Vilius Pėteraitis. „Mažosios Lietuvos ir Tvankstos vietovardžiai“

i foka. Z drugiej strony, jeżeli Cieśnina Irbe ir przy Irbite Wyspa Ruonu ir Ruonitis oznacza obiekty znajdujące się blisko siebie, to Irbite ir Ruonitis niewątpliwie należy uznać za derywaty sufiksalne odpowiednich iš złożonych nazw miejscowości. Pod względem semantycznym wszystkie nazwy miejsc połowu dzielą się na į 1) wskazujące punkty orientacyjne (nazwy, które wskazują punkty orientacyjne: Tūjas stekis, Baznicas, Pret Vagariem i in.) oraz 2) charakteryzujące miejsce połowu (nazwy, które charakteryzują miejsce połowu: Dzelme, Mikste, Ravas bedre, Aizkraūls i in.). Wybrane kryteria klasyfikacji są wystarczająco uzasadnione, choć w niektórych przypadkach ich rozróżnienie jest dość trudne: np. nazwy miejscowe Elksniši (s. 262), Puisinš (s. 264) uznaje się za wskazujące punkty orientacyjne, natomiast Akmenija (s. 280), Darzinš (s. 285) — za charakteryzujące miejsce połowu. Jednak, jak się wydaje, funkcją także dwóch pierwszych może być charakteryzowanie miejsca (miejsce porośnięte olszami; miejsce porośnięte sosnami). W ostatnich trzech podrozdziałach wyjaśniono pochodzenie niektórych nazw miejsc połowu, wskazano kilka ich semantycznych paraleli w językach łotewskim, litewskim, polskim i fińskim (np. łot. Akminaja, Akmenija: lit. Akmenė, Akmena: pol. Kamien, W Kamienia: est. Kivismaa „ziemia kamienista” — s. 307). Omawiana jest również chronologia tych nazw miejscowych — pierwsze zapisy w źródłach historycznych i ich dalszy rozwój. Bardzo ważne są szczegółowe indeksy wyrazów pospolitych i własnych zamieszczone na końcu książki, ułatwiające korzystanie z tej cennej pracy. Kończąc prezentację książki B. Laumanė, należy podkreślić jeszcze kilka kwestii, szczególnie ważnych dla litewskiej onomastyki. Jak wspomniano, w książce wykorzystuje się również dane litewskiej toponimii i antroponimii, analizowane poprzez porównanie ich z faktami z innych języków bałtyckich, a niekiedy — także fińskich. Z drugiej strony, po ukazaniu się tego dzieła pojawiła się możliwość badania litewskich nazw miejscowych na tle szerszego, wszechstronnie przeanalizowanego kontekstu łotewskich nazw miejscowych, nazw osobowych oraz związanych z nimi terminów fizjograficznych. Podsumowując to, co powiedziano, można śmiało stwierdzić, że książka ta stanowi naprawdę niemały wkład w badania leksyki bałtyckiej (zwłaszcza toponimów). Jest ona szczególnie cennym uzupełnieniem dziedziny etymologii onimów i apelatywów zarówno w kontekście języków bałtyckich, jak i stosunków bałtycko-fińskich. Laimutis Bilkis Vilius Pėteraitis. Nazwy miejscowości Małej Litwy i Tvanksty. Wilno: Fundusz Małej Litwy. Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 1997, 607 s. Ponad rok temu na półkach księgarskich pojawiła się kolejna bardzo ważna książka wydana z inicjatywy Funduszu Małej Litwy — studium założyciela Funduszu Małej Litwy, germanisty i leksykografa Viliusa Pėteraitisa „Nazwy miejscowości Małej Litwy i Tvanksty” (podtytuł: Ich pochodzenie i znaczenie). Jest to już druga książka tego autora poświęcona krainie o dramatycz244 nych losach, kolejny pomnik wygasłemu językowi lietuwiników. Dotychczas, można powiedzieć, ir nie prowadzono bardziej szczegółowych, systematycznych badań ir toponimów tego regionu. A. Prace F. Bezzenbergera, M. Teznera, Tėpena, później J. Endzelina, OtrebskiJ. ego i ir innych (głównie ne litewskich naukowców) badania opierały się si na odrębnych faktach, pojedynczych, określonych zjawiskach struktury ir nazw miejscowych języka tego regionu. W obszernej J. studium Gerulisa „Die altpreuBischen Ortsnamen“ (Berlin und Leipzig, w 1922), którym omawia się Materiały a. źródeł historycznych z XIII–XV wieku, przedstawiające analizę nazw miejscowsu ych, dotyczą głównie pruskiej części Prus Wschodnich. V. Pėteraitis bardzo konsekwentnie rozpoczyna studia nad litewskim nazewnictwem Małej Litwy. Pierwszą książką „Mała Litwa ir Tvanksta“ (Wilno, 1992), analizując najstarszą warstwę nazewnictwa tego terytorium — nazwy wód, obalając i — odpierając ir H. ir G. udowodnił ir stworzoną przez innych Mortensenów tak zwaną „teorię pustkowia” integralność i bałtyckość terytorium ir Małej Litwy. Į drugiego studium „Małej Litwy ir Do przeglądu badań nad „nazwami ir miejscowości Tvanksty” włącza się już inną warstwę toponimów — w większości nazwy osiedli pochodzenia litewskiego, kurońskiego i pruskiego, ir tworzące poprzez słownik nazw miejscowych 4000 su tų wyjaśnienia pochodzenia nazw, ich ar struktury słowotwórczej. Po stosunkowo krótkiej przedmowie w języku litewskim i niemieckim, bardzo solidnym wykazie literatury i źródeł historycznych (115 pozycji) oraz estetycznie opracowanych, dokładnych mapach 20 powiatów znajdują się trzy główne rozdziały książki: „Słownik etymologiczny Małej Litwy i Tvanksty”, „Dodatki” oraz „Analiza nazw miejscowości Małej Litwy”. Najcenniejszą i najważniejszą częścią książki jest słownik nazw miejscowości Małej Litwy i Tvanksty, ułożony alfabetycznie na podstawie niezwykle starannie zebranych faktów zarówno z żywego języka?, jak i ze źródeł pisanych (prac V. Kalvaitisa, A. i F. Kuršaitisów, A. Salysa, Ch. Stanga, J. Užpurvysa i in.), wskazanych na początku książki. Nazwy miejscowości w książce rekonstruowane są do języka ogólnego, często podawane są również ich formy z zaznaczonym akcentem. Tuż w nawiasach podano zgermanizowane formy (starsze, tradycyjne oraz narzucone przez nazistów w 1938 r.) oraz współczesne rosyjskie odpowiedniki nazw. Ponadto przy nazwie miejscowości podano niemało dodatkowych informacji — form sąsiednich oraz poświadczonych w źródłach historycznych. Na końcu akapitu podano uwagi etymologiczne samego autora oraz charakterystykę strukturalną lub słowotwórczą nazwy miejscowej. Nazwa miejscowa bardzo często jest łączona z innymi litewskimi, łotewskimi lub pruskimi nazwami miejsc oraz wyrazami pospolitymi, potwierdzającymi bałtyckie | Do pojęcia terytorium Litwy Mniejszej zalicza się tutaj cały obecny obwód kaliningradzki, okolice Gołdapi w Polsce oraz dawny Kraj Kłajpedzki aż do jego przyłączenia do Litwy. 2 Pracę tę ułatwiało autorowi to, że sam pochodzi z Kraju Kłajpedzkiego (gmina Būdelkiemis) i znał niemało użytkowników żywego języka z Litwy Mniejszej. 245 pochodzenie nazwy. Taki układ materiału słownikowir ego analiza (swoją drogą, bardzo bliscy J. Gerulio (zasadom objaśniania prezentacji materiału „Die altpreuBischen ir Ortsnamen”) mógłby być jednym ze wzorców słownika typu iš diachronicznego. Zauważono, że wiele form nazw miejscowych przedstawionych w książce iš Kraju Kłajpedzkiego nie odpowiada współczesnej sytuacji oficjalnego użycia; — niektóre uległy takim jų czy innym ar zmianom, a w innych akcent pada inaczej. Dostarcza to materiału do prześledzenia zmian form i jų paradygmatów w określonych okresach. Z drugiej strony wiele nazw miejscowych tego kraju pozostało w książce nieakcentowanych, chociaż ich akcentowanie jest odnotowane we współczesnych źródłach oficjalnych. Ponadto niektóre nazwy miejscowości Kraju Kłajpedzkiego w ogóle nie trafiły do wykazu nazw miejscowych w książce V. Pėteraitisa (Kūlberkis, Prycmai, Gaigališkiai, Daūžgiriai, Liaunai (Liaunieji) itd. ). ir Etymologie nazw miejscowych są w większości przypadków uzasadnione. Opierano się tu na akademickim „Słowniku języka litewskiego” oraz na materiałach litewskiego nazewnictwa osobowego. Nie można by tego powiedzieć o niektórych przypadkach wyjaśniania derywacji nazw miejscowych, w których mylone są kwestie analizy morfemowej i derywacji wyrazu (np. nazwy miejscowe tego typu: Girm-ainiai, Surt-einiai, Svir-intai, Rom-ové i in. uznaje się za derywaty sufiksalne). Zazwyczaj autor książki tylko w nielicznych miejscach omawia lub komentuje etymologie innych autorów, nieco szerzej zatrzymując się przy etymologicznych uwagach lub opiniach innych autorów dotyczących nazw Kłajpedy, Priekulė, Rambynas, Gasty. Wydaje się, że nie dysponuje się również danymi z dysertacji A. Salysa „Die Zemaitischen Mundarten”, niekiedy opierając się na wyjaśnieniach pochodzenia nazw miejscowych K. Būgi i J. Endzelīna. Mimo to przedstawione w studium dane nazewnicze są wiarygodne i dostarczają wielu pożytecznych informacji historykom, geografom, etnografom i lingwistom. Informacyjny i ważny z innych względów jest również drugi rozdział, „Dodatki”. Składa się on z dwóch podrozdziałów: 1. Alfabetyczne wykazy odpowiedników nazw miejscowych w innych językach: a) niemiecki (zarazem nowe zamienniki z 1938 roku); b) polski (spolszczone warianty bałtyckich (litewskich, pruskich) nazw miejscowości w okolicach Gołdapi); c) rosyjski (nowe współczesne nazwy rosyjskie narzucone w latach 1946–1947 przez okupacyjną władzę sowiecką) oraz 2. Tworzenie nazw miejscowości. W niniejszym podrozdziale wyróżniono bardziej produktywne sposoby tworzenia nazw miejscowości Małej Litwy: a) formacje sufiksalne oraz b) złożone nazwy miejscowości. O innych sposobach tworzenia — formacjach z przyrostkami końcowymi, przedrostkowymi, pierwotnych i złożonych nazwach miejscowości — w niniejszym podrozdziale nie wspomina się; powyższe sposoby słowotwórcze wprowadzono w kontekst dalszego rozdziału „Analiza toponimów Małej Litwy i Tvanksty“. Pierwszą część tego rozdziału „Pochodzenie“ można uznać za rozważania teoretyczne lub wnioski teoretyczne, ponieważ przedstawiono tu szczegółowe omówienie nazw miejscowości z punktu widzenia ich pochodzenia i budowy. Autor wyodrębnia kilkanaście grup toponimów według pochodzenia: 1) hydronimiczne; 2) od terminów fizjograficznych; 3) roślinne; 4) pochodzenia zwierzęcego; 5) związane ze środowiskiem kulturowym i uprawianym; 6) zawodowe; 7) pochodzenia religijnego (kultowego); 8) odimienne; 9) odtoponimiczne; 10) odetnonimiczne; 11) pochodzenia kurońskiego; 12) pochodzenia pruskiego; 13) pochodzenia niemieckiego; 14) innego pochodzenia i 15) nieudane wyjaśnienia pochodzenia. Chociaż podział ten nie ma jednej podstawy 246 (powiedzmy, nazwy ar miejscowe pochodzenia prusko-kuršiųskiego również mogą być hydronimiczne, patronimiczne, ir zawodowe itp. ir ir ar pochodzenia), jednak przedstawia wyczerpującir y, uogólniony obraz powstawania nazw miejscowości Małej Litwy. W drugim ir podrozdziale tego rozdziału „Zmiany nazw miejscowości” historycznie przedstawiono germanizację kraju, a następnie rusyfikację, ostatecznie wypierając języki bałtyckie z tego terytorium. Studium kończy się iš obszernym (stronicowym) streszczeniem w języku (9 niemieckim oraz wykazem nazw wsi ir kościelnych, które tu istniały. Kończąc 210, omówienie książki, należy powiedzieć, że badacze nazw miejscowych, poszukujący autentycznego i wartościowebe go materiału, znajdą tu ir rzeczy wymagające krytyki: wątpliwe ir etymologie i nieścisłości — w analizie innych nazw, jednak nikt ar nie będzie mógł zaprzeczyć, że V. studium Pėteraitisa „Nazwy miejscowe Małej Litwy ir Tvangstos”, jako pierwsza książka tego ir autora „Mažoji Lietuva ir Tvanksta“, raz jeszcze poświadcza bałtycki substrat Małej Litwy i ir stanowi istotny wkład do į dorobku studiów nad kulturą bałtycką. Marija Razmukaitė IN MEMORIAM TERJE MATHIASSEN (1938-1999) Jakiś tragiczny los prześladuje skandynawskich baltystów. Jeszcze nie tak dawno straszliwe choroby naszego wieku przedwcześnie zabrały do grobu Norwega Helgego Rinholma i Islandczyka Jorundurę Hilmarssona. I oto znów pogrążamy się w żałobie: po długim cierpieniu rak 9 stycznia 1999 r. ostatecznie pokonał także profesora Uniwersytetu w Oslo, Terjego Mathiassena. A wszyscy trzej byli nie tylko dobrymi przyjaciółmi, badaczami języków bałtyckich i uczniami wielkiego norweskiego bałtysty Christiana S. Stanga, lecz także najszczerszymi przyjaciółmi naszego narodu. Mathiassen urodził się 12 kwietnia 1938 roku w Oslo. W 1957 r. ukończył gimnazjum. Początkowo chciał studiować łacinę i matematykę. Jednak w dzisiejszych czasach studia tych przedmiotów trudniej ze sobą pogodzić, dlatego Mathiassen zdecydował się studiować na Uniwersytecie w Oslo rusycystykę, germanistykę i filologię norweską. Oprócz Chr. S. Stango, wśród swoich nauczycieli miał tu także słynnego norweskiego iranistę Georga Morgenstierne. W 1962 r. Mathiassen ukończył studia ogólne, uzyskując stopień magistra. Jego dalsze zainteresowanie slawistyką, a częściowo także bałtystyką, można powiedzieć, zdeterminowało NATO. Podczas odbywania służby wojskowej Mathiassen miał bowiem okazję ukończyć bardzo dobre kursy języka rosyjskiego zorganizowane przez NATO (ukończył je wraz z przyszłym ministrem obrony Norwegii- ). Między innymi taki kurs ukończył także wspomniany przez nas H. Rinholm. W 1964 r. Mathiassen przez pięć miesięcy doskonalił swoje umiejętności w Leningradzie. Zmarły wspominał, że pierwszą wizę do Leningradu wydał mu pracownik ambasady ZSRR w Norwegii, Litwin Vytautas Burkauskas. W 1965 r. Mathiassen był już kandydatem nauk filologicznych. 1966–71 — był stypendystą Uniwersytetu w Oslo 247