Mokslinė Prano Skardžiaus veikla tremtyje

LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA PYTANIA XXXVIII (1997) Algirdas SABALIAUSKAS NAUKOWA PRANO DZIAŁALNOŚĆ SKARDŽIUSA NA WYGNANIU Pranas Skardžius – — najbardziej produktywny językoznawca drugiego dziesięciolecia niepodległej Litwy. Po Kazimierza Būgasa, Jonasa śmierci Jablonskisa Prof. Skardžius ir Antanas Salys byli najwybitniejszymi litewskimi językoznawcami, których w równym stopniu obchodziły zarówno kwestie nauki o języku ir litewskim, jak i praktyki. Rozpocząwszy studia na Uniwersytecne ie Litewskim, jedynie słuchając K. wykładów J. Būgi i Jablonskisa, lecz ir pozostając w bliskim kontakcie z su tymi badaczami i krzewicielami języka ir litewskiego, później przeszli znakomitą szkołę lingwistyczną na Uniwersytecie w Lipsku, gdzie jų głównym nauczycielem był Jurgis Gerulis, ci językozndu awcy, można powiedzieć, tworzą odrębny okres w rozwoju nauki o lo języku litewskim. Kształtowanie się ogólnego języka litewskiego w tym okresie również najściślej wiąże się su jų z nazwiskami. 1944 r. Przed Skardžius, podobnie jak ogromna rzesza innych naukowców i działaczy kultury, którzy opuścili Litwę, rozpoczął trudną drogę wygnańca. Los wygnańca był szczególnie bolesny, ponieważ Przed Skardžius jako naukowiec został od razu oderwany od głównego przedmiotu swoich badań — żywego języka litewskiego, jego gwar, różnorodnych źródeł pisanych, a także od pracy pedagogicznej. Prawdą jest, że przez kilka lat musiał wykonywać tę pracę w Niemczech, choć w bardzo trudnych warunkach. Właśnie dzięki trosce szczerego przyjaciela Litwinów, francuskiego językoznawcy i wybitnego działacza politycznego oraz wojskowego Raymonda Schmittleina (Rajmonas Šmitlenas), na Uniwersytecie w Tybindze utworzono katedrę języków bałtyckich, w której w latach 1946–1949 wykładał i na zmianę kierował nią Pr. Skardžius i A. Salys. Między innymi tutaj mogli ukończyć rozpoczęte jeszcze na Litwie studia lituanistyczne późniejsi znani działacze kultury litewskiej za granicą: Aleksandras Dundulis, Antanas Mažiulis, Domas Velička i in. W miarę możliwości w Niemczech Pr. Skardžius zajmował się również inną pracą naukową. Zachęcony przez wybitnych niemieckich bałtystów Eduarda Hermanna i Franza Spechta, przetłumaczył na język niemiecki swoje dzieło „Słowotwórstwo języka litewskiego” (Wilno, 1943). Wspólnie ze Stasiem Barzdukiem i Jonasem Martynasem Laurinaitisem napisał wówczas bardzo potrzebne i ważne dla litewskich emigrantów dzieło „Podręcznik języka litewskiego” (Bielefeld, 1950). Jest to obszerna książka (606 s.), wydana przez Wspólnotę Litewskich Wygnańców w nakładzie aż 5 tysięcy egzemplarzy. W jego części wprowadzającej omawiane są takie zagadnienia, jak język litewski i jego starożytność, charakter współczesnego języka litewskiego, rozwój języka pisanego, język ogólny i jego użycie, wymowa ogólna, ortografia, formy normatywne. Pierwsza część książki poświęcona jest praktycznym problemom ortografii, interpunkcji i akcentuacji. Większą część książki stanowi słownik języka litewskiego. Zawiera on nie tylko wyrazy pospolite, lecz także nazwy geograficzne, nazwiska różnych litewskich działaczy kultury i nauki, a nawet popularne zwroty łacińskie. Znaczenia słów są niekiedy objaśniane w językach obcych. Większą część słownika, jak się zdaje, opracował ir ir J. M. Laurinaitis. St. Barzdukas pracował głównie nad pierwszą częścią dzieła. Pr. Skardžius musiał uzupełnić słownik, napisać część wstępną i zredagować ir całe dzieło. Oczywiście, była to ciężka praca, warunki pracy autorów były nie do pozazdroszczenia. o Pr. Skardžius 1949 m. styczniowym 6 d. liście Vincui Krėvei-Mickevičiui pisał: „Ostatnio pracowałem po 16-18 godz. codziennie, często ir mogłem spać zaledwie godz. 3—4 Postanowiłem ukończyć „Podręcznik języka litewskiego” Iš na początku pracowaliśmy jį we trzech, ale jeden z moich współpracowników, płk. J. Laurinaitis, dostał zawału serca i już ir czwarty tydzień leży w szpitalu, zdaje mi się, że nie będzie już mógł mi więcej pomagać. Ale społeczeto ństwo wręcz czeka na pracę [...]. „Prenumeraty właśnie kończy się zbierać sześć tysięcy” (Ostrauskas 1983: 176-177). Albo oto fragment iš 1950 m. majowego 14 d. listu*: „Pracuję w rzeźni, zwykle czasami po 8, o nawet ir po 10 ar 11 godz. Dojeżdżį am do firmy całą godzinę; tyle samo czasu tracę, wracając ir do domu. Po powrocie do domu dotychczas musiałem poprawiać dość ciężkie korekty „Vadovo”, ponadto napisać jeszcze jakiś artykulik do gazet, sklecić konieczny list — i to wszystko. Pozostaje czasu na sen zaledwie niepełne 4-5 godz.“ (Ostrauskas 1983: 184). Warto wspomnieć, że w dziele tym zaproponowano również pewne nowości ortograficzne (byaurus, pjauti, galbūt), które znacznie później przyjęto także na Litwie. Choć zresztą przedstawione tu nowości ortograficzne były przez niektórych językoznawców oceniane dość sceptycznie. Oto A. Salys, omawiając historię litewskiej leksykografii, stwierdził: „On (tj. „Lietuvių kalbos vadovas”, A. S.), choć bardzo użyteczny, odchodząc od zwyczajowej ortografii jablonskiej, wprowadził do prasy litewskiej za granicą pewne zamieszanie, którego do dziś jeszcze nie usunięto” (Salys 1985: 237). Swoje dzieło autorzy poświęcili pamięci wybitnych językoznawców litewskich J. Jablonskisa i K. Būgasa. Mieszkając w Stanach Zjednoczonych, Pr. Skardžius mógł poświęcić się normalnej pracy naukowej dopiero po przejściu na emeryturę w 1971 r. Przynajmniej początkowo także warunki materialne Pr. Skardžiusa były dość trudne. Chociaż zaproszono go do poświęcenia się pracy w bostońskiej „Encyklopedii Litewskiej”, jednak i tutaj warunki pracy najwyraźniej mu nie odpowiadały. Nastrój Pr. Skardžiusa i okoliczności jego życia w owym czasie szczególnie odzwierciedla list z 13 kwietnia 1953 r. do pisarza Stasysa Santvarasa, organizatora zespołu pracowników encyklopedii: „Już wszystko obliczyłem do minimum i nie wiem, jak inaczej przetrwać. Nie mam ani samochodu, ani nie chodzę na rozrywki, ani nie przyjmuję gości, a mimo to z trudem wiążę koniec z końcem za 3000 dolarów. Np.: kupiłem etymologiczny słownik języka rosyjskiego Preobrażenskiego i zapłaciłem ponad 16 dolarów. Jeszcze droższy zamówiłem w prenumeracie — * Od 1949 r. Skardžius mieszkał w Stanach Zjednoczonych, prenumerując etymologiczny słownik Vasmera. W. Sfografowanie dysertacji Fenzlau również kosztowało ponad dolara. 16 ir itd. A zatem, chcąc przynajmiš niej częściowo pracować nad swoją pracą ir naukową i nie pozostawać w tyle aš za postępem iš naukowym, chciałbym przynajmne niej na początek otrzymywać mniej niż 3 500 dol. rocznie; „z iš tych pieniędzy mógłbym aš już opłacić podatki państwowir e” (Keturakis 1995: 14). Pomimo niekorzystnych warunków pracy, Pr. Skardžius przez cały okres zesłania intensywnie pracował w dziedzinie językoznawstwa litewskiego. Jak wiadomo, jeszcze pracując na Litwie poświęcał wiele uwagi problemom akcentuacji języka litewskiego. Jį interesowały go zarówno kwestie historii ir akcentuacji, jak i jej praktyki. Habilitacyjny Pr. Praca Skardžiusa na Uniwersytecie Witolda Wielkiego było „Akcentologia Daukšy” (K., 1935). Książka poświęcona jo praktyce akcentowania „Akcentowanie ogólnego języka litewskiego” (K., 1936). Korzystając głównie z tych dzieł, Pr. Skardžius, poproszony przez Chicagowski Pedagogiczny Instytut Lituanistyki, napisał książkę „Akcentowanie języka litewskiego” (Chicago, 1968). gdzie systematycznie przedstawiono zagadnienia akcentuacji języka ogólnego. Nie ogranicza się jednak do samego jų stwierdzenia. Zjawiska intonacji akcentowej języka ir litewskiego są tutaj porównywane ir su z faktami innych języków, ukazano zróżnicowanie akcentu w dialektach języka litewskiego, ir wcześniejsze zjawiska współczesnego języka (pism M. Daukšy) różnice w akcentuacji. Prawdą jest, że podobnie ir jak w poprzedniej książce, uznaje się tutaj akcent krótkiego tonu, choć jest to sprzeczne z poglądem ir samego Pr. Opisowi intonacji akcentowej przedstawionemu przez Skardžiusa. Współcześni badacze akcentologii litewskiej nie zgadzają się ir su Pr. z przedstawianym przez Skardžiusa tradycyjnym opisem intonacji akcentowej sylab poakcentowych. Wątpliwości budzą również niektóre proponowane w książce, także tradycyjne, przypadki akcentowania, trudne do pogodzenia ze współczesnym użyciem (Laigonaitė 1971: 209-211; Vidžiūnas 1990: 90-102). Spośród poszczególnych artykułów Pr. Skardžiusa poświęconych problemom akcentologii języka litewskiego należy wspomnieć jego artykuł „Dawność akcentowania języka litewskiego” (Aidai, 1965, 6, s. 260-265), w którym po krótkim omówieniu historii badań tego problemu faktycznie recenzuje dzieło rosyjskiego językoznawcy W. Iliča-Svityča „Akcentuacja rzeczowników w językach bałtyckich i słowiańskich” („Imennaja akcentuacija v baltijskom i slavjanskom“. Moskva, 1963). Stwierdziwszy, że „ogólnie rzecz biorąc, cała ta praca autora robi dobre wrażenie”, Pr. Skardžius jest jednak przekonany, że V. Ilič-Switycz tylko częściowo osiągnął swój cel, ponieważ wiele jego rzekomych podobieństw między poszczególnymi litewskimi akcentuacjami a akcentuacją staroindo­- europejską jest „wątpliwych i należycie nieuzasadnionych jasnymi autentycznymi danymi lub niedostatecznie zinterpretowanych historycznie”. Spornymi problemami historycznej akcentologii języka litewskiego Pr. Skardžius zajmuje się także w bardzo szczegółowej recenzji książki J. Kazlauskasa „Gramatyka historyczna języka litewskiego” (Lituanistikos darbai. III. Brooklyn, 1973. s. 269-280). Nie zgadza się on z opinią J. Kazlauskasa, że Litwini wschodni nie rozróżniają intonacji akutowej i cyrkumfleksowej. Nie skłania się ku przyjęciu poglądu J. Kazlauskasa, że współczesny litewski ruchomy paradygmat akcentowy może być odziedziczony po starożytnej akcentuacji indoeuropejskiej. Jedną z ważniejszych prac Pr. opublikowanych na emigracji Skardžiusa jest studium „Wcześniejsze i współczesne użycie ogólnego języka litewskiego” (Chicago, 1971). Na studium to składają się następujące rozdziały: I. Użycie ogólnego języka litewskiego, jego kryteria i normy. II. Wcześniejsza praca nad kulturą ogólnopolskiego języka litewskiego i jej ocena na Litwie. III. Bardziej znaczące współczesne tendencje na Litwie. IV. Problem użycia rzeczowników odczasownikowych z przyrostkiem -imas. V. Przysłówki z -inrar, ich tworzenie i użycie. VI. Stosunek języka ogólnego do ludowego oraz poprawki językowe na Litwie. VII. Wpływ języka rosyjskiir ego na ogólny język litewski a dalszy rozwój tego języka. Z niniejszego studium wynika, że Pr. Skardžius bardzo uważnie śledził rozwój języka litewskiego na Litwie. Rozumiał jego dość trudną sytuację. Pozytywnie oceniał wysiłki litewskich językoznawców w walce z su wpływem języka rosyjskiego. Mieszkając w Stanach Zjednoczonych i odczuwając skłonność wielu Litwinów z tego kraju do rzadszego używania w swoim języku wyrazów międzynarodowych, Pr. Skardžius napisał książkę „Litewskie odpowiedniki słów międzynarodowych” (Chicago, 1973). Jest to interesujące dzieło, w którym przedstawiono rzeczywiście wiele dobrych zamienników dla różnych, szerzej lub węziej używanych tak zwanych słów międzynarodowych. Np. Skardžius kategorycznie nie sprzeciwia się używaniu tych słów. „Na wszystkie podawane tu słowa — pisze on w przedmowie do książki — należy patrzeć nie jak na jakieś propozycje autora, lecz jak na materiał, z którego czytelnicy mogą indywidualnie korzystać według potrzeby i gustu” (s. 7). Np. Skardžius wskazuje, że w języku litewskim istnieje niemało neologizmów utworzonych bardziej samorzutnie niż na przykład w językach łotewskim, rosyjskim czy niemieckim. Ma tu na myśli takie słowa jak dalykas, skersmuo, vadovėlis, pusiausvyra. Najlepszy i największy, Pr. Zdaniem Skardžiusa obecnie źródłem neologizmów języka litewskiego jest „Słownik litewskiego języka pisanego” M. Niedermanna, F. Brendera, A. Senna i A. Salysa (Heidelberg, 1926–1968). Oto kilka Pr. Proponowane przez Skardžiusa odpowiedniki: 25zacas —jtrauka, adaptacja —przystosowanie, zastosowanie, anestezja —znieczulenie, boks —pięściarstwo, dėpas — parowozownia, ekskurs —odchylenie, farsz —nadzienie, kamsalas, kimšinys, pryzmat —krawędziak, tefminas —nazwa, witryna —okno wystawowe. Wiele odpowiedników zostało bardzo dobrze dobranych przez samego Pr. Opracowane przez Skardžius. Jednakże chyba mało kto byłby obecnie skłonny zastąpić boks kumstynėmis lub termin — nazwą. Dla badaczy litewskich hydronimów bardzo ważna jest Pr. Studium Skardžius „Litewskie nazwy wód z -nf. Ich budowa, pochodzenie i znaczenie” (Lituanistikos darbai. III. Brooklyn, 1973, s. 7-70). W tym studium bardzo szczegółowo analizowane są takie litewskie nazwy wód, jak A/antas, Gžilintas, Salantas, Šlavantas, Viešintas. Autor dochodzi do wniosku, że „Litewskie nazwy wód z -nf są utworzone podobnie jak nazwy miejscowości, nazwiska lub wyrazy pospolite z tym samym przyrostkiem. Początkowo były one w większości wyrazami pospolitymi (apelatywami) lub zostały utworzone za pomocą przyrostków od wyrazów pospolitych; pewna ich część pochodzi albo może pochodzić od nazw własnych” (s. 64). W studium bardzo pozytywnie wypowiada się o badaniach hydronimicznych młodych wówczas litewskich językoznawców Broniusa Savukynasa i Aleksandrasa Vanagasa. Sceptycznie oceniane są mų R. O pracach Schmittleina w tej dziedzinie wskazuje się, że „wiele starych, rzeczywiście litewskich nazw be własnych wywodzi on z języków germańskich bez żadnych iš wyraźniejszych podstaw, czasami zupełnie sztucznie“ (s. 9). Ogólnie rzecz biorąc, należy su zgodzić się z recenzentem studium A. Vanagiem, że „Wraz z tym studium powinna zostać ostatecznie pogrzebana hipoteza broniona niemal R. wyłącznie przez Schmittleina, że większość litewskich nazw wodnych su -nzgali būti germanizmai“ (Vanagas 1976: 103). A. Vanagas zwrócił uwagę na jeszcze į jedną ważną cechę tej rozprawy: „P. Skardžius był jednym — z nielicznych iš badaczy litewskiej onomastyki, którzy rozumieli, że znaczenie hydronimu oznaczało zarówno — ne apelatyw, od ką którego powstał iš hydronim, jak i to, co oznaczało o to słowo w ką momencie przekształcenia się w nomen proprium. Ne rdzeń i temat ar słowa, 0 cały hydronim — z jego znaczeniem podstawowym i pochodnym (słowotwórczym)” (Vanagas 1981: 17). Warto wspomnieć Pr. artykuł Skardžiusa „Litewskie imiona osobowe XVI wieku” (Aidai, 1954, 1, s. 27—33), w którym analizowane są imiona i nazwiska osób wymienionych w inwentarzach opublikowanych w pierwszym tomie „Archiwum historycznego” K. Jablonskisa (K., 1934). Imiona bogów pruskich i żmudzkich Pr. Skardžius omawia w artykule „Litewskie imiona mitologiczne” (Aidai, 1954, s. 218-226). Wiele miejsca w tym artykule poświęcono rozprawie doktorskiej V. Jaskevičiusa „Studium mitologii litewskiej” („A Study in Lithuanian Mythology- ”). Bardzo cenna jest rozprawa Pr. Skardžiusa „Bóg i Perkunas” (Aidai, 1963, 6, s. 253-257; 7, s. 311-318). Tutaj wyjaśniono budowę i pochodzenie tych słów. Pr. Skardžius nie zgadza się z opinią A. Senna, że fiń. Wyraz „dangus” powinien być wywiedziony z bałtyckiej formy * daivas —taivas, źródłem mogła być również forma * dervas. Ponadto, opierając się na przykładach łotewskich pieśni ludowych, skłania się on ku przypuszczeniu, że łot. dievs zachowało jeszcze dawne znaczenie „niebo”. Np. Skardžius nie zgadza się z wyjaśnieniem, że. litew. perkūnas wiąże się z łac. guercus ‘dąb’ i innymi wyrazami tego rdzenia. Wydaje mu się prostsze powiązanie słowiańskiego Perun z * per-‘bić, uderzać’, a litew. Perkūnas z rozszerzonym rdzeniem o tym samym znaczeniu * perk-, który, choć niepoświadczony w językach bałtyckich, może być uzasadniony, por. litew. jaa: Jaūkti i in. Semantycznie takie powiązanie potwierdzałyby litew. dundūl/is "piorun, grzmot': dundėti, niem. Donner: skr. tanvati „szumi, dudni, grzmi”, łac. fonare „grzmieć” itd. W 1954 r. na Litwie ponownie wydano „Pieśni litewskie” Antanasa Juški. W tym wydaniu jego redaktor A. Mockus obok tekstów fototypicznych przedstawił również swoiste teksty literackie. L. Kuodys opublikował dość surową krytykę tych tekstów (Kuodys 1958: 555–578). To skłoniło Pr. Skardžiusa do napisania interesującego artykułu „Zagadnienia języka naszych pieśni ludowych” (Metmenys, 1962, 5, s. 91—99). W artykule pokazano, jak ostrożnie należy postępować przy literackim opracowywaniu tekstów pieśni, oraz uwypuklono specyfikę pieśni ludowych. Nie wszędzie Pr. Skardžius zgadza się również z uwagami L. Kuodisa. Ostatnim, opublikowanym już po śmierci autora, jest Pr. Studium Skardžisa „Nau- jojo „Tłumaczenie Nowego Testamentu na język litewski” (Lituanistikos darbai. IV. Chicago, 1979, p. 63-110). W nim analizuje się Č. Język iš przetłumaczonego przez Kavaliauskasa tekstu starogreckiego ir Nowego Testamentu, zredagowanego przez V. Aliulisa i wydanego na Litwie w 1972 r. Autor porównuje ten przekład z wcześniejszym przekładem J. Skvireckasa, w którym tłumacz, zdaniem prałata L. Tulaby, „ponad wszystko stawiał dokładność myśli i jej poświęcał elegancję języka“. Porównawszy różnice w pisowni, słownictwie, użyciu przypadków, składni i stylistyce oraz w budowie zdań obu przekładów, dochodzi do wniosku, że „język przekładu Kavaliauskasa jest godny podziwu pod względem poprawności, płynny, łatwo zrozumiały i celowy, choć czasami w sposób nieco swoisty wyraża myśl oryginału (s. 109). Pr. Zdaniem Skardžiusa „Cz. Przekład Kavaliauskasa, zredagowany przez V. Aliulisa, jest pierwszym odważnym krokiem w całej historii przekładu Pisma Świętego na język litewski“ Pisma Świętego na język litewski“ (s. 109). Bardzo interesujące są tak zwane artykuły okolicznościowe Pr. Skardžiusa, w których pisze się o różnych badaczach języka litewskiego, krzewicielach języka i działaczach kultury. Są one szczególnie interesujące dlatego, że Pr. Skardžius nie tylko ne ocenia tu wkład w jų językoznaį wstwo litewskie, lecz często wplata także swoje wspomnienia. Głównie w czasopismach „Aidai” i „Gimtoji kalba” opublikował artykuły o A. Baranauskasie, J. Jablonskisie, J. Balčikoni­sie, J. Gerulisu, P. Jonikasie, J. M. Laurinaitisie, J. Laukaitisie, B. Larinie, M. Vasmerze, E. Fraenkelu, E. Hermannie i in. Prof. Skardžius recenzował wiele opublikowanych na Litwie i poza jej granicami dzieł lituanistycznych lub ogólnie bałtystycznych; na szczególną uwagę zasługują jego obszerne recenzje takich dzieł, jak: „Lietuvių dialektologija” Z. Zinkevičiusa (V., 1966), „Lietuvių literatūrinė kalba XVI-XVII a.” J. Palionisa (V., 1967), „Lietuvių kalbos istorinė gramatika” J. Kazlauskasa (V., 1968), „Lietuvių kalbos stilistika” J. Pikčilingisa (V., 1971-1975), akademicka „Lietuvių kalbos gramatika” (V., 1965), „Lietuvių kalbos tarmių chrestomatija” (V., 1970), „Lietuvių bendrinės rašomosios kalbos kūrimasis antrojoje XIX a. pusėje” P. Jonikasa (Chicago, 1972), „Gramatyka języka litewskiego” J. Otrębskiego (Warszawa, 1956-1965), Chr. poświęcony S. Stangowi zbiór „Donum Balticum” (Stockholm, 1970), „An Old Prussian Grammar” W. R. Schmalstiega (University Park and London, 1974) i in. Wiele artykułów na temat zagadnień językoznawstwa litewskiego prof. Skardžius opublikował w „Lietuvių enciklopedija” (Boston, 1953-1969), „Encyclopedia Lituanica” (Boston, 1970-1978). Prof. Skardžius, mieszkając w Stanach Zjednoczonych, podobnie jak wcześniej na Litwie, bardzo dużo pisał na różne tematy dotyczące kultury języka litewskiego. Głównie z jego inicjatywy w Stanach Zjednoczonych reaktywowano działające na Litwie w latach 1935–1941 Towarzystwo Języka Litewskiego. Prof. Skardžius — jeden z najaktywniejszych współpracowników organu tego towarzystwa „Gimtoji kalba”. Językoznawca opracował także obszerny „Słownik ortograficzny języka litewskiego”, który do tej pory nie został wydany. Były Pr. Uczeń Skardžiusа, A. Dundulis, przekazał kopię tego dzieła Bibliotece Uniwersytetu Wileńskiego. Na Litwie intensywnie pracować Pr. Skardžiui pozostało tylko piętnaście lat. Tyle samo czasu spędził na wygnaniu. Początkowo zarabiał na chleb pracą fizyczną. Później pracował w liście do amerykańskiego bałtysty w Bibliotece Kongresu w Waszyngtonie. 1973 m. stycznia 14 d. W. R. Schmalstiegowi Pan Skardžius pisał: „Przez cały czas żyłem sprawami nauki, ale w ostatnim ćwierćwieczu mogłem pracować nad właściwą pracą aš naukową tylko bardzo niewiele: kilka rozpoczętych częściowo prac naukowych, które wymyśliłem, pozostało ir iš niezrealizowanych z powodu niespodziewanej katastrofy“. Swojej umiłowanej pracy językoznawczej Prof. Skardžius mógł się jej całkowicie poświęcić į dopiero po przejściu na emeryturę, niestety, zaledwie na cztery lata przed śmiercią. Jednakże, mimo tak niekorzystnych warunków pracy, na ir wygnaniu dokonał wiele. Miło, że Na Litwie, jako pewną część programu rozwoju języka, przewiduje się wydanie „Wybranych pism” tego naszego wybitnego językoznawcy. Przygotowuje je profesor Albert Rosinas. Pierwszy tom pism — „Słowotwórstwo języka litewskiego” już wydane. W nim opublikowir ano obszerny A. artykuł Rosinasa o działalności naukowej Pr. Skardžiusa. Szczególnie będziemy oczekiwać tomów, w których zostaną opublikowane najmniej znane naszym czytelnikom napisane na emigracji Prano prace Skardžiusa. LITERATURA Keturakis R. 1995: Bostoński dziennik —Nemunas 2, 12-19. Kuodys L. 1953: „Pieśni litewskie” A. Juški. —Literatura i język 3, 555-578. Laigonaitė A. 1971: Rec—Baltistica 7(2), 209-211. Ostrauskas K. 1983: Z listów do Vincasa Krėvė-Mickevičiusa. —Metmenys 46, 164-186. Salys A. 1985: Raštai 3, Rzym: Litewska Akademia Nauk Katolickich. Vanagas A. 1976: Rec.—Baltistica 12(1), 102-104. Vanagas A. 1981: Semantyka litewskich hydronimów. —Kwestie językoznawstwa litewskiego 21, 4— 153. Vidžiūnas A. 1990: Pr. Podstawy normalizacji akcentuacji Skardžiusa. —Ka/botyra 41(1), DZIAŁALNO90-102. ŚĆ NAUKOWA PRANASA SKARDŽIUSA NA UCHODŹSTWIE Streszczenie Pranas Skardžius (1899-1975) był jednym z najwybitniejszych litewskich językoznawców XX wieku. W 1929 roku ukończył Uniwersytet w Lipsku. W latach 1929–1939 prof. Skardžius wykładał na Uniwersytecie Witolda Wielkiego w Kownie, a w latach 1939–1943 — na Uniwersytecie Wileńskim. Pracował w różnych dziedzinach językoznawstwa litewskiego; wniósł również ważny wkład w standaryzację języka litewskiego. Podobnie jak wielu ludzi kultury i nauki, opuścił Litwę w 1944 roku. Przez pewien czas wykładał na Uniwersytecie w Tybindze w Niemczech. Od 1947 roku aż do śmierci prof. Skardžius mieszkał w USA. Pomimo niesprzyjających warunków dla działalności naukowej opublikował wiele ważnych prac z dziedziny lituanistyki. Na szczególną uwagę zasługują „A Reference book of Lithuanian” („Lietuvių kalbos vadovas”, 1950; współautorzy Stasys Barzdukas i Jonas Martynas Laurinaitis- ), „Accentuation of the Lithuanian Language” („Lietuvių kalbos kirčiavimas”, 1968), „The Past and Present Usage of Standard Lithuanian” („Ankstyvesnė ir dabartinė lietuvių bendrinės kalbos vartosena- ”, 1971), „Lithuanian Hydronyms in -m£-. Their Formation, Origin daryba, kilmė reikšmė”, „Lithuanian and Meaning” („Lietuvių vandenvardžiai su -nt-. Jų ir 1973), Eguivalents of International Words“ („Litewskie odpowiedniki słów międzynarod1973), owych“, „On the Translations of the New Testament in Lithuanian“ („Dėl „Przekładów Nowego Testamentu na język litewski,” 1979). 10