„Valdžios“ semantika ir jos reiškimas lietuvių kalboje

LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA PYTANIA XL (1998) Vilija SAKALAUSKIENĖ Instytut Języka Litewskiego, Wilno Władzy SEMANTYKA IR ICH ZNACZENIE W JĘZYKU LITEWSKIM 1.0. Każde słowo należy do jakiegoś leksykalnego mikrosystemu, wyrażającego fragment rzeczywistości. Mogą to być grupy słów odzwierciedlające bardzo szeroki obszar istnienia świata materialnego. Słowo należy do jakiejś grupy leksyki, która ma określone ramy regulujące strukturę semantyczną słowa oraz jego podział znaczeniowy. Aby ustalić miejsce słowa w systemie leksykalno-semantycznym i etymologicznie zidentyfikować odpowiedniki w jį językach pokrewnych, badane słowa można ir opisać metodą pól semantycznych (Karaliūnas 1987: 19). Klasyfikowanie leksyki į według pól semantyczny- — ch jest bardzo użyteczną metodą badania semantyki słów (Jakaitienė 1980: 29). Pola semantycznego (niem. semantisches Feld, ang. semantic field, ros. cemanmuteckoe none) termin w językoznawstwie jest rozumiany bardzo różnie. W tym przypadku przyjmuje się jego najczęstsze określenie: pole semantyczne tworzą słowa, które łączy przynajmniej jedna wspólna cecha znaczeniowa (Karaulov 1976: 23-34; Jakaitienė 1980: 29; Gudavičius 1983: 285). „Ta cecha jest najczęściej pozajęzykowa: wspólna sfera przedmiotowa, wspólne przeznaczenie, funkcja, którą pełnią nazwane tymi słowami elementy rzeczywistości” (Jakaitienė 1980: 29). J. Karaulov jest zdania, że wystarczy przynajmniej jedna wspólna cecha znaczeniowa, wspólne skojarzenie wywoływane przez słowa, aby można było uznać te słowa za człony tego samego pola semantycznego (Karaulov 1976: 64). Tak rozumiane pole semantyczne tworzą słowa należące nie do tej samej części mowy, lecz do różnych części mowy (Jakaitienė 1980: 30). Słowa analizowanego pola semantycznego również należą do różnych części mowy, jednak wszystkie mają wspólną cechę znaczeniową, wspólny strukturalny element słowa — morfem bazowy. 2.0. Cechę semantyczną „władza, przewodzenie, zarządzanie” w języku litewskim mają wyrazy pochodne od rdzenia vald-, veld- (por. ide. *val-‘stark sein’) (Pokorny 1959: 11— 12). W językach germańskich, bałtyckich i słowiańskich derywaty tego rdzenia zostały rozszerzone o spółgłoskę zębową d-(-dh-) (niem. -twalten): goc.: waldan, ros. enademtb, s. sl. e0o100emb, la. valdit, pr. weldisnan „veldinys“ acc. i in. W języku litewskim pojęcia wyrażane przez rdzeń valdi jego derywaty tworzą model semantyczny „władza — podmiot władzy / przedmiot władzy — miejsce wykorzystania władzy”. 79 2.1. Pojęcie władzy wyrażają czasowniki oznaczające działania związane z uzyskaniem i posiadaniem su władzy: valdyti „mieć władzę, ir panować”, veldėti „uzyskać, mieć jako własność, zawładnąć”. Obok słów iš odziedziczonych z odległej starożytności występują nowsze ir derywaty. Ponieważ tworzono niemało nowych słów na oznaczenie pojęć moralności, etyki, ekonomii i stosunków feudalnych, obok nich znajdują się neologizmy oznaczające jų pojęcia ir stosunków społecznych, np.: valdauti „rządzić, panować”, valdėti „czerpać korzyść, korzystać”, valdinėti iter. zarządzać, władać „patrzeć na porządek, kierować, urządzać- “, władać „zarządzać, panować“, władać „cur.“ „veldėti“ ir itd. W przypadku czasowników neologicznych często stosowano przyrostki -auti, -oti: valdovduti „panować“, valdoti, valdzioti. Takich neologizmów jest wiele w piśmiennictwie XVI–XVII wieku: I stanęło potem na tym, że Dawid pobił Filistynów i podbił ich ir LKŽ XVII 1026 (Ch Krn 19, 1)'; Napełniajcie ziemię, władajcie nią, panujcie ir nad rybami morza LKŽ XVII 1042 (Chl Mozl, 28). I poddana jest ta ziemia przed obliczem Pana LKZ XVII 1042 (Ch1 Krn22, 18). Królu potężny, władaj nami LKŽ XVII 1047 (Mž 274-275). Z ciebie wyjdzie wódz, który będzie rządził ludźmi LKŽ XVII 1047 (DP 58). Panował i rządził zarówno w sprawach duchownych, jak i świeckich LKŽ XVII 1047 (DP 26). W pismach M. Mažvydasa, K. Daukšasa, S. B. Chilinskisa i K. Sirvydasa używane są czasowniki z rdzeniem vald: valdyti, valdžioti, rzadziej valdduti (jego derywat prefiksalny pavaldduti odnotowano w Biblii S. B. Chilinskisa). W pismach J. Bretkūnasa nie odnotowano czasownika valdyti ani jego derywatów, występuje tylko veldėti i jego derywaty (paveldėjimas BB 1 Moz 15, 3; išveldėti BB Jer 48, 1; BB Teis 3, 13; paveldėti BB 1 Mak 1, 9). Valdyti i veldėti są częste w pismach S. Daukantasa i S. Stanevičiusa. W gwarach najczęściej używa się valdyti i jego derywatów prefiksalnych. W gwarach wschodnioaukštaitijskich dość często występują hybrydy: valdžiavoti LKŽ XVII 1046 (Cb, Žž, Ds, Trgn, Sič, Klt, Ut, Slm), valdžiūiti LKŽ XVII 1047 (Dglš, Švnč, Tvr, Str, Prng). 2. 2. Pojęcie władzy wyrażają również abstrakty czasownika valdyti: valdžia (Skardžius 1996: 68; Urbutis 1978: 285; PLKG 1957: 163), valdymas. W pismach M. Mažvydasa odnotowano abstrakt czasownika z przyrostkiem -ymas: Vis est jo valdime LKŽ XVII 27 (Mž 270), w pismach K. Daukšy i S. B. Chilinskisa — derywat z końcówką -(i)a valdžia. Inne derywaty valdystė, valdonystė „władza, panowanie, bycie władcą” są używane w piśmiennictwie i prasie XIX wieku (S. Dauk, Kel 1881, 62, LT II 479), valdonybė „władza, panowanie” (odnotowane w „Słowniku litewsko- -niemieckim” A. Kuršaitisa), valdymė „władza” (odnotowane w Varnių), veldėnė „panowanie, rządzenie” (odnotowane w słowniku A. Krauzė). "Przykłady ilustracyjne zaczerpnięto z „Słownika języka litewskiego” i jego kartoteki. 80 Po omówieniu słów tej grupy uwidacznia się jedna cecha semantyki władzy — abstrakcyjność. — 3.0. Do innej grupy słów semantycznego pola władzy należą te, które oznaczają z jednej strony posiadacza władzy (podmiot władzy), z drugiej zaś — osobę podległą posiadaczowi władzy (przedmiot władzy). Podmiot władzy (posiadacz) wyrażają słowa: valdovas, valdonas, valdžionis, valdžiotojas, valdžiūnas, valdytojas, valdininkas, veldetojas i in. Nazwy posiadacza władzy utworzono za pomocą różnych przyrostków. Te derywaty pojawiły się w litewskim języku pisanym w różnym czasie. Oprócz ludowej leksyki litewskiej pewną warstwę leksyki litewskiego języka pisanego XVI–XVII w. stanowiły różne neologizmy stworzone przez ówczesnych autorów. Więcej lub mniej neologizmów znajdujemy w późniejszych ówczesnych pismach. W pismach XVI–XVII w. odnotowano derywaty z ir przyrostkami -tojas, -onas, -onis, -ovas. Za pomocą przyrostka -tojas tworzy się głównie rzeczowniki od czasowników wtórnych, których tematy bezokolicznika kończą się na -0-, -ė-, -y i in. (Skardžius 1996: 87). Valdytojas (:valdyti) „ten, kto rządzi, panuje, władca” jest używane w Biblii S. B. Chilinskiego: Žinote, jog tie, kurius vertais sant išmano, kad būtų valdytojais žmonių, valdžią turi and jų LKŽ XVII 1040 (Ch Mr 10, 42); W Postylli J. Bretkūna:...didis dangaus ir žemės valdytojas LKŽ XVII 1040 (BP I 420). W dialektach oraz w folklorze używany w znaczeniu „ten, kto pilnuje porządku, kieruje”: Tėvas buvo an savo ūkio valdytojas LKŽ XVII 1040 (Grv). Ir atejo gaspadorius, tų namelių valdytojus LKŽ XVII 1040 (Kpėč). W XVI–XVII wieku litewskich terminów administracyjnych i prawnych w ogóle było niewiele; pisma kancelaryjne i prawne tłumaczono z niemieckich lub polskich oryginałów, a tłumacze pozostawiali ich terminy. Jednakże w niektórych tłumaczeniach rozporządzeń władz pojawiały się również litewskie terminy tego rodzaju. Na przykład w rozkazie króla Polski i Litwy Władysława IV z 1639. IV. 22 użyto słowa valdžiotojas „urzędnik” (Palionis 1995: 97). W Biblii J. Bretkūnasa odnotowano jeszcze jeden derywat veldėtojas „władca- ”: Kaip tatai kananitai ir visi veldėtojai žemės girdės, tada anys mus apstos LKŽ XVIII 605 (BB Joz 77, 9). Termin ten odnotowano w słowniku K. Sirvydasa oraz w „Punktach Sakymų”: Miestavaldis, miesto valdžiotojas LKŽ XVII 1047 (SD 21). Jakimi są władcy miasta, tacy są i ci, którzy w nim mieszkają LKŽ XVII 1047 (SP I 124). Derywaty z przyrostkiem -onas odnotowano w słowniku K. Sirvydasa (valdonas „poddany”), w „Punktach kazań”, a także w słownikach P. Ruigysa, G. Milkausa i A. Krauzė. K. Būga rozpatruje to słowo dwojako. Twierdzi on, że valdonas: 1) mógł powstać z przyrostka praindoeuropejskiego *-on-; 2) może pochodzić od rdzenia czasownika valdai i przyrostka -na- (mian. -nas). Ponadto miałby istnieć czasownik valdoti, ukr. volodati (Būga 1959: 372). Valdonas „władca, właściciel” spotyka się w folklorze: Moja matula — gospodyni, władczyni domku LKŽ XVII 1041 (JD 275); Wstawaj, wstawaj, chłopczyku, o, polny oraczu, władco wołków LKŽ 81 XVII 1041 (BsO 270); Ach, gdzie podziałeś braciszka, władcę konika? LKŽ XVII 11042 (LB 137). Przyrostki derywaty z przyrostkiem -ona (valdona „władczyni”) występuje w folklorze: O aš dziewczyna, władczyni tych kwiatów LKŽ XVII 1041 (Sin); Wyszła panienka, władczyni całego dworu, z wiankiem ruty, ze złotym pierścionkiem be be LKŽ XVII 1041 (Vs). Obok przyrostka używanych jest derywatów z -onas Derywat z przyrostkiem -onis valdžionis (:valdžia, valdžioti) „władca, rządca”, pojawił się w piśmiennictwie XIX w., gdy zaczęto interesować się przeszłością Litwy i jej historią. Valdžionis jest jednym z S. neologizmów używanych przez Daukantasa. S. W pismach Daukantasa znajdujemy ir więcej derywatów przyrostkowych mających znaczenie podmiotu władzy: valdžiūnas „władca”. W folklorze spotyka się valdūnas: Ko žirgelis smūtnas ir jo valdūnėlis? LKŽ XVII 1043 (Lzd), odnotowany w słowniku M. Niedermanna. Derywaty z przyrostkiem -ūnas odnotowano w zabytkach języka pruskiego, np. waldūns „Erbe“ (Mažiulis 1997: 217), w języku łotewskim valduons „rządca“. W dialektach i folklorze bardziej rozpowszechnione są valdauninikas (-ykas) „zarządca, władca” LKZ XVII 1026 (Ūd, Lzd, Al, Kpė), valdžiauniūikas LKZ XVII 1029 (prl), valdininkas „urzędnik państwowy” (Sb, Žr, Pnd, Všk, Mžš, Pns, Brt, Btg, Jrb). Ten ostatni neologizm pojawił się wraz z działalnością językową J. Jablonskisa pod koniec XIX wieku. J. Jablonskis, zastąpiwszy urėdninką ówczesnego języka piśmiennictwa formą valdininkū, od tego ostatniego ściśle odróżnia valdovą „człowieka, który rządzi i podporządkowuje sobie duży obszar zamieszkanej przez ludzi ziemi” (Skardžius 1996: 601). Niewiele nazw osób utworzono za pomocą przyrostka -ovas, jednak, jak zaznaczono w „Gramatyce języka litewskiego”, również obecnie tworzy się za jego pomocą nowe wyrazy: ieškovas, skaitovas, vadovas, žiūrovas (Paulauskienė 1994: 76). Valdovas „ten, kto rządzi, panuje, władca” jest derywatem czasownika valdyti i przyrostka -ovas, por. słow. voldati > ukr. eo0n00amu (Skardžius 1996: 387). W pierwszych źródłach (Mażwýdasa, Daukšy) w znaczeniu „władcy” używany jest stary dwurdzeniowy wyraz odziedziczony po prajęzyku indoeuropejskim — viešpat(i)s „BirajibIKa, TOCYJ/Iapb”, u późniejszych autorów — w znaczeniu „boga”. Valdévas w dialektach i folklorze występuje w znaczeniu „zarządcy- ”, „właściciela”, natomiast w znaczeniu „pana” został odnotowany w „Clavis Germanico- -Lithuana”, słowniku G. H. E. Nesselmana i innych późniejszych słownikach. Jeszcze jeden sposób powstawania nowych wyrazów — zapożyczanie słów z innych języków. Do analizowanej grupy wyrazów należy valdymieras „władca” (zapożyczenie z języka rosyjskiego Bonodumup), odnotowane w słownikach E. Fraenkela i M. Niedermanna, valdimieras w słowniku A. Kuršaitisa, a także w pismach autorów XIX wieku: D. Poški, S. Daukantasa, S. Stanevičiusa i M. Valančiusa, głównie w gwarach żmudzkich. W „Słowniku północno-- wschodnich gwar dūnininkai” i w „Pieśniach” A. Juški znaczenie „zarządca, opiekun”: Nėra mūsų ūktverio, tų namų valdimiero LKŽ XVII 1028 (JD 629). Vaikas be valdymiero negalia būti, pasiunta DūnŽ. K. Būga twierdzi, że ta litewska nazwa władcy była niczym innym jak Bonodumup Beaukuii. Imię to mogło dotrzeć do Litwinów za pośrednic82 twem Jaćwingów, Litwini mogli dowiedzieć się o nim ir jeszcze za jį jego życia Władimirowi (Būga 1958: 343). 3.2. Do pola semantycznego podmiotu władzy należy ir spadkobierca „nowy właściciel, zarządca spadku“, veldėjas „dziedzic“, veldėtojas. Najwcześniej iš jų w piśmiennictwie, słownikach odnotowano paveldėtojas (R, MZ, O, N, K). We współczesnym języku litewskim, podobnie jak ir w łotewskim, rzeczowniki z przyrostkiem -ėjas tworzy się przede wszystkim od czasowników pierwotnych. Od czasowników wtórnych derywaty o tym znaczeniu zazwyczaj tworzy się tylko z przyrostkiem -tojas. Rzeczowniki z przyrostkiem -ėjas utworzone od czasowników wtórnych możemy znaleźć w języku pieśni (Skardžius 1996: 84). Veldėjas występuje w pismach S. Daukantasa i M. Valančiusa, veldėtojis odnotowano Fr. w słowniku Kuršaitisa. 4.0. Obiekt władzy wyrażają słowa oznaczające własność (osobę, majątek). W społeczeństwie feudalnym pańszczyźniani byli uważani za majątek, własność, i byli dziedziczeni. W dawnych zabytkach piśmiennictwa znajdujemy utrwalony termin społeczny veldamas, który w XV–XVI w. oznaczał człowieka znajdującego się pod władzą innego człowieka; człowiekiem takim nazywano niewolnego chłopa należącego do wielkiego księcia, który za różne zasługi nadawał go swoim zasłużonym urzędnikom — bojarom lub posiadłościom biskupim. Wraz z veldamasem oddawano nie tylko pojedynczą osobę, jednostkę, lecz także użytkowaną przez nią ziemię, jej zwierzęta i inny majątek. Termin społeczny véldamas, który zanikł w języku litewskim już pod koniec XVII w., został odnotowany w pismach M. Mažvydasa, B. Vilentasa, J. Bretkūnasa i K. Daukšy. W Katechizmie M. Mažvydasa i Postyli K. Daukšy obok véldamas używane są wyrazy paduonis, paduotieji (Paduotieji alba veldamai Mz 32). W XVI-wiecznych pismach litewskich wyrazy te były synonimami i nie było już między nimi różnicy znaczeniowej. Vėldamas występuje tylko w tych tekstach, w których mowa jest o zamieszkanych przez Litwinów ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego. Najstarszy akt, w którym wspomniany jest véldamas, pochodzi z drugiej połowy XV w. (1454–1470- ), z XVIII w. odnaleziono tylko jeden (z 1719 r.) (Lingis 1970: 295). Pochodzenie terminu społecznego veldamas nie budzi żadnych wątpliwości — jest to imiesłów czasu teraźniejszego strony biernej czasownika veldėti (Būga 1959: 668). Na określenie poddanego w źródłach pisanych z XVI–XVII w. używany jest również inny derywat o tym samym rdzeniu valdėnas „osoba podległa, poddany”, odnotowany w pismach K. Sirvydasa: Nes kokie yra vyresnieji, tokie esti ir jų valdonai LKŽ XVII 1041 (SP I 124). Spotykany jest w folklorze, D. Sutkevičiaus, G. H. EF. W słowniku Nesselmanna i innych późniejszych słownikach. Do semantycznej grupy obiektu władzy należy neologizm: valdinys „osoba podległa- ”, odnotowany w pismach M. Valančiusa i J. Jablonskisa oraz w słownikach E. Fraenkela, J. Rytera, A. Kuršaitisa i A. Lalysa. Valdinys — derywat czasownika valdyti i przyrostka -inys (-inė), derywat tego ostatniego z przedrostkiem — pavaldinys. Inne derywaty: valdžionis „osoba podległa, poddany“ (Valdžionys buvo palinksminti dideliai meilingu žodžiu ciesoriaus miiso (M. Valanč) LKŽ XVII 1046; valdijiétis „obywatel, poddany“, odnotowany w słowniku A. Kuršaitisa; zarządzany „podległy as83 muo“, stosowany J. W przekładzie Biblii Skvireckasa. Šį podaje słowo ir LKŽ XVII 1040. Za pomocą derywatów tego typu rzecz jest zwykle charakteryzowana według skierowanego į jį ubocznego (wykonywanego przez kogoś ar innego, najczęściej już wykonanego) działania. Prawdopodobnie został utworzony na wzór analogicznego derywatu statytinis „osoba wyznaczona do pełnienia określonych ir obowiązków, zależna od wyznaczającjo ego i wykonująca jego polecenia“. Część takich derywatów tworzy się zazwyczaj iš od imiesłowów biernych czasu przeszłego. Jednak obecnie į tworzenie wszystkich derywatów tego typu trafniej byłoby rozpatrywać inaczej, mianowicie wyodrębnić przyrostek -tinis, -ė, który dodaje się do tematu bezokolicznika czasownika (najczęściej przechodniego) (DLKG 1996: 107). Wraz z umacnianiem się ustroju feudalnego i władzy państwowej kształtowały się nazwy mieszkańców według ich pozycji społecznej. Człowiekiem zaczęto nazywać rolnika z rodziną, żyjącego z własnego gospodarstwa i wykonującego powinności. Nazwa ta odpowiadała współczesnemu pojęciu chłopa. W aktach gospodarczych i prawnych ludzi dzielono na poddanych włości i dworu (Jurginis 1962: 20). Valstiėtis „ten, kto zajmuje się pracą na roli, rolnik“, „człowiek z gminy, dworu“ — wyraźny neologizm, który znajdziemy dopiero w pismach V. Kudirkosa i J. Jablonskisa. Chłopi byli najliczniejszą warstwą społeczeństwa XV–XVI wieku, pozbawioną jakichkolwiek praw politycznych; w państwie mieli tylko obowiązki, a nie otrzymywali od niego niczego. Jedni chłopi byli wolni, inni — przywiązani do ziemi, a jeszcze inni — niewolnikami. Jednak w XVI wieku wszyscy się ujednolicili, wszyscy stali się poddanymi (Šapoka 1989: 239). W aktach państwowych, a także w dawnych pismach pewną kategorię chłopa oznaczały słowa žmogūs (Jurginis, cyt. art.), kaimynas (Lingis 1970: 297). K. Daukša w Postylli tłumaczy polskie poddany słowem kaimynas, natomiast w poprawionym w 1605 r. przez anonimowego autora Katechizmie K. Daukšy słowo kaimynas zastąpiono słowem valstininkas (Lingis 1970: 299): Ir teigi daryt šeimynai ir valstinykamus savo įsakysime LKŽ XVIII 68 (AK 65). We wczesnych dokumentach polskich używano zasadniczo tych samych lituanizmów, które występowały również w słowiańskim języku kancelaryjnym Litwy. Valstininkas, względnie valstinykas „poddany, chłop”, odnotowany w 1546 r., pol. wolsnik (Zinkevičius 1988: 122), używany także w prasie XIX w. („Aušra“- ). Jeszcze jedna nazwa chłopa wiąże się z tworzeniem wołości: valsčionis „chłop, mieszkaniec wołości” (por. pol. wloscianin). Po zniknięciu książąt ziemskich na Litwie zmienił się sposób zarządzania krajem. Wspólnoty polne, za przykładem ziem ruskich, zaczęto nazywać wołościami, a ich mieszkańców — valsčionis (Jurginis 1962: 17). 5.0. Obiekt władzy — majątek — wyrażany jest za pomocą kilku wyrazów z rdzeniem vald-, veld-. Wszystkie one są neologizmami: valda „zarządzany majątek nieruchomy” — termin prawny, używany do dziś w pismach prawnych w tym znaczeniu. Nieskomplikowana struktura wskazuje, że valda jest derywatem czasownika valdyti i końcówki -a; velde „spadek, dziedzictwo” — derywatem czasownika veldėti i końcówki -ė. Stary derywat veldėnija „odziedziczony majątek ziemski, siedlisko“ został odnotowany w Biblii J. Bretkūnasa. Fakt ten podaje również E. Fraenkel, jednak jego powstanie jest niejasne. E. Fraenkel twierdzi, że veldenija (veldėti) powstało od valadenija, które odnotowano w J. Bretkū84 no Biblii (BB 4 Moz 18, 28). Pr. Skardžius uważa to ostatnie za zapożyczenie (por. brus. sasadenve) (Skardžius 1931: 234). 6.0. Inna omawiana grupa słów ma sem „terytorium“. Terytorium jako jednostkę administracyjną określa się derywatami: valsčius, valdyba, valda, valdamystė, valdystė, valstis,valdanija, valdonija. W pierwszych dekretach władzy spotyka się specyficzne terminy prawnicze. Wśród wielu takich terminów odnotowano wołost. Wołosti są wymieniane już pod koniec a. XIV wieku w opisach į dróg krzyżackich na Litwę. Wołost tworzyło kilka wspólnot polowych, wiosek bojarów. ir Istniały ir całkiem małe wołosti, położone wokół wsi i zamków wielkiego księcia. ir Członkowie wspólnoty wołosti (wspomniani już wcześniej wołostianiš ie) początkowo byli wolnymi chłopami. Gdy włościanie stali się poddanymi, włościami zaczęto nazywać dwory wielkich feudałów. ir Włość — „jednostka administracyjno-terytorialna“, „zarządzane terytorium, posiadłości“. E. Fraenkel w „Etymologicznym słowniku języka litewskiego“, opierając się na opinii Pr. Skardžiusa, że valsčius < vald-tjus, wskazuje, iż ten ostatni należy do grupy słów spokrewnionych z valdyti i w żadnym wypadku nie jest zapożyczeniem (Fraenkel 1965: 1192). Valsčius jako zarządzane terytorium występuje J. w pismach Ir jų Bretkūnasa: gyvenimas (valsčius) buvo nuog Meso iki Sefar kalno LKŽ XVIII 64 (BB 1 Moz 10, 30); Suprato jį iš Herodo valsčiaus esantį LKŽ XVIII 65 (BP I 378). W tym samym znaczeniu słowo valsčius występuje w pismach K. Sirvydasa: Jak wtedy w ziarnku gorczycy żadna rzecz nie może pomieścić się wielka, nie mieszczą się worki pieniędzy, nie mieszczą się wysokie domy, sėnys, szerokie ziemie, valsčiūs, dwory, turmy i inne marności tej ziemi LKŽ XVIII 65 (SP I 301); W pismach S. Daukantasa: Każdy sobie pan mógł w swoim valsčiuoje podarować komu zechciał kawał ziemi LKŽ XVIII 65. W dialektach valsčius rozpowszechniło się jako „jednostka terytorialna”: Teraz nazywają apylinkė, a dawniej nazywano valsčius LKZ XVIII 65 (Tik); Urodziłam się i wychowałam w tym samym valsčiuoje LKŽ XVIII 65 (Sts); Mieszkańcy valsčiusa dostarczają materiał, a ci (rzemieślnicy) przychodzą i budują mosty LKŽ XVIII 65 (Kur); Parafia i valsčius Smalvų LKŽ XVIII 65 (Smal). Inny termin określający jednostkę administracyjną — valstis „valsčius, obszar, okręg“ . K. Būga uważa, że valstis jest pochodzenia bałtyckiego i że przy całkowitym pokryciu się formy litewskiego słowa z formami języków łotewskiego i słowiańskich powinno być nie valsčius, lecz valstis, por. łot. valsts, st. volsto, ros. gorocms (Būga 1958: 492). Jednakże valstis nie rozpowszechniło się w dialektach, odnotowano je w piśmiennictwie i prasie z końca XIX — początku XX w. LKŽ XVIII 68 (G 119, Arch IV 579, M, LC 1888). Valdanija „rządzony kraj, obszar, posiadłość” została odnotowana w słownikach P. Ruigysa i G. Milkausa: Pilės valdžia, valdanija LKŽ XVII 1026 (R 85); Valdanijos, valsčiaus priveizdėjimas, aprūpinimas, nuvaikščiojimas LKŽ XVII 1026 (R 18). Valdoniją w znaczeniu „siedziba władcy, miejsce zamieszkania” podają E. Fraenkel, Fr. Kuršaitis, J. Ryteris. Utworzony najprawdopodobniej od wyrazu valdonas i przyrostka -ija, mającego znaczenie miejsca. Z tym przyrostkiem większość derywatów tworzy się od rzeczowników oznaczających osoby i nazywa miejsca zarządzane lub nadzorowane przez te osoby, jednostki administracyjne 85 (DLKG 1996: 135). Derywaty z tym przyrostkiem, nazywające ar określone wspólnoty lub terytorium przez su kogoś zarządzane, występują w wariantach przyrostka z derywatami na -ysté: ir valdamysté, valdystė. Valdamysté „zarządzany kraj, obszar, posiadłość” odnotowano S. w przetłumaczonej przez Vaišnorasa „Margarita Theologica“: Dziedzictwoir ^p władztwo^p syna swego jest stworzota LKŽ XVII 1026 (MT Nazwy 166). miejscowe z tymi przyrostkami tworzy się od rzeczownikiš ów oznaczających osoby; nazywają one ir terytoria tų krajów zarządzanych przez te osoby (DLKG 1996: 136). Valdystė „państwo, zarządzane terytorium” została odnotowana w piśmiennictwie XIX wieku (S. Daukantasa, V. Pietarisa) oraz w prasie (A 1883, 224, A 1885, Valda „zarządzany kraj” — derywat z 76). końcówką od czasownika valdyti, oznaczający miejsce wykonywania czynności, używany w tym znaczeniu w pismach S. Daukantasa. Valda odpowiada łacińskiemu dominium oraz wywiedzionemu z niego terminowi domena. W średniowieczu tą nazwą określano terytoria feudałów. 7.0. Podsumowując, należy stwierdzić, że wyrazy analizowanego pola semantycznego tworzą kilka mikropól lub leksykalno-semantycznych grup: 1) działania związane ze zdobywaniem i posiadaniem władzy; 2) posiadacz władzy (podmiot); 3) osoby podległe posiadaczowi władzy (obiekt); 4) miejsce wykorzystania władzy (terytorium- ). Z przedstawionego materiału wynika, że znaczenia wyrazów i ich rozwój są ściśle związane z życiem społecznym. su Otrzymano 1998 05 12 LITERATURA Būga K.1958, 1959: Rinktiniai raštai 1, 2, Vilnius: Valstybinė polit. ir moksl. lit. leidykla. DLKG 1996: Gramatyka współczesnego języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Gudavičius A. 1983: Związek systemowych cech leksyki i kategorii stylistycznych. —Kształtowanie stylu uczniów, Kowno: Sviesa. Jablonskis J. 1959: Pisma wybrane 2, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. Jablonskis K. 1941: Litewskie słowa w języku kancelarii dawnej Litwy 1, Kowno: Spindulys. Jakaitienė E. 1980: Leksykologia języka litewskiego, Wilno: Nauka. Jakaitienė E.1988: Semantyka leksykalna, Wilno: Nauka. Jurginis J. 1962: Umocnienie się pańszczyzny na Litwie, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. Karaliūnas S. 1987: Wspólności struktur języków bałtyckich i ich pochodzenie, Wilno: Mokslas. Karaulov 1976: Kapayjsios IO. H. O6was u pycckas udeoepaghus, Mocksa: Hayka. Lingis J. 1970: Zanikłe i zmienione słowa o znaczeniu społecznym w języku litewskim. —Donum Balticum, Sztokholm. LKŽ 1996: Słownik języka litewskiego 17, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. LKŽ 1997: Słownik języka litewskiego 18, Wilno: Instytut Wydawnictwa Nauki i Encyklopedii. Mažiulis V. 1997: Słownik etymologiczny języka pruskiego 4, Wilno: Instytut Wydawnictwa Nauki i Encyklopedii. 86 Palionis J. 1995: Historia litewskiego języka pisanego, Wilno: Wydawnictir wo Encyklopedii Naukowych. Paulauskienė A. 1994: Morfologia języka litewskiego, Wilno: Wydawnictir wo Encyklopedii Naukowych. PLKG 1957: Pierwsza gramatyka języka litewskiego, Wilno: Państwowe polit. ir nauk. lit. wydawnictwo. Pokorny J. 1959: Indoeuropejski słownik etymologiczny 1, Bern i Monachium: Francke Verlag. Sabaliauskas A. 1966: Rozwój leksyki języka litewskiego. —Rozwój leksyki języka litewskiego, Wilno: Mintis. Sabaliauskas A. 1990: Leksyka języka litewskiego, Wilno: Mokslas. Skardžius Pr. 1996: Pisma wybrane 1: Słowotwórstwo języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Encyklopedii Naukowej. ir Šapoka A. 1989: Historia Litwy, Wilno: Mokslas. Urbutis V. 1978: Teoria słowotwórstwa, Wilno: Mokslas. SEMANTYKA RZECZOWNIKA valdžia I JEJ WYRAŻENIE W JĘZYKU LITEWSKIM Streszczenie Słowo należy do grupy leksykalnej, która wpływa na strukturę semantyczną słowa, oddziałuje na podział jego znaczeń. Metoda pola semantycznego, różnie rozumiana w literaturze lingwistycznej, jest rozpowszechniona. Z tego punktu widzenia derywaty z rdzeniami vald-, veld-, które mają wspólny komponent semantyczny, należą do pola semantycznego, por. : valdžia, vadovavimas, valdymas. Oznaczone przez nich pojęcia tworzą model semantyczny, por.: valdžia — podmiot rządzący/przedmiot rządzony — miejsce, w którym sprawowane jest rządzenie. Terminy służące do oznaczania relacji społecznych są często wyrażane za pomocą neologizmów z różnymi przyrostkami. W różnych dialektach, w zabytkach piśmiennictwa XVI —17. wieku, w prasie XIX wieku występują derywaty od Rdzeń vald-, veldvor. Największa część derywatów od vald-, veldma odpowiedniki w innych językach bałtyckich, a także w językach słowiańskich i germańskich. Jednym z najważniejszych zadań in współczesnej leksykologii jest badanie derywatów z punktu widzenia słowotwórstwa i semantyki. 87