Dėl XVIII a. raštų kalbos

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XXXIX (1998) Juozas KARACIEJUS Instytut Języka Litewskiego, Wilno O JĘZYKU PIŚMIENNICTWA XVIII W. XVIII w. jest najtrudniejszym i najbardziej sprzecznym okresem w historii Litwy, ponieważ niemal przez całe to stulecie trwała agonia połączonego państwa litewsko-polskiego, której towarzyszyły nieustanne wojny i spory między rywalizującymi ze sobą ugrupowaniami. Rzecz jasna, że w takiej sytuacji życie kulturalne również znacznie podupadło. Niełatwo jednak na razie o tym mówić, gdyż okres ten jest najmniej zbadany zarówno przez filologów i historyków, jak i historyków kultury.1 Prawdą jest, że ostatnio więcej uwagi poświęcają temu okresowi historycy i badacze dawnej literatury litewskiej, językoznawcy zaś nadal podzielają opinię, która pojawiła się prawdopodobnie już w pierwszych dziesięcioleciach XX w. w naszej literaturze filologicznej: że język litewskich tekstów z XVIII w. uległ degradacji, że litewskie teksty pisano wówczas swoistym żargonem litewsko-polskim (por. Zinkevičius 1990: 15) oraz że większość katolickich księży, autorów litewskich tekstów, „oderwanych od ludu i ulegających kulturze „pańskiej” polskiej szlachty, porzuciła piękne tradycje Daukšy i Sirvydasa i nie troszczyła się o dalszy rozwój litewskiego języka pisanego” (Palionis 1995: 112). W rzeczywistości język litewskich tekstów, które ukazały się w XVIII w. na terytorium Litwy (a konkretnie ich leksyka), znacznie różnił się od języka tekstów z XVI–XVII w., ponieważ w tekstach XVIII-wiecznych używano znacznie więcej zapożyczeń (zwłaszcza polonizmów) niż we wcześniejszych tekstach. Właśnie z tego powodu XVIII-wieczne teksty katolickie nadal obciążone są swoistym „przekleństwem”, szczególnie nasilonym w czasach sowieckich, kiedy chciano podkreślić negatywną rolę Kościoła katolickiego w kulturze Litwy. Ponadto w naszej współczesnej literaturze filologicznej na określenie języka XVIII-wiecznych tekstów katolickich używa się dwóch terminów: tradycyjny język piśmiennictwa (Z. Zinkevičius) oraz koine kościelne (J. Palionis). Nie jest to dobre rozwiązanie. Taka niejednolitość terminologiczna wprowadza niemałe zamieszanie. Sądzilibyśmy, że lepszy i poręczniejszy jest pierwszy termin, ponieważ drugi, oprócz innych wad, ma jakby negatywne zabarwienie. Co prawda, J. Palionis, broniąc drugiego terminu, uzasadnia jego użycie w „Historii litewskiego języka pisanego” następująco: „W wielu innych religijnych tekstach XVIII w. również tłumaczono- 1 Najwyraźniej świadczą o tym „Zarysy historii kultury Litwy” J. Jurginisa i I. Lukšaitė, opatrzone podtytułem „Epoka feudalizmu. Do XVIII wieku”, choć I. Lukšaitė, omawiając tu sztukę epoki baroku, zaznacza, że trwała ona do trzeciej dekady XVIII w. (zob. Jurginis, Lukšaitė 1981: 330-331). 134 no w pewnym mieszaninowym języku, swoistym koine, którego podstawę stanowiły fonologiczne i morfologiczne formy gwar środkowoauksztockich, w mniejszym lub większym stopniu zabarwione cechami żmudzkimi lub wschodnioauksztockimi” (Palionis 1995: 120). J. Palionis przedstawił jednak znacznie więcej argumentów przemawiających za trafnością tego terminu w recenzji czwartego tomu „Historii języka litewskiego” Z. Zinkevičiusa, zatytułowanego „Język litewski w XVIII–XIX w.”, wskazując, że „zaproponowany przez Z. Zinkevičiusa termin tradycyjnego języka piśmiennictwa jest zbyt ogólny, by mógł pełnić funkcje terminu specjalistycznego (terminus specificus)”, ponieważ „tradycyjnym można nazwać każdy wcześniejszy język piśmiennictwa…” i dlatego „termin tradycyjnego języka piśmiennictwa […] nie jest ani „precyzyjniejszy”, ani w ogóle lepszy od terminu koine kościelne” (Palionis 1994: 97). Nawiasem mówiąc, J. Palionis stwierdza tam również, że być może „lepsze od obu byłoby środkowoauksztockie koine pisane, ponieważ semantycznie uwydatniałoby ono dialektalną podstawę tego języka pisanego, który ukształtował się w XVIII w. i został w większym stopniu uogólniony na poziomie fonologii i morfologii, jest jednak dłuższe od terminu koine kościelne, a zatem mniej poręczne”. A zatem ostatnia uwaga pozwala sądzić, że J. Palionis skłania się do doprecyzowania terminu koine kościelne. Proponowane tu doprecyzowanie jest zasadne, ponieważ termin środkowoauksztockiego koine pisanego, choć dłuższy, naszym zdaniem podkreślałby również ciągłość tradycji2. Kończąc jednak „dyskusję terminologiczną” z Z. Zinkevičiusem, J. Palionis dodaje jeszcze: „Można by również spierać się o to, czy owo środkowoauksztockie koine pisane było kontynuacją tzw. „średniego wariantu języka piśmiennictwa” Zinkevičiusa, czy też nowym tworem. To jednak inny, ważniejszy problem, związany zarówno z językową transformacją tekstu Ewangelii z 1705 r., jak i ogólnie z dalszym rozwojem dialektalnego kierunku tekstów religijnych i niereligijnych, wymagający jeszcze specjalnych badań historycznych i lingwistycznych” (Palionis 1994: 97). Stwierdzenie to nie tylko wyjaśnia, dlaczego Palionis nie skłania się ku terminowi tradycyjnego języka piśmiennictwa, lecz zarazem budzi najwięcej wątpliwości, ponieważ, jak mi się wydaje, nie ma żadnych podstaw, by uznawać język XVIII-wiecznych tekstów katolickich za jakieś nowe zjawisko i nie wiązać go z tradycyjnym językiem piśmiennictwa, z dwóch powodów. Po pierwsze, po zaniku wschodniego wariantu języka pisanego wszyscy autorzy z pierwszej połowy XVIII w. zaczęli wzorować się na średnim wariancie języka pisanego, który, jak wiemy, był używany w diecezji żmudzkiej od końca XVI w. Dlatego też Ewangelie J. Jaknavičiusa, napisane w wariancie wschodnim, zostały w 1705 r. uśrednione. Drugim powodem, dla którego języka piśmiennictwa XVIII w. nie można uznawać za nowy twór, jest to, że formy średniego wariantu języka pisanego zostały w pewnym sensie skodyfikowane w anonimowej gramatyce z 1737 r., zatytułowanej „Całość języków Litwy, opisana i przygotowana dla gorliwych neopalemonów zgodnie z głównymi dialektami tego księstwa” (tłumaczenie K. Eigminasa). Ją 2Na to, że tradycja ta nie została przerwana, zwracał uwagę również J. Lebedys we fragmentach planowanej monografii o używaniu języka litewskiego w życiu publicznym XVII–XVIII w. (Lebedys 1976: 20). 135 Nieznany autor zaczyna tak: „Tytuł tej skromnej pracy wskazuje, że ten dialekt (o ile wiadomo) jest przyjęty w całej Litwie. Chociaż z powodu różnorodności miejsc język nieco się różni, to jednak na tyle nieznacznie, że mówiącego w ten sposób (jak tu napisano) o wielkich dziełach Boga wszędzie zrozumieją i będą chętnie słuchać. Dlatego omawianie innych dialektów nie byłoby potrzebne” (Universitas 1981: 61). Chociaż autor wspomnianej gramatyki nie wskazuje, o jaki dialekt chodzi, jego badacz K. Eigminas ustalił, że „podstawę dialektu Universitas stanowi ten obszar Litwy, na którym zaczynają się mieszać cechy dialektów szawelskiego gwar zachodnioaukštajckich i południowopaniewieskiego gwar wschodnioaukštajckich” (Eigminas 1981: 38), nie występują w nim zaś żadne formy żmudzkie (zob. Jonikas 1952: 111). A zatem formy przedstawione w tej gramatyce, należące do środkowego wariantu języka pisanego, były, jak stwierdził P. Jonikas, „jedynie pewnymi wskazówkami, ukazującymi ogólny kierunek dialektalny przede wszystkim dla języka ówczesnych tekstów religijnych” (Jonikas 1987: 128). Osobnym zagadnieniem jest jednak to, jak przedstawicielom innych dialektów udawało się trzymać przedstawionych tu form, zwłaszcza że większość autorów XVIII-wiecznych tekstów religijnych pochodziła z Żmudzi. Zrozumiałe, że trudno im było uniknąć cech rodzimego dialektu, chociaż i oni w pierwszej połowie XVIII wieku starali się wzorować na środkowym wariancie języka pisanego, mającym już stuletnią tradycję. Właśnie dlatego, jak sądzę, język tekstów XVIII-wiecznych można nazwać tradycyjnym językiem pisanym. Na początku wspomniano, że najbardziej rzucającą się w oczy cechą języka XVIII-wiecznych tekstów jest wzrost liczby slawizmów (zwłaszcza polonizmów), najczęściej tłumaczony polonizacją szlachty i katolickiego duchowieństwa. Twierdzi się również, że „językowi polskiemu brakowało wówczas także zdolniejszych pisarzy, dobrze znających język litewski, którzy mogliby przyczynić się do podniesienia kultury języka litewskiego i jego rozwoju” (Jonikas 1987: 126). Wydaje się, że z podobnymi twierdzeniami można się zgodzić tylko częściowo. Oczywiście, jeśli oceniać język XVIII-wiecznych tekstów wyłącznie według kryteriów poprawności i czystości, rzeczywiście okaże się on słaby. Jednak obfitość zapożyczeń leksykalnych nie dowodzi jeszcze, że autorzy XVIII wieku znacznie zapomnieli język litewski. Gdyby zapomnieli język ojczysty lub słabo go znali, powinniśmy to od razu dostrzec w morfologii. Niestety, na tym poziomie nie ma wyraźnych oznak zapomnienia języka ani jego słabej znajomości. Ponadto, dopóki nie dysponujemy dokładnymi studiami składni dawnych tekstów, nie można twierdzić (a tym bardziej w to wierzyć), że w tekstach XVII wieku pojawiło się wiele nielitewskich, innowacyjnych konstrukcji składniowych (por. Palionis 1995: 164), ponieważ dopiero zbadanie nielitewskich konstrukcji używanych w tekstach XVI–XVII wieku i porównanie ich z nielitewskimi konstrukcjami w tekstach XVIII-wiecznych pozwoliłoby stwierdzić, czy i o ile ich przybyło. Być może, dostrzegając brak podobnych badań i unikając twierdzeń apriorycznych, ostrożniej wypowiada się P. Jonikas. Omawiając wzrost liczby polonizmów w tekstach XVIII-wiecznych, pisze: „Najwięcej polonizmów ma charakter leksykalny, zarówno w księgach religijnych, jak tym bardziej we wspomnianych tekstach publicystycznych i politycznych, gdzie, ponieważ język litewski nie był jeszcze przystosowany do wyrażania rozmaitych abstrakcyjnych pojęć z życia kulturalnego i politycznego w takim stopniu, w jakim język polski był już wówczas przystosowany, trafiło wiele polskich wyrazów określających takie pojęcia. Wszak warstwa leksykalna danego języka jest znacznie bardziej podatna na wpływy języków obcych niż jego struktura gramatyczna”. (Jonikas 1987: 127). 136 na jest o wiele bardziej podatna na wpływy języków obcych niż jego struktura gramatyczna”. (Jonikas 1987: 127). A zatem, nie odrzucając wpływu języka polskiego, można, jak sądzę, postawić pytanie, czy do takiego napływu polonizmów nie mogły przyczynić się także inne przyczyny. Badacze dawnej literatury litewskiej wskazali bowiem, że w Polsce w XVII i na początku XVIII wieku ogromną popularność zdobyła twórczość makaroniczna, która „przetrwała jeszcze w okresie wczesnego Oświecenia” (Patiejūnienė 1992: 217), a pierwsze próby tego rodzaju twórczości podejmowano już w XVI wieku. A zatem popularność twórczości makaronicznej w Polsce zbiega się chronologicznie z „degradacją” języka litewskich tekstów, tym bardziej że intensywne przenikanie polonizmów do języka litewskiego prawdopodobnie rozpoczęło się już w drugiej połowie XVII wieku. Nie mogło ich przecież przybyć aż tak wiele w ciągu dwóch–trzech dekad XVIII wieku. Dlatego wydaje się, że spopularyzowaną w tym okresie twórczość makaroniczną można uznać za jedną z przyczyn napływu polonizmów do ówczesnych tekstów litewskich. Oczywiście XVIII-wieczna literatura religijna znacznie różniła się od ówczesnej twórczości makaronicznej, ale, jak pokazują najnowsze badania nad dawną literaturą litewską, ówczesne „mody literackie” w mniejszym lub większym stopniu oddziałały na XVIII-wieczne litewskie teksty religijne (por. Radzevičius 1997: 319–327; Tereškinas 1992: 104-163). Być może za takim przypuszczeniem przemawia też jeszcze jeden fakt. W największych zachowanych XVIII-wiecznych rękopiśmiennych zbiorach litewskich kazań, „Contiones litvanicae” (około 1720 r.) oraz K. Lukauskasa „Pamoksle isz Prisakimu Diewa” (1797 r.), przeznaczonych dla zwykłego wiernego, chłopa, znajdujemy łacińskie cytaty z Biblii, patrystyki oraz dzieł wybitniejszych teologów. Rzecz jasna, zwykły słuchacz nie mógł ich zrozumieć. Dlatego kaznodzieja musiał je albo przetłumaczyć, albo krótko przekazać ich myśl. Tak właśnie postępuje się we wspomnianych zbiorach. Między tymi dwoma źródłami występuje jednak pod tym względem bardzo wyraźna różnica. Nieznany autor „Contiones litvanicae” używa łacińskich cytatów kilkakrotnie częściej niż K. Lukauskas. W kazaniach tego ostatniego, napisanych pod koniec XVIII wieku, jest ich stosunkowo niewiele. Dlatego można przypuszczać, że gdy łacina traciła dawniej zajmowaną pozycję, jej miejsce w litewskich tekstach, w pewnym sensie, zwłaszcza na poziomie leksykalnym, zajęła pod wpływem twórczości makaronicznej popularniejsza i bliższa wówczas polszczyzna. Po części świadczyłoby o tym także „Broma atverta ing viečnastį” M. Alšauskasa (Olševskisa), gdzie znajdujemy nie tylko łacińskie cytaty, lecz także sporadycznie użyty obok zapożyczenia jego litewski odpowiednik. Czy jednak to przypuszczenie jest uzasadnione, okaże się dopiero po dokładniejszych badaniach filologicznych i nad historią kultury. Wracając raz jeszcze do wpływu języka polskiego, a ściślej mówiąc jego odmiany używanej na Litwie, „polszczyzna litewska” (więcej na jej temat zob. Zinkevičius 1988: 115–127), na XVIII-wieczne teksty litewskie, należy zaznaczyć, że w tamtym czasie stała się ona językiem prestiżowym – wszyscy starali się jej nauczyć. Dlatego z tym statusem języka polskiego jako języka prestiżowego mogą wiązać się wymagania dotyczące stylu „wysokiego” i „niskiego”. Całkiem możliwe, że autorom XVIII-wiecznych tekstów litewskich mogło się wydawać, iż pisanie o sprawach duchowych tak, jak mówili zwykli 137 Chłopi się nie nadawali, ponieważ posługiwali się pogardzanym „językiem chłopów”, który należał do stylu „niskiego”. Chcąc stworzyć wariant „wysokiego” stylu w litewskich tekstach, autorzy XVIII wieku mogli świadomie naszpikować je słowami prestiżowego języka polskiego. Ale to również zagadnienia wymagające zbadania. Podsumowując, chciałoby się powiedzieć, że tymi uwagami przyświecał jeden cel: zwrócenie uwagi badaczy na katolickie teksty XVIII wieku i próba złagodzenia negatywnej opinii na ich temat, która utrwaliła się w naszej literaturze. Przecież teksty XVIII wieku również stanowią część naszej kultury i nie można ich wykreślić z dziejów litewskiego piśmiennictwa. Katolickie teksty XVIII wieku należy oceniać nie z perspektywy współczesnej kultury języka, lecz z punktu widzenia historii języka; nie tylko stwierdzać w nich mnogość zapożyczeń, ale przede wszystkim spróbować wyjaśnić wszystkie przyczyny, które doprowadziły do ich pojawienia się. Otrzymano 1998 03 17 LITERATŪRA E i g m i n a s K. 1981: Kalbos šaltiniai ir terminis pamatas. – Universitas Lingvarum Litvaniae. Vilnius: Mokslas, 1981. 23–38. J o n i k a s P. 1952: Lietuvių kalbos istorija, Chicago. J o n i k a s P. 1987: Lietuvių kalba ir tauta amžių būvyje, Chicago: Lituanistikos instituto leidykla. J u r g i n i s J., L u k š a i t ė I. 1981: Lietuvos kultūros istorijos bruožai: Feodalizmo epocha. Iki aštuonioliktojo amžiaus, Vilnius: Mokslas. L e b e d y s J. 1976: Lietuvių kalba XVII–XVIII a. viešajame gyvenime, Vilnius: Mokslas. P a l i o n i s J. 1994: [Rec.] Z i g m a s Z i n k e v i č i u s. Lietuvių kalbos istorija IV. Lietuvių kalba XVIII–XIX a. – Baltistica 27(2), Vilnius, 96–100. P a l i o n i s J. 1995: Lietuvių rašomosios kalbos istorija, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. P a t i e j ū n i e n ė E. 1992: P. Roizijaus makaronikas „Apie kelionę per Lietuvą“. – Senoji Lietuvos literatūra 1. Senosios literatūros žanrai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 216–222. R a d z e v i č i u s A. 1997: Senosios lietuvių literatūros ir kultūros akiračiai, Kaunas: Aesti. T e r e š k i n a s A. 1992: Stiliaus ir žanro problemos M. Alšausko ir K. Luka u s ko pamoksluose. – Senoji Lietuvos literatūra 1. Senosios literatūros žanrai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 104–163. U n i v e r s i t a s 1981: Universitas Lingvarum Litvaniae, Vilnius: Mokslas. Z i n k e v i č i u s Z. 1988: Lietuvių kalbos istorija 3. Senųjų raštų kalba, Vilnius: Mokslas. Z i n k e v i č i u s Z. 1990: Lietuvių kalbos istorija 4. Lietuvių kalba XVIII–XIX a., Vilnius: Mokslas. ÜBER DIE SCHRIFTSPRACHE DES 18. JAHRHUNDERTS Zusammenfassung Im vorliegenden Beitrag werden zwei Probleme erörtert. Zuerst wird darauf hingewiesen, daß für die Bezeichnung der Schriftsprache des 18. Jahrhunderts gegenwärtig zwei Termini verwendet werden: die „Kirchenkoine“/ „bažnytinė koinė“ (J. Palionis) und „die traditionelle Schriftsprache“/ „tradicinė raštų kalba“ (Z. Zinkevičius). Dabei vertreten wir den Standpunkt, 138 daß der Terminus „traditionelle Schriftsprache“ vorzuziehen sei, da er dem Wesen dieser Sprache eher entspreche. Weiterhin versuchen wir zu begründen, daß das Vorliegen der vielen Polonismen in der litauischen Schriftsprache des 18. Jahrhunderts nicht durch die ungenügenden litauischen Sprachkenntnisse der Autoren zu erklären sei sondern durch das Prestige des Polnischen als Modesprache der Literatur. 139