Kai kurie intarpinių ir sta-kamienių veiksmažodžių semantinės raidos bruožai

LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA PYTANIA XL (1998) Dalia PAKALNIŠKIENĖ Uniwersytet Kłajpedzki KIEDY NIEKTÓRZY CECHY IR ROZWOJU SEMANTYCZNEGO CZASOWNIKÓW INFIKSALNYCH O TEMACIE sta Litewskie czasowniki infiksalne o temacie sta charakteryzują się swoistą ir semantyką, strukturą morfologiczną oraz morfonologicznymi cechami rdzenia. Liczne grono tych czasowników (według danych z różnych jų źródeł liczy ponad 1000) kształtowało się na pewnych etapach, nabywając nowych cech i ir zachowując archaiczne właściwości (Pakalniškienė 1996). W niniejszym artykule omówiono niektóre osobliwości rozwoju semantycznego omawianych czasowników. 1. Czasowniki ir infiksalne o temacie staw językach bałtyckich wschodnich mają specyficzne funkcje, zatem nie ulega wątpliwości, że szczególnie ważną rolę w kształtowaniu się wschodniobałtyckich czasowników infiksalnych o temacie staodegrała ir semantyka kategorialna. Dlatego należałoby bardzo krótko wymienić etapy rozwoju semantyki abstrakcyjnej. 1.1. Zdaniem wielu badaczy (Kuiper 1937: 202-203; Kolln 1969: 26; Kazlauskas 1968: 333), jedno ze starożytnych znaczeń infiksu — terminatywne. Czasowniki indoeuropejskie oznaczały czynność o określonym czasie trwania i różniły się od innych czasowników jednym z aspektów semantyki kategorialnej — charakterem czynności. Inny aspekt semantyki kategorialnej — aktywność wykonawcy i jego stosunek do obiektu na tym etapie były ir nieistotne: czasowniki z infiksem mogły oznaczać zarówno czynność aktywną, jak i samoistną. 1.2. W językach wschodniobałtyckich infiks, podobnie jak formant sta, uzyskał nowe — mutatywne znaczenie, którego pojawienie się wiąże się z formowaniem diatezyjnych opozycyjnych par czasowników. Zdaniem J. Stiepanowa (Stepanov 1976) w innych językach indoeuropejskich diateza nie miała znaczenia, znacznie ważniejszy był charakter czynności. W językach wschodniobałtyckich część rdzeni z wymianą samogłosek zróżnicowała się pod względem diatezy, na przykład: verčia /virsta, leitkia | liūiksta, daūžia | dūžta, smeigia | sminga itd. Między członami opozycji ukształtowała się kategorialna opozycja semantyczna causativa | resultativa. 1.3. Na podstawie tej opozycji w języku litewskim kształtowała się także nowa semantyczna opozycja słowotwórcza durativa /terminativa, której człony różnicowały się pod względem semantyki kategorialnej według charakteru czynności (czasowniki o nieokreślonym i określonym czasie trwania), na przykład: šaūkia | -šurika, kvėpia | kvimpa, žiba | žimba itp. 55 2. Wraz z semantyką kategorialną kształtowała się także swoista semantyka konkretna omawianych czasowników. Członom opozycji causativa | resultativa właściwe jest znaczenie zmiany struktury | zmiany, zazwyczaj rozbiórka, burzenie, zginanie /rozpad, zawalenie się, przechylanie się (inne znaczenia — ruchu, procesów fizjologicznych lub psychicznych, relacji posesywnych — są rzadkie). Taka semantyka leksykalna bardzo sprzyjała rozgałęzianiu się rdzeni z obocznością samogłoskową —kategorialne znaczenia czasowników ściśle rozdzieliły się pod względem diatezy, por.: smeigia (oddziaływanie, działanie aktywne, zwykłe mechaniczne) /smifiga (rezultat, działanie samoistne). Niektóre czasowniki infiksalne i o temacie sta-, oznaczające zmianę struktury, mają tendencję do nabywania nowych znaczeń. Opozycyjne pary czasowników zaczynają różnić się leksykalnymi grupami semantycznymi. Wydaje się, że zaobserwowane zmiany semantyczne nie są przypadkowe; można dostrzec pewne prawidłowości i tendencje. 2.1. Nierzadko struktura semantyczna czasowników oznaczających zmianę struktury uzupełnia się o znaczenia procesów psychicznych lub fizjologicznych (około 10 procent badanych rezultatywów ma tę cechę). Zazwyczaj kauzatywy o temacie iaoznaczają destrukcyjne działanie mechaniczne, rezultatywy infiksalne resp. o temacie sta- —rozpadanie się, zawalenie się, przechylanie się. Jednak obok nich pojawiają się także wspomniane znaczenia procesów psychicznych lub fizjologicznych, por.: 1 riékti, riėkia, riėkė “odcinać od bochenka chleba lub ciasta kromkę; orać ugór; po raz pierwszy ar- ? /2 rikti, rifika, riko ‘trikti; irti; błądzić; plątać się; zrobić coś błędnie’, 3 rikti, riksta, riko “stawać się złym, zuchwaleć, wpadać w gniew, wściekać się' (łot. riekt, riecu, riecu “wrzeszczeć' /rikt, rikst, rika “pomylić się, omylić się'); sviegti, sviegia, sviegė “rzucać; bić; zabijać' /svigti, svifiga, svigo „interesować się, bardzo zapragnąć, wbić się'; spriėgti, spriėgia, spriėgė „dać pstryczka; rzucać; sviesti' /sprigti, sprYgsta, sprygo ‘orać’; miėšti, miésia, miėšė „robić mieszaninę; mieszać; rozcieńczać; mącić...” /mišti, mysta //mifiša // miūišta, miso jungtis draugėn, maišytis; krikti, irti...' ; griėžti, griėžia, griėžė “pjauti, rėžti, brėžti' /1 grižti, grizta, grižo ‘susibarti, susirieti; pamilti’; rčižti, réiZia, rėižė "įtempti tiesiamos, kreipiamos kūno dalies raumenis' /ryžtis, ryžtasi, ryžosi "tvirtai nuspręsti ką daryti; nusistatyti'; stiėpti, stiépia, stiépé "kelti į viršų; tęsti, tempti' /stipti, stiMpa //stipsta //stempa || stimpsta //"stypsta, stipo ‘nustoti gyventi; umierać; cierpieć głód, głodować, marznąć; sztywnieć, twardnieć' (łot. stiept, stiepju, stiepu ‘podpierać, rozciągać, rozszerzać' /stipt, stipstu //stipu, stipu “sztywnieć, twardnieć'); trėkti, trėkia, trėkė “psuć, niszczyć; brudzić, smarować' /trikti, trinka, triko “rozpadać się, ślizgać się, psuć się; mieszać się, szaleć"; remit, rėmia, rėmė “podpierać, opierać, pchać; trzymać; budować’ /1 rimti, rimsta, rimo "być, stawać się spokojnym; przestać się poruszać, hałasować', 2 rimti, rimsta, rimo ‘opierać się’ (la.*remt, remju, rėmu ‘opierać się’ /rimt, rimstu, rimu ’stawać się spokojnym, cichym’); tremti, trėmia, trėmė “pędzić dalej, tłoczyć, usuwać; tramdyti... /trimti, trimsta, trimo ‘uspokajać się; przestać, zaniechać...” (la. tremt, tremju, trému “tupać nogami; tłoczyć, trzeć, ubijać’/trimt, trimstu, trimu “drżeć'); déigti, déigia, dėrgė "brudzić, szpecić; niszczyć, psuć' /1 dirgti, dirgsta, dirgo ‘być brudzonym, moczyć się; pełzać, marnieć; ... gnić, psuć się, dziczeć, rozpieszczać się’; 2 smélgti, smélgia, smélge ‘przyćmiewać, zasłaniać’ /1 smilgti, "Bmilgšta, smilgo ‘odczuwać pragnienie’, 2 56 smilgti, smilgsta, smilgo ‘boleć, sprawiać ból’; vėngti, véngia, vénge ‘starać się wymknąć, bać się’ /-vingti, -vingsta, -vingo ‘dziczeć, rozpieszczać się’ (por. vingis ‘wygięcie, zakręt’, zatem dawne znaczenie vėngti miało być ‘zginać’ < ide. *uengh- ‘zginać’); praūsti, praiisia, praiisé ‘czyścić wodą, myć, płukać (twarz)...’ /prūsti, prūsta //prufisa, prūso ‘rozwijać się; nabierać sił, wzmacniać się; stawać się mądrzejszym, jaśnieć; dziczeć’ (łot. praiistiés, praiisuds, praisuds ‘stawać się grubszym, większym, silniejszym’); bldiisti, blaūsia, blaūsė „miauczeć, blednąć” /blūsti, blūsta //blūsa, blūso „tracić wzrok; mrużyć oczy”, 1 bliisti, blūsta, blūso *tak samo. 1 knobti, kndbia, knobė „dziobać, jeść” /2 knobti, knobsta, knobo „zasmucić się, spuścić nos”; ' ; 1 kropti, kropia, krépé „z trudem, z wielkim wysiłkiem coś robić („*dłubać”), /2 kropti, krépsta, kropo „zanikać, marnieć- ”; 1 skrobti, skrobia, skrobe „strugać” /2 skrobti, skrobsta, skrobo „wysychać, marnieć, chudnąć” (łot. skrabt, skrabju, skrabu; skrabt, skrabstu || skrabu, skrabu „strugać, skrobać- ”); 1 kristi, krūša, krūšo „tłuc w stępie ziarna; uderzać, ostukiwać” /kriisti, krūšta, kriūšo „gnić, podupadać; pruć się, zanikać”, 2 kriūšti, kriuniša //„kriūšta, kriūšo „starzeć się, zanikać, słabnąć, chudnąć- ”; ]} sužydai drebėli, klūbai. velnias tinekWe need translate? User included extra Lithuanian outside JSON? Must only structured result likely translate every array item, ignore outside? Need preserve. Existing output malformed. Need output exact translations. Last Lithuanian perhaps should not include as not array. Ensure Polish. First text has likely typos. Translate faithfully. 1 kapti, kapa, kapė ‘po trochu rąbać' /2 kapti, kampa, kapo ‘słabnąć, męczyć się; ‘kwaśnieć, tępieć’; skabti, skabia, skūbė ‘skubać’ /skabti, skamba, skabo ‘podupaść, zubożeć’- ". 2.2. Rzadziej czasowniki zmiany struktury nabierają znaczeń procesów chemicznych i biologicznych — fermentacji, dojrzewania. Relacje opozycyjne zazwyczaj mają postać graužti, pjauti, draskyti' /‘kwaśnieć’, por.: giėžti, giėžia, giėžė “jeść, gryźć, łaskotać (w gardle)...' /gižti, gyžta //giūiža, gižo “zaczynać kwaśnieć’; 1 kirsti, kerta, kirto | 2 kirsti, kirsta, kirto "zaczynać gorzknieć; tężeć, gęstnieć, kwaśnieć, skwaśnieć’; 1 kirpti, kerpa, kirpo | 2 kirpti, kifpsta, kirpo "zacząć kwaśnieć, skwaśnieć'; 1 skobti, skobia, skobė “strugać, ciosać; skinti, rėkšti' /2 skobti, skobsta, skobo "kwaśnieć, skwaśnieć’ (Ją, skabt, skabstu, skabu ‘kwaśnieć’), albo "ciąć, obdzierać, łuszczyć'/ ‘dojrzewać, dorastać, rozwijać się': gvelsti, gveldžia, gveldė ‘obdzierać, brać, rabować, kraść" /gvilsti, gvilsta, gvildo “dojrzewać, dorośleć; piec'; gvelbti, gvelbia, gvelbé ‘obdzierać, rabować, kraść’ /gvilbti, gvilbsta, gvilbo “dojrzewać, dorośleć- ’; 1 rézti (//rézti), rézia, rėžė “ciąć czymś ostrym’ /2 ryžti, ryzta, ryZo “pękać (o pąkach); pęcznieć, rosnąć’. 3. Semantyka leksykalna czasowników tworzących opozycję derywacyjną durativa /terminativa znacznie różni się od członów opozycji causativa | resultativa. Większość czasowników tego typu oznacza dźwięki, procesy fizjologiczne lub psychiczne, rzadziej ruch, zmianę struktury. Zmiany znaczenia leksykalnego są bardzo rzadkie i mają nieco inny charakter — obok chemicznych pojawiają się znaczenia procesów psychicznych lub obok ruchu — procesów chemicznych i psychicznych, por.: dvokti, dvokia, dvoke ‘śmierdzieć; dvelkti, pūsti' /dvokti, dvoksta, dvoko "gnić, psuć się, wydzielając smród, śmierdzieć; svaigti, kvaišti', dvakti, dvarika, dvako 'głupieć, dostawać bzika'; 1 dvankti, dvankia, dvarikė ‘śmierdzieć’ /2 dvaiikti, dvariksta, dvariko ‘głupieć’; 1 kirbėti, kirba, kirbėjo “poruszać się, drgać, wibrować; roić się' /1 kirbti, kirbsta, kirbo ‘zaczynać fermentować’, 3 kirbti, kirbsta, kirbo “zaprzątać myśli'. Zatem dla semantyki czasowników opozycji durativa /terminativa nie są charakterystyczne zmiany struktury semantycznej — opozyty zazwyczaj należą do tej samej leksykalnej grupy semantycznej, różnią się jedynie ich znaczeniem kategorialnym. 4. Najnowsza warstwa czasowników wrostkowych i o temacie sfa — imitativa — odziedziczyła najbardziej charakterystyczne cechy kategorii i semantyki leksykalnej chronologicznie starszych czasowników wywodzących się z rdzeni apofonicznych. Wszystkie one oznaczają zmianę struktury, zazwyczaj destrukcję (archisemy „wiotczeć, kurczyć się, zanikać, marnieć” lub „pęcznieć, nabrzmiewać”), nierzadko przechodzącą w sferę procesów psychicznych lub fizjologicznych, na przykład: kiūsti, kiunta, kiūto „twardnieć, wysychać; umierać; dostawać się”; plėpti, plempa, plėpo „pochylać się, rozszerzać; głupieć’, pliopti, pliopsta, plicpo „to samo” ; čipti, čimpa, čipo „słabnąć; marnieć, podupadać, karleć” itd. Często sama morfonologiczna struktura rdzenia określa leksykalne znaczenie tych czasowników. I tak czasowniki, których rdzeń zaczyna się od skupień spółgłosek kn, gn, oznaczają skłanianie się, zwisanie w dół, wiotczenie (knapti, knabti, "kniobti, knėbti, kniūbti, "enebti, gniūbti, knykti, knūsti, kniūžti, gniūsti); kv, gv — omdlewanie, zawroty głowy, głupienie (kvaipti, kvaisti, kvėkti, kvaikti, kvėkti, kvakti, gvaibti, gveibti, gvėbti). Z synchronicznego punktu widzenia czasowniki z infiksem i czasowniki o temacie stastanowią dość jednolitą pod względem formy i treści grupę leksemów, jednak omówione właściwości semantyczne wskazują, że kształtowały się one nie jednocześnie, lecz w określonych etapach. Dlatego analiza semantyki kategorialnej i leksykalnej czasowników jest ważna zarówno dla badań etymologicznych, jak i dla ustalania pokrewieństwa słów litewskich oraz tendencji współwystępowania i rozwoju znaczeń. Otrzymano 1997 12 30 LITERATURA Kazlauskas J. 1968: Lietuvių kalbos istorinė gramatika, Vilnius: Mintis. Kėlln H. 1969: Oppositions of voice in Greek, Slavic and Baltic. —Det Kongelige Danske Videnskabėrnes Selskab Historisk —filosofiske Meddelelser 43 (4), Kopenhaga. Kuiper F. B. J. 1937: Die Indogermanischen Nasalpriūsentia, Amsterdam. Pakalniškienė D. 1996: Diachroniczne warstwy litewskich czasowników infiksalnych i o temacie na -sta. —Lietuvių kalbotyros klausimai 36, Wilno, 83-86. Stepanov J.S. 1976-1978: Vid, zalog, perechodnost’ (Balto-slovjanskaja problema). —/zvestija AN SSSR. Ser. Lit. i jazyka 35 (5), 408-420; 36 (2), 135-152. NIEKTÓRE CECHY SEMANTYCZNE CZASOWNIKÓW Z INFIKSEM I Z RDZENIEM sta Podsumowanie Czasowniki z infiksem i z rdzeniem sta mają w językach bałtyckich określone funkcje, dlatego semantyka kategorialna i leksykalna odegrały ważną rolę w formowaniu tych czasowników. Jednocześnie z semantyką kategorialną (tj. nowym znaczeniem spontanicznej czynności biernej itd.) zmieniała się semantyka leksykalna. Czasowniki z różnych warstw diachronicznych (causativa /resultativa, durativa /terminativa, imitativa) mają określone znaczenia leksykalne. 58