Vilius Pėteraitis. „Mažosios Lietuvos ir Tvankstos vietovardžiai“

oraz ruonis. Z drugiej strony, jeśli Irbės šaurums i Irbite oraz Ruonų sala i Ruonītis nazywają obiekty położone blisko siebie, to Irbite i Ruonītis niewątpliwie należy uznać za formacje sufiksalne utworzone od odpowiednich złożonych nazw miejscowych. Pod względem semantycznym wszystkie nazwy miejsc połowu dzielą się na 1) wskazujące punkty orientacyjne (nosaukumi, kas noriāda orientierus: Tūjas steķis, Baznīcas, Pret Vāgariem i in.) oraz 2) charakteryzujące miejsce połowu (nosaukumi, kas raksturo zvejvietu: Dzelme, Mīkste, Ravas bedre, Aizkrāuls i in.). Przyjęte kryteria klasyfikacji są dostatecznie uzasadnione, choć w niektórych przypadkach dość trudno je rozróżnić: na przykład nazwy miejscowe Eļiksniši (s. 262), Puišuņš (s. 264) uznaje się za wskazujące punkty orientacyjne, a Akmenija (s. 280), Dārziņš (s. 285) – za charakteryzujące miejsce połowu. Wydaje się jednak, że funkcją także dwóch pierwszych może być charakteryzowanie miejsca (miejsce porośnięte olchami; miejsce porośnięte sosnami). W trzech ostatnich podrozdziałach wyjaśniono pochodzenie nazw niektórych miejsc połowu i wskazano kilka ich paralel semantycznych w językach łotewskim, litewskim, polskim i fińskim (np. łot. Akmīnaja, Akmenija: lit. Akmenė, Akmena: pol. Kamień, W Kamienia: est. Kivismaa „ziemia kamienista” – s. 307). Omówiono również chronologię tych nazw miejscowych – ich pierwsze zapisy w źródłach historycznych i dalszy rozwój. Bardzo ważne są szczegółowe indeksy wyrazów pospolitych i nazw własnych zamieszczone na końcu książki, ułatwiające korzystanie z tej cennej pracy. Kończąc omówienie książki B. Laumane, należy podkreślić jeszcze kilka kwestii, szczególnie ważnych dla litewskiej onomastyki. Jak wspomniano, w książce wykorzystano również dane z litewskiej toponimii i antroponimii, analizowane w zestawieniu z faktami z innych języków bałtyckich, a niekiedy także fińskich. Z drugiej strony, ukazanie się tej pracy stworzyło możliwość prowadzenia badań nad litewskimi nazwami miejscowymi z uwzględnieniem szerszego kontekstu wszechstronnie przeanalizowanych łotewskich nazw miejscowych, nazw osobowych oraz związanych z nimi terminów fizjograficznych. Podsumowując powyższe, można śmiało stwierdzić, że książka ta stanowi niemały wkład w badania nad leksyką bałtycką (zwłaszcza toponimami). Szczególnie cennie wzbogaca dziedzinę etymologii onimów i apelatywów zarówno w kontekście języków bałtyckich, jak i relacji bałtycko-fińskich. Laimutis Bilkis Vilius Pet ė raitis. Mažosios Lietuvos ir Tvankstos vietovardžiai. Wilno: Fundacja Małej Litwy. Instytut Nauki i Wydawnictw Encyklopedycznych, 1997, 607 s. Ponad rok temu na półkach księgarskich pojawiła się kolejna bardzo ważna książka wydana z inicjatywy Fundacji Małej Litwy – studium założyciela Fundacji Małej Litwy, germanisty i leksykografa Viliusa Peteraitisa „Mažosios Lietuvos ir Tvankstos vietovardžiai” (podtytuł: Ich pochodzenie i znaczenie). Jest to już 244 Druga książka tego autora, poświęcona krainie o dramatycznych losach, jest kolejnym pomnikiem wygasłego języka lietuvininków. Jak dotąd, można powiedzieć, nie ma wyczerpujących i systematycznych badań toponimów tej krainy. Prace A. Bezzenbergera, F. Teznera i M. Töpena, a później badania J. Endzelyna, J. Otrębskiego i innych (w większości niebędących litewskimi naukowcami) opierały się na pojedynczych faktach, zjawiskach językowych i strukturalnych dotyczących nazw miejscowych tej krainy. W obszernej studii J. Gerulisa „Die altpreußischen Ortsnamen“ (Berlin und Leipzig, 1922), omawiającej materiał ze źródeł historycznych z XIII–XV w., analiza nazw miejscowych dotyczy przede wszystkim pruskiej części Prus Wschodnich. V. Petėraitis bardzo konsekwentnie zapoczątkowuje badania nad litewskim nazewnictwem Małej Litwy. W pierwszej książce „Mažoji Lietuva ir Tvanksta“ (Vilnius, 1992), po zbadaniu najstarszej warstwy nazewnictwa tego obszaru – nazw wodnych – oraz obaleniu i odparciu tak zwanej „teorii pustkowia” stworzonej przez H. i G. Mortensenów i innych, dowiódł integralności terytorialnej i bałtyckości Małej Litwy. W krąg przeglądu i badań drugiego studium, „Mažosios Lietuvos ir Tvankstos vietovardžiai“, włączona zostaje już kolejna warstwa toponimów – nazwy miejscowości, w większości pochodzenia litewskiego, kurońskiego i pruskiego, tworzące słownik ponad 4000 nazw miejscowych wraz z objaśnieniami ich pochodzenia, budowy słowotwórczej lub struktury. Po stosunkowo krótkiej przedmowie w języku litewskim i niemieckim, bardzo obszernej bibliografii i wykazie źródeł historycznych (115 pozycji) oraz estetycznie opracowanych, dokładnych mapach 20 powiatów książka składa się z trzech głównych rozdziałów: „Mažosios Lietuvos ir Tvankstos etimologinis žodynas”, „Priedai” i „Mažosios Lietuvos vietovardžių analizė”. Najcenniejszą i najważniejszą częścią książki jest słownik nazw miejscowych Małej Litwy i Tvanksty, ułożony alfabetycznie na podstawie niezwykle starannie zgromadzonych faktów zarówno z języka żywego2, jak i ze źródeł pisanych (prac V. Kalvaitisa, A. i F. Kuršaitisów, A. Salysa, Ch. Stanga, J. Užpurvysa i in.), wymienionych na początku książki. Nazwy miejscowe są w książce rekonstruowane do postaci języka ogólnego, często podawane są również ich formy z zaznaczonym akcentem. W nawiasach obok zamieszczono formy zniemczone (starsze, tradycyjne i narzucone przez nazistów w 1938 r.) oraz współczesne rosyjskie odpowiedniki nazw. Ponadto przy każdej nazwie miejscowej podano wiele dodatkowych informacji – formy sąsiednie oraz poświadczone w źródłach historycznych. Na końcu akapitu zamieszczono uwagi etymologiczne autora oraz charakterystykę strukturalną lub słowotwórczą nazwy miejscowej. Bardzo często nazwę miejscową zestawiono z innymi litewskimi, łotewskimi lub pruskimi nazwami miejsc oraz wyrazami pospolitymi, potwierdzającymi jej bałtyckość. 1 W rozumieniu terytorium Małej Litwy uwzględnia się tu cały obecny obwód kaliningradzki, okolice Gołdapi w Polsce oraz dawny Kraj Kłajpedzki do czasu jego przyłączenia do Litwy. 2 Pracę tę ułatwiało autorowi to, że sam pochodzi z Kraju Kłajpedzkiego (gmina Būdelkiemis) i znał wielu użytkowników języka żywego z Małej Litwy. 245 pochodzenie nazwy. Taki układ materiału słownikowego i jego analiza (nawiasem mówiąc, bardzo zbliżone do zasad prezentacji i objaśniania materiału w pracy J. Gerulio „Die altpreußischen Ortsnamen”) mogłyby stanowić wzorzec słownika diachronicznego. Zauważono, że wiele form nazw miejscowych z regionu Kłajpedy przedstawionych w książce nie odpowiada dzisiejszej oficjalnej praktyce językowej – niektóre z nich uległy takim czy innym zmianom, inaczej się je akcentuje. Daje to materiał do prześledzenia zmian form i ich paradygmatów w poszczególnych okresach. Z drugiej strony wiele nazw miejscowych z tego regionu w książce nie ma zaznaczonego akcentu, choć ich akcentowanie odnotowano we współczesnych oficjalnych źródłach. Ponadto niektóre nazwy miejscowości z regionu Kłajpedy w ogóle nie znalazły się w wykazie nazw miejscowych w książce V. Peteraicio (Külberkis, Pryčmai, Gaigališkiai, Daužgiriai, Liaunai (Liaunėj) i in.). Etymologie nazw miejscowych są w większości przypadków uzasadnione. Opierano się tu na akademickim „Słowniku języka litewskiego” oraz materiale litewskiego nazewnictwa. Nie można tego powiedzieć o niektórych objaśnieniach słowotwórstwa nazw miejscowych, w których mylone są kwestie morfemicznego podziału wyrazu i słowotwórstwa (np. nazwy miejscowe tego typu: Girm-ainiai, Surt-einiai, Svir-intai, Rom-ovė i podobne, uznawane są za derywaty sufiksalne). Autor książki zazwyczaj tylko w nielicznych miejscach omawia lub komentuje etymologie innych autorów, nieco szerzej zatrzymując się przy etymologicznych uwagach lub opiniach innych autorów dotyczących nazw Klaipėdos, Priekulės, Rambyno, Gaštų. Wydaje się, że uwzględnia także dane z rozprawy doktorskiej A. Salio „Die žemaitischen Mundarten”; czasami opiera się na objaśnieniach pochodzenia nazw miejscowych K. Būgi i J. Endzelyno. Mimo to dane nazewnicze przedstawione w studium są wiarygodne i dostarczają wielu użytecznych informacji historykom, geografom, etnografom i lingwistom. Informacyjny i ważny także z innych względów jest drugi rozdział, „Dodatki”. Składa się z dwóch podrozdziałów: 1. Alfabetyczne wykazy odpowiedników nazw miejsc w innych językach: a) niemieckich (wraz z nowymi zamiennikami z 1938 roku); b) polskich (spolszczone warianty bałtyckich (litewskich, pruskich) nazw miejsc w okolicach Gołdapi); c) rosyjskich (nowe, współczesne nazwy rosyjskie narzucone w latach 1946–1947 przez okupacyjne władze radzieckie) oraz 2. Słowotwórstwo nazw miejscowych. W tym podrozdziale wyodrębniono bardziej produktywne sposoby tworzenia nazw miejscowości Małej Litwy: a) derywaty sufiksalne i b) nazwy miejscowe złożone. Inne sposoby słowotwórcze – derywaty z końcówkami i przedrostkami, nazwy pierwotne i złożone – nie zostały w tym podrozdziale omówione; te ostatnie sposoby słowotwórcze włączono do kontekstu kolejnego rozdziału „Analiza nazw miejscowych Małej Litwy i Tvanksty”. Pierwszą część tego rozdziału, „Pochodzenie”, można uznać za rozważania teoretyczne lub wnioski teoretyczne, ponieważ przedstawiono w niej szczegółowe omówienie nazw miejsc z punktu widzenia ich pochodzenia i słowotwórstwa. Autor wyróżnia kilkanaście grup nazw miejscowych według pochodzenia: 1) hydronimiczne; 2) pochodzące od terminów fizjograficznych; 3) roślinne; 4) pochodzenia zwierzęcego; 5) związane ze środowiskiem przekształconym przez człowieka i uprawianym; 6) zawodowe; 7) pochodzenia religijnego (kultowego); 8) odantroponimiczne; 9) odtoponimiczne; 10) odetnonimiczne; 11) pochodzenia kurońskiego; 12) pochodzenia pruskiego; 13) pochodzenia niemieckiego; 14) innego pochodzenia oraz 15) z błędnie objaśnionym pochodzeniem. Chociaż 246 podział ten nie opiera się na jednej zasadzie (na przykład nazwy miejscowe pochodzenia pruskiego lub kurońskiego mogą być zarazem hydronimiczne, odantroponimiczne, zawodowe itp.), daje jednak wyczerpujący i syntetyczny obraz pochodzenia oraz słowotwórstwa nazw miejscowości Małej Litwy. W drugim podrozdziale tego rozdziału, „Zmiany nazw miejscowości”, przedstawiono historycznie germanizację regionu, a następnie jego rusyfikację, która ostatecznie wyparła języki bałtyckie z tego terytorium. Studium kończy obszerne (9-stronicowe) streszczenie w języku niemieckim oraz wykaz nazw wsi kościelnych, których było tu 210. Kończąc omówienie książki, należy powiedzieć, że badacze nazw miejscowych znajdą tu, obok autentycznego i cennego materiału, także kwestie godne krytyki – wątpliwe etymologie lub inne nieścisłości w analizie nazw. Nikt jednak nie zaprzeczy, że studium V. Pėteraitisa „Nazwy miejscowe Małej Litwy i Tvanksty”, podobnie jak pierwsza książka tego autora „Mała Litwa i Tvanksta”, po raz kolejny świadczy o bałtyckim substracie Małej Litwy i stanowi ważny wkład w dorobek studiów nad kulturą bałtycką. Marija Razmukaitė KU PAMIĘCI TERJEGO MATHIASSENA (1938–1999) Jakieś tragiczne fatum prześladuje skandynawskich bałtystów. Jeszcze nie tak dawno straszliwe choroby naszego wieku przedwcześnie zabrały do grobu Norwega Helge Rinholma i Islandczyka Jörundura Hilmarssona. I oto znów pogrążamy się w żałobie: po długiej walce z chorobą rak 9 stycznia 1999 r. ostatecznie pokonał także profesora Uniwersytetu w Oslo, Terjego Mathiassena. Wszyscy trzej byli nie tylko dobrymi przyjaciółmi, badaczami języków bałtyckich i uczniami wielkiego norweskiego bałtysty Christiana S. Stanga, lecz także najserdeczniejszymi przyjaciółmi naszego narodu. Mathiassen urodził się 12 kwietnia 1938 r. w Oslo. W 1957 r. ukończył gimnazjum. Początkowo chciał studiować łacinę i matematykę. Jednak obecnie studia tych przedmiotów trudniej ze sobą pogodzić, dlatego Mathiassen zdecydował się studiować na Uniwersytecie w Oslo rusycystykę, germanistykę i filologię norweską. Oprócz Chr. S. Stanga miał tam wśród swoich nauczycieli także słynnego norweskiego iranistę Georga Morgenstierne. W 1962 r. Mathiassen ukończył studia ogólne, uzyskując stopień magistra. Można powiedzieć, że dalsze zainteresowanie slawistyką, a częściowo także bałtystyką, zawdzięczał NATO. Podczas odbywania służby wojskowej Mathiassen miał bowiem okazję ukończyć bardzo dobre kursy języka rosyjskiego zorganizowane przez NATO (ukończył je wraz z przyszłym ministrem obrony Norwegii). Między innymi takie kursy ukończył także wspomniany przez nas H. Rinholm. W 1964 r. Mathiassen przez pięć miesięcy doskonalił swoje umiejętności w Leningradzie. Zmarły wspominał, że pierwszą wizę do Leningradu wydał mu litewski urzędnik ambasady ZSRR w Norwegii, Vytautas Burkauskas. W 1965 r. Mathiassen był już kandydatem nauk filologicznych. W latach 1966–1971 był stypen- 247