chciało się tworzyć litewskie wiersze; przez dość ir długi czas figurowały jako konieczność w biografiach litewskich poetów /.../“ (Kubilius 1982: 46). J. Miliauskas uważał, że początkowo wszyscy Litwini mówili jednakowo, później ba język zepsuł się pod wpływem obcych, pojawiły się rozmaite gwary (nazywa je językami). Gwary ukształtowały się w latach pańszczyzny (VUB RS,: 5). 1923 m. w liście K. Būga J. Miliauskas porównuje język litewski su do drzewa. Drzewo ma pień, rozpościerający gałęzie, które chronią pień tą przed wiatrami. Pniem naszego języka jest jeden dialekt, o jo gałęzia- — mi są inne dialekty (LNB RS: 1). Wspomniawszy, że w języku litewskim jest mnóstwo gwar, — jų mniej więcej tyle, ilu jest osób mówiących po litewsku, — J. Miliauskas mimo to wyróżnia dziewięć gwar. Są to Viduklės, Šiaulių, Marijampolės, Tilžės, Kretingos, Telšių, Panevėžio, Anykščių, Merkinės. Dokonując takiego podziału, nie podaje ani charakterystyki językowej, ani określenia geograficznego (Jonikas 1972: 321). K. Jaunius i A. Salys, jak wiemy, wskazali dwa główne dialekty. Takim stanowiskiem kierują się również współcześni językoznawcy. J. Miliauskas we wstępie do napisanej po polsku gramatyki języka litewskiego wskazuje, że każdy dialekt na swoich obrzeżach ma jeszcze swoje poddialekty, jednak ich nie wymienia. Jego zdaniem dialekt widukleński obejmuje rozległy obszar etnograficznej Litwy. Jest to nie tylko obszar między rzekami Niemnem, Dubisą i Jurą, lecz także okolice Pakapė, Kruopių, Šakynos i Žagarės, „z niewielkimi zmianami dochodzi on również do Wilii (Nerisu). Pokazuje to, że ten dialekt zajmował znacznie większy obszar Litwy” (Jonikas 1938: 486). Do dialektu widukleńskiego podobne są dialekty szawelski, mariampolski, telszewski, tylżycki i kretyński. Jednakże w większym lub mniejszym stopniu pozostają one pod wpływem języków niemieckiego i łotewskiego. Pozostałe gwary — poniewieska, oniksztyńska, merecka — „będąc przez szereg wieków bardziej oddalone od gwary widuklewskiej, bardziej się zlatywizowały i nieco zrusyfikowały” ir (Jonikas 1938: 486). J. Miliauskas już w swoich pierwszych publikacjach dawał pierwszeństwo gwarze żmudzkiej. Z niej należałoby czerpać zasady dla kształtującego się języka ogólnego, ponieważ nie poddała się ona albo w najmniejszym stopniu poddała się wpływom języków obcych. Wyrażając takie myśli, J. Miliauskas początkowo proponuje rozstrzygać tę kwestię w drodze dyskusji. Zwracając się do znawców i miłośników literatury litewskiej, prosi ich, aby pisali „znaną gwarą i według swoich zasad”, wyrażali z tego punktu widzenia opinię o utworach napisanych przez innych, o ogólnych, częściowych i gwarowych właściwościach języka litewskiego, „aby w ten sposób z czasem można było, porównując różnorodne opinie i ustalenia, stworzyć ogólne zasady, najbardziej odpowiednie do powszechnego stosowania w literaturze” (Biržiška 1937: 19). Jeszcze wyraźniej i dokładniej wypowiedziano się w „Pismach”. „Wszystkie gwary są dobre i każda ma swoje podłoże. „Ten gwara zostanie z czasem powszechnie przyjęta, która będzie miała największą i najznakomitszą literaturę” (Miglovara 1884: 32). Po pewnym czasie poglądy J. Miliauskasa w kwestii kształtowania się języka ogólnego stały się jeszcze bardziej kategoryczne. Jeżeli początkowo proponował rozstrzygnąć w drodze dyskusji, która gwara powinna zostać przyjęta za podstawę języka pisanego, to później, gdy już niemal nikt nie wątpił w przydatność gwary zachodnioauksztockiej, stał się zdecydowanym zwolennikiem gwary widuklskiej. W listach, rozmowach i pismach wciąż powtarzał jedno: należy pisać 232 wyłącznie tą gwarą. tą Wskazał kilka argumentów. Po pierwsze, już od dawna wykształceni ludzie uważali gwarę widuklską za prawdziwy język litewski. To tam najpierw pojawiło się piśmiennictwo. Po drugie, później Gediminas i ir inni władcy w tej ta gwarze wydawali różne polecenia. Po trzecie, w XVIII–XIX a. w pierwszej połowie ją litewscy pisarze uznawali ją za prawdziwy język litewski. Po czwarte, L. Ivinskis w tej gwarze wydawał swoje kalendarze. M. Valančius (jego J. Miliauskas we wszystkich przypadkach uważał za największy autorytet), dobrze znając ir gwarę telszańsko-- rasejńską, „lubił uznawać gwarę widukliską” (VUBRS; : 7). Wreszcie šį tą w tej gwarze napisał również K. Jaunius. Szkoda, że nikt nie napisał gramatyki języka litewskiego w tym dialekcie. A więc iš Do okolic Viduklė dotarła historia narodu litewskiego i jego języka. Okolice Viduklė — Serce Litwy, centrum etnograficzne. Stary dialekt viduklėski był nie tylko pierwszą kolebką naszego piśmiennictwa, lecz już wtedy wiedziano, że jako trzon języka litewskiego jest najlepszy, najwłaściwszy i wyróżnia się najpiękniejszym brzmieniem słów. Chcąc ukazać przewagę dialektu viduklėskiego, J. Miliauskas przepisał w nim dwie strofy „Gaju Oniksztyńskiego“. Jego zdaniem fragment „moim pismem jest wyłożony jeszcze jaśniej, nie tak jak on sam, kiedy pisał“ (LMABRS: 4). Według J. Miliauskasa, dlaczego mielibyśmy dawać pierwszeństwo „zepsutym“ dialektom, „jeśli wciąż żywy i zdrowy jest pierwotny język, którego nie mamy woli znieważać jak zużytej odzieży: bo żadna moda nie pasuje do starego i żywego języka“ (VUBRS,: 12). Inne dialekty odeszły od swojej pierwotnej formy, od swojego pnia. Pierwsze litewskie piśmiennictwo zostało „wyprowadzone z właściwej drogi i skierowane ku językom telszańskiemu i mariampolskiemu“ (VUBRS: 4). J. Miliauskas zaznacza, że wszyscy powinniśmy znać dialekty, a „piszący dzieło (tj. gramatykę —B.P) najpierw musi gruntownie nauczyć się języka ze wszystkimi dialektami /.../“ (Jonikas 1938: 485). Jednakże ta nauka dialektów, jak się wydaje, jest bardziej potrzebna dla ogólnego wykształcenia i ogłady. Natomiast za podstawę języka powinniśmy przyjąć jego pień, tj. dialekt widukleński. Przecież „każde drzewo poznajemy i oceniamy po jego pniu, a nie po gałęziach” (VUBRS,: 9). Gwarę widuklską można uzupełniać innymi gwarami tylko w tym przypadku, jeśli „coś w niej uległoby starciu (zużyciu), a w innych pozostało /.../” (Jonikas 1938: 487). Gwara widuklska jest nie tylko źródłem innych gwar, lecz także najlepiej rozumieją ją przedstawiciele wszystkich gwar. Słowa tej gwary łatwo zapisywać alfabetem łacińskim. Odwołuje się również do przykładu innych języków: istnieje w nich kilka gwar, lecz pisze się tylko jedną gwarą uznaną przez naukę. Myśląc o napisaniu gramatyki języka litewskiego, J. Miliauskas wyraził opinię o gramatykach już napisanych. Mówił, że wiele się nauczył i zaczerpnął materiału od A. Schleicherа, zwłaszcza z gramatyk F. Kuršaitisa. Jednak autorowi pisanych gramatyk wydawały się one niewystarczające, ponieważ opierają się na nie tej gwarze. Dlatego też postanowił „sam napisać gramatykę lepiej odzwierciedlającą język litewski” (Jonikas 1938: 483). Stosunek J. Miliauska do wcześniejszych gramatyk, podobnie jak do dialektów, zmieniał się. Na początku stosunkowo korzystnie oceniany EF. 233 Gramatyki Kuršaitisa i A. Schleichera, później je również J. Gramatykę Jablonskisa uważali nawet za szkodliwą dla języka litewskiego, ponieważ opiera się ona na dialektach będących pod wpływem ir języków niemieckiego i polskiego (Kruopas 1975: 130). J. Miliauskui wydawało się, że wcześniej nasze piśmiennictwo kształtoir wało się wprawdzie powoli, ale pomyślnie. Do XIX a. Moim zdaniem litewskie piśmiennictwo po tej stronie jo było łatwe do zrozumienia, lecz sytuacja ir zmieniła się w o latach zakazu druku. Wówczas pisarze, którzy wcześniej tworzyli, niemal odłożyli pióra. Jų Ich miejsca zajęli ludzie, którzy w rosyjskich szkołach zarazili ir się złą duchem i nie nauczyli ir się dobrze mówić ani pisać po litewsku. Wraz z su pojawieniem się litewskiej prasy w Tylży w piśmiennictwie litewskim su powstał nowy nurt z rozmaitymi zawiłościami. Po rozpoczęciu wydawania „Aušra”, która opierała się na zachodnioaukštajsJ. kim dialekcie, Miliauskas przesyłał ne jej wyłącznie teksty w dialekcie żmudzkim, lecz ir narzucał własną pisownię. Czasopismo pisało do swego aktywnego współpracownika, że „nasza ortografia (pisownia prosta, ortografia) jest ustanowiona przez Schleichera /.../“ („Aušra”: 120), lecz ten drugi ir nadal nie stosował się do wskazówki redakcji. O „Aušra” ir nadal poprawiajo ła utwory napisane gwarą widukliską. Autor oczywiście nie był zadowolony z tej korekty. J. Miliauskas w „Pismach” przedstawia swoje zasady ortografii. Jų trzyma ir się później. Do końca życia był niezadowolony zarówno z naukowych badań języka litewskiego, jak i z jego praktycznego użycia. Jego zdaniem po odzyskaniu niepodległości sytuacja językowa jeszcze się pogorszyła. J. Miliauskas słowa dabartinė rašomoji kalba najczęściej zapisuje w cudzysłowie. To nie jest język czysty, lecz papierowy, pełen najróżniejszych komplikacji. J. Miliauskas próbuje wyjaśnić, dlaczego powstała tak po prostu katastrofalna sytuacja językowa. Główną przyczyną jest —odrzucenie w piśmie i w mowie gwary widukielskiej. „Przez ucieczkę od widukielskiej mowy, —stwierdza wprost, bez żadnych ogródek w liście do K. Būgasa, —zapanowały w piśmie nieczytelne już błędy” (LNBRS: 5). J. Miliauskas, dość szeroko charakteryzując złą, jego zdaniem, sytuację językową i jej przyczyny, wskazuje także wyjście. Jest ono bardzo proste. Nie trzeba szukać doskonałości języka litewskiego gdzieś indziej. Jest ona w gwarze widukielskiej, dlatego należy do niej powrócić jako do najbardziej zrozumiałej i najlepszej gwary. J. Miliauskas jest przekonany, że właśnie jego język, opierający się na tym dialekcie, jest doskonały. Dlatego uparcie trzymał się własnej pisowni widukliskiej. Rzeczywiście był uparty jak prawdziwy Żmudzin. Martwił się, że wydana jego kosztem książeczka „Viduklės krasztas” nie cieszy się powodzeniem: obnosił ją po księgarniach, ale nikt jej nie kupował. Widocznie z powodu dziwnej pisowni widukliskiej. Jednak był przekonany, że taka jest prawdziwa pisownia. Ofiarowując „Viduklės krasztas”, zapisywał: „Raszau taip, kaip turietu buuti lietuviszkai raszoma” (LA), „Pagal mana supratima, mano raszmo turietu buuti visuotinai prijimtas” (Juškevičius 1995: 112). Swoją pisownię proponował także komisji reformy pisowni języka litewskiego. W liście do K. Būgi dowodzi, że „wszystkie nasze nauki (tu chodzi o nauki o języku — B.P.) wciąż jeszcze są nieme, dopóki język litewski pozostawiony jest w tej nauce o języku niepoprawiony, z oparciem na jednej, najczystszej żywej mowie litewskiej“ (LNBRS: 7). 234 Na początku XIX wieku S. Valiūnas w rymowanym liście ostrzegł D. Poškę, aby, pisząc słownik, nie uważał gwary widuklskiej za wzorzec naszego języka: Nie łudź /.../ się, że Widuklė od wewnętrznych Żmudzinów została ir nazwana, że mowa tego jednego kraju nie została zepsuta (Valiūnas 1976: 207). Po upływie stu lat do J. Miliauskasa mógłby zostać napisany ne jeden podobny list. Tylko że, niewątplibe wie, nie doczekałby się on żadnego odzewu. J. Miliauskas był pod tym me względem przekonany o swojej racji. LITERATURA IR ŹRÓDŁA Auš r a-Auszra. Gazeta wydawana przez miłośników Litwy. Tylża, 1883, nr 4. Biržiška V. 1937: 1883 m. „Raszliavos pacztas“. — Nasza starożytność 2, Nr. 1(6), Kowno. Jonikas P 1938: Przedmowa do gramatyki Juozasa Miliauskisa. —Mūsų senovė 2. Nr. 3(8), Kowno. Jonikas P. 1972: Kształtowanie się ogólnolitewskiego języka pisanego w drugiej połowie a. XIX wieku, Chicago: Ped. Instytut Lituanistyki. Juškevičius E. 1995: Dorobek aušrininków W bibliotece Uniwersytetu Technologicznego w Kownie. — Księgoznawstwo 22(29), Kowno. Kruopas J. 1974: J. Prace leksykograficzne Miliauskisa (Miglovary). — Litewskiej LTSR Prace Akademii Nauk. A seria 3 (48). Kruopas J. 1975: Prace leksykograficzne J. Miliauskisa (Miglovary). —Prace Akademii Nauk Litewskiej SRR. A seria 1 (50). Kubilius V. 1982: XX liryka litewska XIX wieku, Wilno: Vaga. LA - Lietuvos aidas, 1933 marzec 18. LMABRS - Dział Rękopisów Biblioteki Litewskiej Akademii Nauk, F 267 —694. LNBRS - Dział Rękopisów Litewskiej Biblioteki Narodowej im. M. Mažvydasa, KB 22-104. Miglovara J. 1884: Rasztai, Iivaires eilas. Pirmas pluuksztas, Tilžiej. Valiūnas S. 1976: Ant marių krašto, Wilno: Vaga. VUBRS – Dział Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego, F D 902. VUBRS, – Dział Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego, F D904. VUBRS, – Dział Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego, F 1 F192. VUBRS, – Dział Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego, F1 D1074 (Różne dogmaty- ). VUBRS, – Dział Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego, F1 D1074 (Błędy litewskiego Języka ir Pisma). VUBRS, – Dział Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego, F1 D1074 (Wszyscy nasi poganie). J. MILIAUSKAS-MIGLOVARA O DIALEKTACH LITEWSKICH Streszczenie Rozważania J. Miliauskasa na temat dialektów litewskich znajdują się głównie w jego rękopisach. Wyróżnia dziewięć dialektów litewskich: widuklskiego, szawelskiego, mariampolskiego, tylżyckiego, kretyngskiego, telszewskiego, poniewieskiego, oniksztyńskiego i mereckiego, ale nie podaje ani ich cech językowych, ani nie określa ich granic geograficznych. J. Miliauskas wskazuje, że każdy z tych dialektów dzieli się na subdialekty, ale ich nie wylicza. Gdy pojawia się problem wyboru jednego 235 dialekt as podstawę the of Litewski język pisany powstał Dialekt zachodnioauksztocki niewątpliwie uznano za najbardziej as odpowiedni do tego celu. Ale wbrew temu to stwierdzeniu J. Miliauskas nalegał, że tylko Dialekt widukielski be powinien in być używany w piśmie, a jego argumenty on powinny być oparte na faktach. J. Miliauskas był of zdania, że w ciągu lat of niepodległości Litwy państwo of język litewski stał się jeszcze gorszy, a główną przyczyną tego było odrzucenie of Dialekt widukielski in zarówno w badaniach naukowych, jak i w praktycznym użyciu. Jedynym wyjściem z takiej nienormaof lnej an sytuacji był powrót to Dialekt widukielin ski, w in którym, jego zdaniem, powstawały nasze pierwsze pisma. 236