Reikšmingas baltistikos veikalas

LITEWSKIE JĘZYKOZNAWCZE PYTANIA XXXIX (1998) Przeglądy. Recenzje. Uwagi. Opinie. Recenzje. Obserwacje Ūberblicke. Recenzje. Uwagi ZNACZĄCE DZIEŁO BALTYSTYKI Baltistik: Aufgaben und Methoden. Pod redakcją Alfreda Bammesbergera, Heidelberg, 1998: Universitatsverlag C. Winter, 455 P. Posiadająca stuletnie tradycje niemiecka bałtystyka wzbogaciła się o kolejne znaczące dzieło: słynne heidelberskie wydawnictwo Carlo Wintera wydało książkę, z której z pewnością mogą cieszyć się badacze różnych dziedzin bałtystyki. W książce opublikowano referaty zorganizow1995 m. anej w listopadzie 9-12 d. międzynarodowej konferencji, która odbyła się na Katolickim Uniwersytecie w Eichstätt. Konferencję zorganizowano z inicjatywy profesora Uniwersytetu w Eichstätt, a także redaktora niniejszego wydawnictwa, ir profesora Alfreda Bammesbergera; jej plan jeszcze 1994 m. który su omówił wraz z dwoma innymi wybitnymi niemieckimi bałtystami Rainerem Eckertem ir Jochenem D. Range. W tej starannie wydanej książce opublikowa38 no referaty napisane w językach niemieckim, angielskim (5 (referaty) ir włoskim (1 (referat). Pod względem tematycznym į dzielą się one na pięć grup: języki bałtyckie (Baltsich), język staropruski, język litewski, język łotewski, piąta zaś ir grupa trudniej į poddaje się wtłoczeniu w te konkretne grupy — poświęcona jest różnym problemom literatury, folkloru i mitologii grupa referatów — zagadnienia ogólne (Ubergreifende Fragestellungen). Bardzo szeroka jest również geografia autorów referatów: Berlin, Bochum, Eichstätt, Florencja, Greifswald, Halle, Heidelberg, Jena, Kraków, Lejda, Mediolan, Monachium, Münster, Padwa, Parma, Piza, Ryga, Salzburg, University Park, Werona, Wilno. Jest zrozumiałe, że tylko specjaliści z poszczególnych dziedzin mogą dokładniej przeanalizować wszystkie referaty opublikowane w niniejszym wydawnictwie. Celem tej adnotacji jest jedynie wyrazić radość z tego wartościowego dzieła bałtystycznego i choćby w ogólnych zarysach ukazać jego treść. Albertas Rosinas (Zur Frage der Motivierung des morphologischen Wandels in den baltischen Sprachen, p. 17-22) omawia bardziej charakterystyczne zmiany w morfologii języków bałtyckich, ukazuje związek tych zmian z odpowiednimi zmianami fonologicznymi, z których najważniejsze to skracanie długich dyftongów, przemiany tautosylabicznych an, en, in, un w poszczególnych językach bałtyckich, zmiana długich samogłosek i dyftongów, zanik bałtyckiego *u przed *6. Artykuł Sauliusa Ambraza (Diachronische Stratifizierung der grundlegenden Wortbildungstypen bei Verbalabstrakta im Ostbaltischen, p. 23-32) poświęcony jest historii abstraktów czasownikowych w językach wschodniobałtyckich. 248 Wnioski ze swoich badań podsumowuje on w następującym schemacie (w schemacie przedstawiono jeszcze przyrostki derywatów): Prabałtyckie *-tfu-, *-tiy Wczesne wschodniobałtyckie:*-tiy Późniejszy wschodniobałtycki: *-0-, *-4K N Litewski: -imas / ymas Łotewski: -Sana, -ums. Wolfram Euler bada bałtyckie nazwy potu i krwi ir („SchweiB“ und „Blut“ w in językach bałtyckich językach, p. 33-34). Alfredas Bammesbergeris — złożone słowa, których pierwszy element *wais-~weis- (bałtycki *waiš-—weišals Pierwszy element złożeń, p. 35-38). We wspólnym A. Bammesbergera ir Simo w artykule Karaliūna (Zu Fragen nach der ethnischen Identitat der Aisten, p. 39-51) podjęto kolejną próbę przyjrzenį ia się pochodzeniu nazwy Aestiorum gentes, która wywołała wiele sporów. Opierając się na nazwach różnych ludów, autorzy skłaniają się ku przekonaniu, że rdzeń ir *Aist-, *aistrpirmireikšnė mė galėjusi būti „ziemia, kraina, pole, gleba“, o dalej te słowa mogły być tų wiązane z ide. su *aidh- „palić się”. Interesująca jest myśl tego artykułu, że źródłem łac. succinum „bursztyn” mógł być lit. *sakinas „duży kawałek żywicy“ (por. lit. jautis — jautinas „duży byk“, vaikas — vaikinas, sakai — *sakinas). Wśród artykułów poświęconych prusystyce szczególnie interesujący jest artykuł Frederika Kortlandta (The development of the Prussian language in the 16th Century, s. 55-76), w którym obok siebie przedstawiono teksty wszystkich trzech pruskich katechizmów, przełożone z tego samego niemieckiego tekstu; następnie ujednolicono ich pisownię i interpretację fonemiczną. Ten nowy, skorygowany przez autora tekst świadczy o tym, że katechizmy ukazują ciągłość ich języka, a język Enchiridionu rzeczywiście odzwierciedla realny system lingwistyczny. Kolejny FE. Artykuł Kortlandta (Two Old Prussian fragments, s. 115–120) poświęcony jest analizie słynnego epigramatu bazylejskiego (Kayle rekyse...) oraz fragmentu z 1583 r. Deues: does dantes, Deues does geitka. Ciekawy jest wniosek, że słowa epigramatu bazylejskiego mógł zapisać Niemiec, który usłyszał je od swojego pruskiego kolegi. Holenderski językoznawca w jeszcze jednym artykule (Who is Who in the Old Prussian Epigram? s. 127–128) sprzeciwia się niektórym twierdzeniom Wolfganga P. Schmida dotyczącym interpretacji tekstu epigramatu bazylejskiego w jego artykule z 1982 r. „Jesus, ich leid”. Grono badaczy epigramatu bazylejskiego swoim interesującym artykułem (Anmerkungen zum Baseler Epigramm, s. 121–126) uzupełnia także redaktor tego dzieła A. Bammesberger. A zatem czytelnikom i interpretatorom pruskiego tekstu, niespodziewanie odkrytego w 1974 r. przez Amerykanina Stephena C. Mc Cluskeya w bibliotece Uniwersytetu Bazylejskiego, z pewnością nie brakuje. 249 Oswald Panaglis (Wortfeldstudien zum Altpreussischen. Am Beispiel des Elbinger Vokabulars, p. 77-87) analizuoja leksykę glosariusza elbląskiego. Istotnie, w tym przypadku jį interesują ne nas szczegółowe o problemy bałtystykjo i, tematyka słowniczka oraz zasady jego opracowania. Wojciech Smoczyński w dość obszernym artykule (Zum Morphologie des altpreussischen Artikels, p. 89-114) kontynuuje swoje badania nad morfologią języka pruskiego, tym razem šį przedstawiając analizę tak zwanych rodzajników języka pruskiego (stas, sta). Bardzo mi miło, że do grona į aktywnych badaczy języka pruskiego dołącza młody ir włoski językoznawca Alessandro Parenti. W książce opublikowano jo artykuł o abstrakcyjnych derywatach języka pruskiego z przyrostkami su -sna, -senna, -sennis (Old Prussian Abstract Rzeczowniki in -sna, -senna, -sennis, p. 129-142). Główny wniosek artykułu jest taki, że gdy rzeczowniki abstrakcyjne tworzone są od iš czasowników wtórnych, mających akcent na rdzeniu, używany jest przyrostek -sna, natomiast gdy tworzone są iš od czasowników pierwotnych, używane są przyrostki -sna ir -sennis. Litewska część dzieła rozpoczyna się od Zygmunta artykułem Zinkevičiusa o tekstach rękopiśmiennych do Martyna katechizmu Mažvydasa Problem litewskich rękopisów (Das Tekste bis p. 145-150). Mažvydas, Tutaj omawiane są teksty Onos Matusevičiūtės, Sigito Teksty znalezione przez Narbuta, działalność zakonników franciszkańskich na Litwie. Jochen D. Range w swoim artykule (Filologiczno-językoznawcze Aufbereitung und Edition altlitauischer Texte, p. 151—164), krótko przypominając tradycje niemieckiej bałtystyki oraz współczesne studia bałtystyczne na uniwersytetach niemieckich, główną uwagę poświęca publikacji dawnych tekstów litewskich. Guido Michelini pisze (Eine wissenschaftliche Edition der Zemczuga Theologischka aus dem Jahr 1600, s. 165–169) o swoim niedawno starannie opracowanym i opublikowanym wraz z łacińskim oryginałem ważnym zabytku piśmiennictwa litewskiego —„Simono Vaišnoro 1600 metų Zemczuga Theologischka ir jos šaltiniai“ (Wilno, Paola Cotticelli-Kurras (Morphosyntaktische 1997). Untersuchungen zur Bibelūbersetzung von Johannes Bretke: Die Pronominalform des Adjektivs in Bretkes Evangelien, s. 171–194) analizuje użycie zaimkowych przymiotników w tekście ewangelii przekładu Biblii Jana Bretkūnasa, porównuje przykłady litewskie z tekstami przekładu Biblii Marcina Lutra i Wulgaty. Inna włoska lingwistka, Loredana Serafini Amato, która między innymi niegdyś wydała książkę o użyciu postpozycji w języku starolitewskim (La distribuzione della posposizione nel lituano antico, Napoli, 1976), w swoim artykule (Zum "Compendium Grammaticae Lithvanicae“ von K. Sapūnas —T. Schultz, s. 195–205) analizuje tak zwaną gramatykę języka litewskiego Sapūnasa–Schultza z 1673 r., osobno omawia jej pisownię, wskazuje charakterystyczne cechy liczebników, systemu czasowników, składni i leksyki. Vincentas Drotvinas w swoim artykule (Litauische Lexikographie in Ostpreussen: Handschriften, Publikationen, Untersuchungen, s. 207–212) jakby podsumowuje swoje kilkunastoletnie badania nad leksykografią Małej Litwy i jej 250 publikowanie, podkreśla, że Małej Litwy słowniki są ne jedynie materiałem dla akademickiego „Słownika języka litewskiir ego”, ale ważnym źródłem historii kultury litewskiej. Balduras Panzer (Sprachverwandtschaft bei Philipp Ruhig und (1745) seinen Gewihrsleuten, p. 213-227) analizuje problemas pokrewieństwa języków, — swoiste zalążki językoznawstwa porównawczego, znajdujące się Filipa w dziele Ruigiego „Betrachtung der litewskiego językowin i, jego pochodzeniu, istocie i właściwościach” (Królewiec, 1745). Autor artykułu wskazuje źródła, na których opierał się jo P. Ruigys, omawiając te problemy. Bernfried Schlerath w swoim artykule (Lateinisch sciens, scientes in den Ewangelii i litewskie in tłumaczenia, p. 229-240) ukazuje, jak różnorodnie tłumacį ze Biblii na język litewski (od Jana Bretkūna do Česłowa Kavaliausko) przekazuje łacińskie formy sciens, scientes. Elwyry Julii artykuł Bukevičiūtė (Zur Verwendung der diakritischen Zeichen in der preussisch — litauischen Bibel des 18. Jahrunderts, p. 241—258) poświęcony tak zwanej Johanno Jacobo lat 1735 Ouandto (II wyd. 1755) analizie pisowni Biblii, a dokładniej używanych tu znaków diakrytycznych. Gertruda Bense próbuje rozwiązać (Studia nad zu prusko-litewskim Tekst stulecia: „Kinderlehre” 18. „Kinderlehre” autorstwa „Kinderlehre” autorstwa 1735, p. 259-267) bardzo złożoną kwestię autorstwa książki „Pienas mažėms Waikėlems”, wydanej w 1735 r. w Królewcu. Istnieje pewna przesłanka, że redaktora książeczki należy szukać w środowisku ówczesnej tak zwanej komisji biblijnej. Ta 36-stronicowa książeczka jest interesująca nie tylko dla badaczy języka litewskiego, lecz także dla pedagogów, wszak tak pięknie sformułowano tu podstawowe zasady zachowania ucznia: „W Szkole nie wolno ci rozmawiać ani bawić się, ani spać, ani jeść, ani leżeć na Księgach, ani Rozdzierać Ksiąg, lecz siedząc wygodnie, uczyć się z całego Serca”. Rosemarie Lūhr (Zur Genese von konzessiven Strukturen im Litauischen, s. 269-288) pisze o strukturze zdań przyzwalających w dawnych zabytkach piśmiennictwa litewskiego. Litewskie zdania pytajne analizuje Giovannis Gobber (Entscheidungsfragesatze im Litauischen: Zu ihren Formen und Funktionen, s. 289–296). Kwestie pochodzenia i budowy niektórych litewskich słów įsčios, tėvas, trinka wyjaśnia Alfredas Bammesbergeris (Etymologie und Wortbildung: Litauische Beispiele, s. 297–304). Omawia on również charakter nowego praktycznego słownika litewsko- -niemieckiego (Ein neues Worterbuch Litauisch-Deutsch, s. 315–318). Nowej leksykografii litewskiej poświęcony jest także artykuł Williama R. Schmalstiega (Lithuanian Post-Independence Dictionaries, s. 305–314). Zwraca on uwagę na zmiany w materiałach ilustracyjnych słownika po odzyskaniu przez Litwę niepodległości. Dziwi się pomysłowości naszych leksykografów, którzy w latach sowieckich, unikając materiału ilustracyjnego związanego z religią, przypisali zdanie Czcij ojca swego i matkę swoją Jonowi Jablonskisowi. 251 Janina Jakelaitytė (Das Litauische im diplomatischen Verkehr: Probleme und Aufgaben, p. 319-329) analizuje niedociągnięcia współczesnego litewskiego języka dyplomatycznego. Frankas Heberleinas swój artykuł (Zadania synchronicznej komparatywnej Baltistik, p. 331-344) poświęca praktycznym problemom nauczania języka litewskiego. Dział latwistyczny rozpoczyna się artykułem znanej włoskiej bałtystki Mariji Teresy Ademollo Gagliano (Eredita lessicali indeuropee lettone, w którym in omówiono p, 347-357), kilkanaście starych słów pochodzenia indoeuropejskiego charakterystycznych wyłącznie dla języka łotewskiego (agrs ‘wczesny- ’, aires ‘świt’, asins ‘krew’, dėt ‘Ssać’, griva ‘ujście (rzeki)’, griits ‘ciężki’, giovs ‘krowa’, jumis ‘krwawnik’, kauns „wstyd”, siéva ‘żona’, sirpis ‘sierp’, smiét ‘śmiać się’, *suvs, por. suvėns ‘doba’, sviédri ‘pot’, vepris ‘dziewczyna’). Péterio Artykuł Vanagasa (Die altlettischen Texte und einige Probleme ihrer Erforschung, p. 359-369) poświęcony problemom starych tekstów łotewskich. Nawiasem mówiąc, niedawno obronił na Uniwersytecie Wileńskim rozprawę habilitacyjną na ten temat. Ojaras Buszas (Eine Streitfrage der lettischen Namenkunde (Ortsnamen mit Paun-), p. 371-376) twierdzi, że łotewskie nazwy miejscowości su Paungali mogą być łotewskie, jednak niektóre nazwy łąk oraz nazwy rzek (por. łac. Paunupis) najprawdopodobniej mają pochodzenie ugrofińskie. Liczne artykuły włoskich autorów uzupełnia ir Pietro U. artykuł Diniego ( Ein unbeachteter altlettischer Zweizeiler (1607) von Hieronymus Megiser, s. 377–382), w którym analizowany jest dotychczas niedoceniony przez badaczy dwuwiersz, opublikowany w wielojęzycznym Małym katechizmie Marcina Lutra autorstwa niemieckiego humanisty Hieronymusa Megisera. Ostatnia część książki, jak wspomniano, poświęcona jest różnorodnym problemom bałtystyki. Przede wszystkim zamieszczono tu artykuł bardzo zasłużonego dla bałtystyki niemieckiego filologa Friedricha Scholza (Zum Problem des Zeitpunkts der Entstehung einer eigenstandigen Schonen Literatur in den Landern des Baltikums, s. 387-400) o kształtowaniu się literatury pięknej krajów bałtyckich (Litwy, Łotwy, Estonii). F. Scholz, jak wiadomo, wydał na ten temat znakomitą książkę „Die Literaturen des Baltikums: Ihre Enstehung und Etwicklung“ (Opladen, 1990).! Opierając się głównie na przykładach literatury litewskiej, Lianė Klein (Aspekte der Vermittlung eines baltischen Literaturverstandnisses, s. 401—408) analizuje rozwój literatury krajów bałtyckich na początku XX wieku. Pracujący we Włoszech, a wspaniale znający język litewski Nikołaj Michajłow ostatnio szczególnie interesuje się mitologią Bałtów. W zamieszczonym w książce artykule (Baltische Mythologie. Aktualny stan badań: Pro- ! Prof. Friedrichowi Scholzowi Uniwersytet Wileński nadał 29 września 1998 r. tytuł doktora honoris causa. 252 bleme und Perspektywy, p. 409-416) dokonuje przeglądu obecnego stanu badań nad mitologią Bałtów, próbuje sformułować najważniejsze kierunki jej badań. Magdalene Huelmann, która niedawno wydała cenną monografię o litewskich i łotewskich pieśniach pracy ir (Die litauischen und lettischen Arbeitslieder. Ein Vergleich, Miinchen, 1996)? podsumowuje wyniki swoich badań w ir omawianej przez nas książce (Aspekte des litauischen und lettischen Arbeitslieds, p. 417—426). Książkę kończy artykuł znakomitego niemieckiego bałtysty Rainera Eckerta (Brauchtum und Folklore im Ostbaltischen: Zum Johannisfest (lett. Jani: lit. Joninės, und den zu Johannisliedern, p. 427-455), w którym, krótko omawiając najważniejsze problemy badań folkloru ludów bałtyckich, analizuje się odzwierciedlenie święta Janów w łotewskich pieśniach ludowych. Iš rzeczywiście chyba w nė twórczości ludowej żadnego innego narodu nie znajdziemy tak wielu pięknych strof poświęconych temu świętu. Nie sposób nie cieszyć się z tej wartościowej publikacji. Pozostaje szczerze podziękować organizatorowi konferencji, redaktorowi publikacji, profesorowi Katolickiego Uniwersytetu w Eichstätt Alfredowi ir Bammesbergerowi, który między innymi w przedmowie do książki przypomniał po litewsku o pewnych związkach swojego miasta be ir su Litwa: „Po wojnie grupa Litwinów osiedliła się w naszej dzielnicy. Ir teraz chcemy kontynuować kontakty między Eichstätt ir Litwą, ale tym razem šį wyłącznie pokojowe- ®.’ Jak wspomnieliśmy, dzieło wydało słynne Carlo wydawnictwo Wintera. Warto przypomnieć, że to wydawnictwo zaczęło wydawać i rozpowszechniać książki lituanistyczne w 1879 roku. A zatem w tej dziedzinji ie nie ma sobie równych. Algirdas Sabaliauskas PIETRO DINI. LE LINGUE BALTICHE Patrząc na półkę Pietro Diniego z książkami lituanistycznymi i bałtystycznymi, można odnieść wrażenie, że książki te przynoszą mu bociany. Obok L'anello baltico (Genova, 1991), H. J. Lysius, Katekizmas (Vilnius, 1993), L'inno di Sant’Ambrogio di Martynas Mažvydas (Roma, 1994), Repubbliche baltiche (Milano, 1994), obok żeminin2 Por. Kudirkienė L. Lituanistica, 1997, 3 (31), s. 141-143. 31945-1949 w Eichstätt działało litewskie gimnazjum. Profesor A. Bammesberger, chcąc uczcić jubileusz gimnazjum, zwrócił się w prasie litewskiej Stanów Zjednoczonych i Kanady do byłych uczniów i nauczycieli tego gimnazjum. Po tym apelu „zaczęły napływać bardzo dobre opinie: zarówno byli nauczyciele, jak i byli uczniowie opowiadali o swoich wrażeniach i wspomnieniach” (Darbininkas, 1998. V. 28.) Warto wspomnieć, że w litewskim gimnazjum w Eichstätt pracowali znani lituaniści Stasys Barzdukas, Izabelė Matusevičiūtė, Sergejus Treigys. Wychowanie artystyczne wykładał nasz wybitny architekt Vytautas Žemkalnis (Landsbergis). Wśród 55 maturzystów pierwszego rocznika 14 maja 1946 r. świadectwo dojrzałości otrzymał tutaj także obecny prezydent Republiki Litewskiej Valdas Adamkus, por. Rudys S. Litewskie gimnazjum w Eichstätt, Oświata litewska w Niemczech. Red. V. Liulevičius, Chicago, 1969, s. 322-341. 253