Dėl XVIII a. raštų kalbos

LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA PYTANIA XXXIX (1998) Juozas KARACIEJUS Instytut Języka Litewskiego, Wilno W SPRAWIE XVIII a. PISM JĘZYK XVIII w. jest najbardziej złożonym i kontrowersyjnym okresem w historii Litwy, ponieważ niemal przez cały ten wiek trwała agonia połączonego państwa litewsko-- polskiego, której towarzyszyły nieustanne wojny i spory rywalizujących ze sobą ugrupowań. Jest rzeczą oczywistą, że w takiej sytuacji znacznie podupadło również życie kulturalne. Na razie jednak niełatwo o tym mówić, ponieważ okres ten jest najmniej zbadany zarówno przez filologów, historyków, jak i historyków kultury.! Prawdą jest, że ostatnio historycy i badacze dawnej literatury litewskiej poświęcają temu okresowi więcej uwagi, językoznawcy natomiast nadal podtrzymują opinię, która pojawiła się najprawdopodobniej już w pierwszych dziesięcioleciach XX w. w naszej literaturze filologicznej, że w XVIII w. język litewskich pism uległ degradacji, że litewskie pisma były wówczas pisane swoistym żargonem litewsko-- polskim (por. Zinkevičius 1990: 15) oraz że większość „katolickich księży, autorów litewskich pism, oderwanych od ludu i poddanych kulturze „pańskiej” polskiej szlachty, porzuciła piękne tradycje Daukšy i Sirvydasa i nie troszczyła się o dalszy rozwój litewskiego języka pisanego” (Palionis 1995: 112). W rzeczywistości język (konkretnie jego leksyka) litewskich pism, które ukazały się w XVIII w. na terytorium Litwy, znacznie różnił się od języka pism XVI–XVII w., ponieważ w pismach XVIII w. używa się znacznie więcej zapożyczeń (zwłaszcza polonizmów) niż występowało ich we wcześniejszych pismach. Właśnie z tego powodu XVIII-wiecznym pismom katolickim nadal towarzyszy swoiste „przekleństwo”, szczególnie nasilone w latach sowieckich, mające podkreślać negatywną rolę Kościoła katolickiego w kulturze Litwy. Ponadto do określenia języka XVIII-wiecznych pism katolickich w naszej literaturze filologicznej używa się obecnie dwóch terminów — tradycyjny język pisany (Z. Zinkevičius) i koine kościelne (J. Palionis). To nie jest dobra rzecz. Taka niejednolitość terminologii wprowadza niemało zamieszania. Sądzilibyśmy, że pierwszy jest lepszy i poręczniejszy, ponieważ drugi, oprócz innych wad, ma jakby negatywne zabarwienie. To prawda, J. Palionis, broniąc drugiego terminu, uzasadnia jego stosowanie w „Historii litewskiego języka pisanego” w następujący sposób: „W wielu innych XVIII-wiecznych pismach religijnych również tłumaczono- ! Najwyraźniej ukazują to „Zarysy historii kultury Litwy” J. Jurginisa i I. Lukšaitė, mające podtytuł „Epoka feudalizmu. Do XVIII wieku”, chociaż I. Lukšaitė, omawiając tu sztukę epoki baroku, wskazuje, że trwała ona do trzeciej dekady XVIII wieku (zob. Jurginis, Lukšaitė 1981: 330-331). 134 si pewnego dialektalnego amalgamatu, pewnej koine, której podstawę stanowiły fonologiczne i morfologiczne formy gwar środkowoaŭksztockich, w większym lub mniejszym ir stopniu zmieszane z elementami ar żmudzkimi lub wschodniolitewskimi” (Palionis 1995 : 120). Jednak znacznie więcej argumentów przemawia za stosownością tego terminu J. Palionis przedstawił Z. Zinkevičiusa czwartego tomu „Historii języka litewskiego” „Język litewski w recenzji „XVIII–XIX w.”, wskazując, że Z. termin tradycyjnego języka piśmiennego proponowany przez Zinkevičiusa „jest zbyt ogólny, aby mógł pełnić funkcje terminu specjalnego (ferminus specificus)”, ponieważ „tradycyjnym można nazwać każdy wcześniejszy język piśmienny...” dlatego ir termin „tradycyjnego języka [...] piśmiennictwa” nie jest ani „dokładniejszy”, ani w ogóle lepszy od terminu už „koine cerkiewna” (Palionis 1994: 97). Nawiasem mówiąc, w tym samym miejscu J. Palionis mówi, że być może „lepszym określeniem byłaby už koinē środkowolitewska, ponieważ semantycznie uwydatniałaby jej XV a. ukształtowaną na poziomie ir fonologii i morfologii podstawę dialektalną bardziej uogólnionego języka piśmiennego, lecz jest dłuższa od terminu „koine cerkiewna”, a zatem mniej už wygodna”. A zatem ta ostatnia myśl ir pozwalałaby sądzić, że J. Palionis skłania się ku doprecyzowaniu terminu „koine cerkiewna”. Ir Proponowane tutaj doprecyzowanie jest akceptowalne, ponieważ termin środkowolitewskiej pisanej koine, choć dłuższy, jak sądzimy, podkreślałby ciągłość tradycji. ir Kończąc jednak „dyskusję terminologiczną” z Z. Zinkevičiusem, J. Palionis dodaje jeszcze: „Można by spierać się także o to, czy ta środkowolitewska pisana koine była kontynuacją tzw. «średniego wariantu języka piśmiennictwa» Zinkevičiusa, czy też nowym tworem. Jest to jednak już inny, ważniejszy problem, związany zarówno z językową transformacją tekstu Ewangelii z 1705 r., jak i w ogóle z dalszym dialektalnym kierunkiem piśmiennictwa religijnego i niereligijnego, i wymaga jeszcze specjalnych badań historycznych oraz lingwistycznych” (Palionis 1994: 97). To ostatnie stwierdzenie nie tylko wyjaśnia, dlaczego Palionis niechętnie przyjmuje termin tradycyjnego języka piśmiennictwa, lecz zarazem budzi najwięcej wątpliwości, ponieważ, moim zdaniem, nie ma żadnych podstaw, by uważać język katolickiego piśmiennictwa XVIII w. za jakieś nowe zjawisko, nie wiążąc go z tradycyjnym językiem piśmiennictwa, z dwóch powodów. Po pierwsze, po zaniku wschodniego wariantu języka pisanego wszyscy autorzy pierwszej połowy XVIII w. zaczynają orientować się na środkowy wariant języka pisanego, który, jak wiemy, był używany w diecezji żmudzkiej od końca XVI w. Dlatego też ewangelie J. Jaknavičiusa napisane w jų wariancie wschodnim zostały w 1705 r. uśrodkowione. Drugim powodem, dla którego języka piśmiennictwa XVIII w. nie można uważać za nowy twór, jest to, że formy środkowego wariantu języka pisanego zostały w pewnym sensie skodyfikowane w anonimowej gramatyce z 1737 r., zatytułowanej „Całość języków litewskich opisana i przygotowana według praw głównego dialektu tego księstwa dla gorliwych neopalemonów” (przekład K. Eigminasa). Ją ? * Że ta tradycja nie została przerwana, podkreślił również J. Lebedys we fragmentach zamierzonej monografii o używaniu języka litewskiego w życiu publicznym w XVII–XVIII w. (Lebedys 1976: 20). 135 nieznany autor zaczyna tak: „Tytuł tej skromnej pracy wskazuje, że ši dialekt (o ile wiadomo) jest w całej Litwie powszechnie przyjęty. Chociaż ze względu na różnorodność miejsc mowa w niektórych regionach się różni, to jednak w tak niewielkim stopniu, że mówiącego w ten sposób (tak, jak tu napisano) o wielkich dziełach Boga wszędzie zrozumieją i chętnie będą słuchać. Dlatego omawianie tu innych dialektów nie byłoby potrzebne“ (Universitas 1981: 61). Chociaż autor wspomnianej gramatyki nie wskazuje, jaki to dialekt, jego badacz K. Eigminas ustalił, że „podstawę dialektu Universitas stanowi ten obszar Litwy, na którym zaczynają się mieszać cechy dialektów zachodnich wyżynnych szawelskich i południowych poniewieskich dialektów wschodnich wyżynnych“ (Eigminas 1981: 38), i nie ma w nim żadnych form żmudzkich (zob. Jonikas 1952: 111). A zatem występujące w tej gramatyce formy średniego wariantu języka pisanego, zdaniem P. Jonikasa „były jedynie pewnymi wskazówkami, wyznaczającymi ogólny kierunek dialektalny przede wszystkim dla języka ówczesnych pism religijnych“ (Jonikas 1987: 128). Jednak odrębną kwestią jest to, jak przedstawicielom innych dialektów udało się przestrzegać podanych tu form, tym bardziej że większość autorów XVIII-wiecznych pism religijnych pochodziła z Żmudzi. Oczywiste jest, że trudno było im uniknąć cech rodzimego dialektu, choć i oni w pierwszej połowie XVIII w. starali się orientować na środkowy wariant języka pisanego, mający już ponadstuletnią tradycję. Właśnie z tego powodu, jak mi się wydaje, język piśmiennictwa XVIII w. można nazwać tradycyjnym językiem piśmiennictwa. Na początku wspomniano, że najbardziej rzucającą się w oczy cechą języka piśmiennictwa XVIII w. jest wzrost liczby slawizmów (zwłaszcza polonizmów- ), najczęściej tłumaczony polonizacją szlachty i duchowieństwa katolickiego. Twierdzi się również, że „aby przeciwstawić się językowi polskiemu, brakowało wówczas zdolniejszych pisarzy, dobrze znających język litewski, którzy mogliby przyczynić się także do podniesienia kultury języka litewskiego i jego rozwoju” (Jonikas 1987: 126). Z twierdzeniami tego rodzaju, jak się wydaje, można zgodzić się tylko częściowo. Oczywiście, jeśli oceniać język piśmiennictwa XVIII w. wyłącznie według kryteriów poprawności i czystości, rzeczywiście okaże się on słaby. Jednak obfitość zapożyczeń leksykalnych nie świadczy jeszcze o tym, że autorzy XVIII w. znacznie zapomnieli język litewski. Gdyby zapomnieli lub słabo znali język ojczysty, musielibyśmy to od razu zauważyć w morfologii. Niestety, na tym poziomie nie ma wyraźnych oznak zapomnienia języka ani jego słabej znajomości. Ponadto, dopóki nie dysponujemy starannymi studiami nad składnią dawnych pism, nie można twierdzić (a tym bardziej w to uwierzyć), że w piśmiennictwie XVII w. pojawiło się niemało nielitewskich innowacyjnych konstrukcji składniowych (por. Palionis 1995: 164), ponieważ dopiero po zbadaniu nielitewskich konstrukcji używanych w piśmiennictwie XVI–XVII w. i porównaniu ich z nielitewskimi konstrukcjami występującymi w piśmiennictwie XVIII w. byłoby jasne, czy ich przybyło i o ile ich przybyło. Być może, dostrzegając brak podobnych badań i unikając twierdzeń apriorycznych, ostrożniejszy jest P. Jonikas. Omawiając wzrost liczby polonizmów w piśmiennictwie XVIII w., pisze: „Najwięcej polonizmów ma charakter leksykalny zarówno w księgach religijnych, jak i tym bardziej we wspomnianych pismach publicystycznych i politycznych, gdzie, ponieważ język litewski nie był jeszcze tak przystosowany do różnorodnych specjalnych abstrakcyjnych pojęć życia kulturalnego i politycznego, jak już wówczas był przystosowany język polski, znalazło się niemało polskich słów służących do określania takich pojęć. Albowiem warstwa leksykalna każdego języka jest o wiele łatwiej podatna na wpływ języków obcych niż jego struktura gramatyczna”. 136 (Jonikas 1987: 127). Zatem, nie odrzucając wpływu języka polskiego, jak sądzę, można postawić pytanie: czy takiego ar napływu polonizmów nie mogły spowodować jeszcze inne ir przyczyny? Jak wskazywali badacze dawnej literatury litewskiej, W Polsce XVII a. ir Na początku a. XVIII wieku bardzo spopularyzowała się twórczość makaroniczna, która „istniało już we wczesnym okresie Oświecenia” (Patiejūnienė, że 1992: 217), ir pierwsze próby tej twórczości miały miejsce już XVI a. Zatem spopularyzowana w Polsce twórczość makaroniczna chronologicznie pokrywa się z językiem su piśmiennictwa litewskiego „degradacja”, tym bardziej że intensywne przenikanie polonizmów do języka litewskiego į prawdopodobnie rozpoczęło się jeszcze W drugiej a. połowie XVII wieku. Przecież przez du — trzy dziesięcioleca. ia XVIII wieku jų nie mogło powstać aż tak wiele. Dlatego wydaje się, że spopularyzowaną w tym okresie twórczość makaroniczną można uznać za jedną z przyczyn sprzyjających iš napływowi polonizmów mų į to do piśmiennictwa litewskiego. Oczywiście literatura religijna XVIII wieku a. znacznie różniła się od ówczesnej to twórczości makaronicznej, jednak, jak pokazują najnowsze badania nad dawną literaturą litewską, na XVIII-wieczne litewskie piśmiennicta. wo religijne w mniejszym lub większym stopniu wpłynęły ówczesne „mody literackie” (por. Radzevičius 1997: 319-327; Tereškinas 1992: 104-163). Poza tym tak myśleć pozwalać może również jeszcze jeden fakt. W największych zachowanych XVIII-wiecznych rękopiśmiennych zbiorach litewskich kazań „Contiones litvanicae“ (około 1720 r.) oraz w „Pamoksle isz Prisakimu Diewa“ K. Lukauskasa (1797 r.), które są przeznaczone dla zwykłego wiernego, chłopa, znajdujemy łacińskie cytaty z Biblii, patrystyki oraz dzieł wybitniejszych teologów. Jest rzeczą oczywistą, że zwykły słuchacz nie mógł ich zrozumieć. Dlatego kaznodzieja był zmuszony albo je przetłumaczyć, albo krótko przekazać ich myśl. Tak właśnie postąpiono we wspomnianych zbiorach. Jednak między tymi dwoma źródłami pod tym względem istnieje bardzo wyraźna różnica. Nieznany autor „Contines litvanicae“ używa łacińskich cytatów kilkakrotnie więcej niż K. Lukauskas. W kazaniach tego ostatniego, napisanych pod koniec XVIII wieku, jest ich stosunkowo niewiele. Dlatego można przypuszczać, że w miarę jak łacina traciła wcześniej zajmowane pozycje, jej miejsce w pismach litewskich, zwłaszcza na poziomie leksykalnym, pod wpływem twórczości makaronicznej zajęła w pewnym sensie popularniejsza wówczas i bliższa językowi polskiemu. W pewnym stopniu świadczyłaby o tym również „Broma atverta ing viečnasti” M. Alšauskasa (Olševskiego- ), w której znajdujemy nie tylko cytaty łacińskie, lecz także sporadycznie użyty obok zapożyczenia jego litewski odpowiednik. Czy jednak przypuszczenie to ma podstawy, okaże się dopiero po dokładniejszych badaniach filologicznych i z zakresu historii kultury. Wracając raz jeszcze do wpływu języka polskiego, a ściślej mówiąc, używanego na Litwie jego wariantu „polszczyzna litewska” (szerzej na jego temat zob. Zinkevičius 1988: 115-127) na litewskie pisma XVIII wieku, należy zaznaczyć, że stał się on wówczas językiem prestiżowym — wszyscy starali się go choć trochę opanować. Dlatego ze statusem tego języka polskiego jako języka prestiżowego mogą wiązać się wymagania dotyczące stylu „wysokiego” i „niskiego”. Całkiem możliwe, że autorom litewskich pism XVIII wieku mogło się wydawać, iż nie wypadało pisać o sprawach duchowych tak, jak mówili zwykli chłopi, ponieważ posługiwali się oni pogardzanym „językiem chłopów”, który należał do stylu „niskiego”. 137 Pragnąc stworzyć litewskich pism wariant stylu „wysokiego”, autorzy a. XVIII wieku mogli świadomie przeplatać tekst słowami prestiżowego języka polskiego. Ale to również rzeczy wymagające zbadania. Podsumowując, chciałoby się powiedzieć, że uwagi te miały jeden cel: zwrócić uwagę badaczy į spróbować a. złagodzić zakorzenioir ną w naszej literaturze ti tą negatywną opinię o XVIII-wiecznych pismach katolickich. Przecież pisma a. XVIII-wieczne również są częścią naszej kultury ir jų nie można iš wykreślić ich z rozwoju piśmiennictwa litewskiego. XVIII-wiecza. ne pisma katolickie należy oceniać z ne iš punktu widzenia współczesnej kultury języka, ale w aspekcie historii języka ir ne nie tylko stwierdzić obfitość zapożyczeń w nich, lecz przede wszystkim spróbować wyjaśnić wszystkie przyczyny, które jų zadecydowały o ich pojawieniu się. Otrzymano 1998 03 17 LITERATURA Eigminas K. 1981: Źródła języka i podstawa dialektalna. —Universitas Lingvarum Litvaniae. Wilno: Mokslas, 1981. 23-38. Jonikas P. 1952: Historia języka litewskiego, Chicago. Jonikas P. 1987: Język litewski i naród na przestrzeni wieków, Chicago: Wydawnictwo Instytutu Lituanistycznego. Jurginis J, Lukšaitė I. 1981: Zarys historii kultury Litwy: Epoka feudalizmu. Do XVIII wieku, Wilno: Mokslas. Lebedys J. 1976: Język litewski w życiu publicznym XVII–XVIII w., Wilno: Mokslas. Palionis J. 1994: [Rec.] Zigmas Zinkevičius. Historia języka litewskiego IV. Język litewski w XVIII–XIX w. —Baltistica 27(2), Wilno, 96–100. Palionis J. 1995: Historia litewskiego języka pisanego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Patiejūnienė E. 1992: Makaronik P. Roizjusza „O podróży przez Litwę“. —Stara literatura litewska 1. Gatunki dawnej literatury, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 216–222. Radzevičius A. 1997: Horyzonty starej literatury i kultury litewskiej, Kowno: Aesti. Tereškinas A. 1992: Problemy stylu i gatunku w kazaniach M. Alšauskasa i K. Lukauskasa. — Stara literatura Litwy 1. Gatunki starej literatury, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 104-163. Universitas 1981: Universitas Lingvarum Litvaniae, Wilno: Mokslas. Zinkevičius Z. 1988: Historia języka litewskiego 3. Język dawnych pism, Wilno: Mokslas. Zinkevičius Z. 1990: Historia języka litewskiego 4. Język litewski w XVIII–XIX w., Wilno: Mokslas. ŪBER DIE SCHRIFTSPRACHE DES 18. WIEKU Podsumowanie W niniejszym artykule omówiono dwa problemy. Najpierw zwraca się uwagę, że dla określenia języka pisanego XVIII Jahrhunderts gegenwértig zwei Termini verwendet werden: die, Kirchenkoine®/„bažnytinė koinė“ (J. Palionis) und „die traditionelle Schriftsprache®/- „tradicinė raštų kalba“ (Z. Zinkevičius). Opowiadamy się przy tym za stanowiskiem, 138 że termin „tradycyjny język pisany” jest właściwszy, ponieważ lepiej odpowiada istocie tego języka. Ponadto próbujemy uzasadnić, że występowania licznych polonizmów w litewskim języku pisanym XVIII wieku nie należy wyjaśniać niedostateczną znajomością języka litewskiego przez autorów, lecz prestiżem polszczyzny jako języka modnego Literatura. 139