Alvydas Butkus. „Lietuvių pravardės“

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LITEWSKIEJ KWESTIE JĘZYKOZNAWSTWA XLI (1999) Recenzje. Recenzje. Uwagi. Opinie. Recenzje. Obserwacje Ūberblicke. Recenzje. ZNACZĄCA PRACA Z ZAKRESU ANTROPONIMIKI LITEWSKIEJ Alvydas Butkus. Litewskie przezwiska, Kowno, Aesti, 1995: 464 P. Nowe prace z zakresu litewskiej antroponimii z pewnością nie są częstym zjawiskiem. Dlatego należałoby je szczegółowo omówić i ocenić. Jednak tak się nie stało su A. pracą Butkusa o przezwiskach. Be D. adnotacją Sviderskienė' ir J. recenzją Liutkutė?, o tym znaczącym badaniu, jak się wydaje, więcej šį nie mówiono. Czytając „Litewskie przezwiska” i stosunkowo często korzystając z tego studium podczas pracy nad różnymi zagadnieniami litewskiej antroponimii i toponimii, autorka niniejszych słów powzięła myśli, które pragnie przedstawić w tej recenzji“. ir A. Książka Butkusa jest zupełnie nową pracą z zakresu naszej antroponimii, co przede wszystkim ir wynika z wybranego przedmiotu badań — litewskich przezwisk. O nich do tej pory z pewnością nie pisano tak szczegółowo: istnieje obszerny artykuł naukowy Ž. Urbanavičiūtė i V. Žičkutė* oraz jeden czy drugi popularny artykuł poświęcony przezwiskom. Co prawda o przezwiskach, czyli nazwach osobowych pochodzenia przezwiskowego, wspomina się w niektórych pracach z zakresu antroponimii historycznej)*, jednak oczywiście nie ma to związku ze szczegółową oceną ani badaniem współczesnych przezwisk. Praca składa się z dwóch części. W pierwszej autor przedstawia analizę litewskich przezwisk (s. 19–134), druga zaś część to obszerny słownik wszystkich zebranych przezwisk, w którym odnotowano około 22500 antroponimów (s. 135–462). Taka struktura książki jest niewątpliwie jej zaletą, ponieważ naukowe badanie przezwisk i jego wnioski oraz zamieszczony tuż obok pełny zbiór zbadanych nazw osobowych są rzeczywiście nierozerwalnie ze sobą związane. Ponadto właśnie to umożliwiło autorowi uniknięcie przeciążenia pier- ' Baltistica 31(1), 1996, 128-129. *Liutkutė J. Nauja apie sena. —Darbai ir dienos 2(11), 1996, 246-248. 3 Na jednej ze stron tytułowych książki podano, że V. Maciejauskienė jest jedną z recenzentek pracy. To, co zostało powiedziane przed wydaniem „Litewskich przezwisk”, jest zwięzłą, niewielką rekomendacją dotyczącą opublikowania tej pracy. Bardziej szczegółowa ocena książki znajduje się tutaj. *Urbanavičiūtė Ž., Žičkutė V. Lietuvių pravardės. —Kalbotyra 26(1), 1974, 55-61. “ Por. Zinkevičius Z. Lietuvių antroponimika, Vilnius: Mokslas, 1977; Maciejauskienė V. Lietuvių pavardžių susidarymas, Vilnius: Mokslas, 1991 itd. 232 danymi ilustrującymi twierdzenia części — badawczej i dotyczącej pracy, przy czym wszystkie przezwiska podano w słowniku“ Pierwsza część pracy, w przedmowie określana jako monografia (s. 7), składa się ze „Wstępu”, 12 rozdziałów i podrozdziału „Uwagi końcowe”. Taką strukturę pracy lemė jo cele. Przezwiska, podobnie jak inne nazwy własne, można analizować w różnorodnych aspektach. Autor recenzowanej pracy skupił największą uwagę na badaniu motywów litewskich przezwisk, nieco wspominając również o kwestiach słowotwórstwa niektórych przezwisk (rodowych, frazeologicznych, określających miejsce zamieszkania). Przy klasyfikowaniu motywów wyodrębniono jedenaście ich grup, z których każda została omówiona w jednym z jedenastu rozdziałów pracy (w tym w podrozdziale „Przezwiska niemotywowane”), natomiast w dwunastym przedstawiono portret Litwina, sporządzony na podstawie najbardziej charakterystycznych i najczęstszych motywów przezwisk. Mając na uwadze, że praca ta jest pierwszym wyczerpującym badaniem litewskich przezwisk, autor musiał wiele powiedzieć niejako po raz pierwszy. Tak więc we „Wstępie” omawia się pojęcie przezwiska, polemizuje się w tej kwestii z językoznawcami innych krajów, w których pracach przedstawiono na ten temat odmienny pogląd, i wreszcie podaje się następującą definicję przezwiska — „za przezwisko należy uznać nieoficjalną nazwę osobową, informującą o jakiejś właściwości osoby przezywanej” (s. 21). Konsekwentnie trzymano się tej koncepcji przezwiska w całej pracy. Zasadniczo nie negując podanej definicji, można by rozważyć, czy zamiast cechy osoby przezywanej nie lepiej byłoby użyć określenia cecha osoby". Dalej, w „Wstępie”, przedstawiono wyjaśnienie powstawania przezwisk i przyczyn ich używania, wyróżniając przyczynę onomastyczną (obiektywną) i psychologiczną (subiektywną). Można by jeszcze dodać, że w wielu przypadkach obie są nierozerwalnie ze sobą związane i wzajemnie się uzupełniają — przyczyna onomastyczna decyduje o konieczności powstania przezwiska, którą pomaga urzeczywistnić psychologiczna przyczyna używania przezwisk. W tym samym miejscu, w podrozdziale zatytułowanym „Motywy przezwisk- ”, wspomina się o złożonym problemie motywacji przezwisk. Przyjmuje się stanowisko, że przezwiska, w odróżnieniu od innych nazw, „mają autentyczną motywację onomastyczną” (s. 26). Dalej stwierdza się, że przezwiska są „mostem od leksyki ogólnej do onomastycznej” oraz że „niewątpliwie mają także pojęcie” (tamże). Z tego, co powiedziano, jest jasne, ® Prawdę mówiąc, podczas lektury pierwszej części książki czasami (zwłaszcza w tych przypadkach, gdy twierdzenia i argumenty autora budzą wątpliwości lub mogłyby być interpretowane także inaczej) przydałoby się więcej przykładów. Życzenie to wynikałoby między innymi z obecnego poziomu litewskiej antroponimiki, świadczącego o tym, że nierzadko właśnie materiał, tj. zebrane i przedstawione dane, jest jedynym argumentem potwierdzającym tezy badawcze. 7 Por. definicje terminu pravardė podane w innych pracach antroponimicznych oraz słownikach terminów. Zob. Gaivenis K., Keinys S. Kalbotyros terminų žodynas, Kaunas: Šviesa, 1990, 154; Maciejauskienė V. Lietuvių pavardžių susidarymas, 17-18. 233 jakie stanowisko w ocenie pravardė jako nazw własnych przyjęto w pracy. Jednakże mając na uwadze to, że w książce pravardė są klasyfikowane i badane właśnie według motywów ich powstania, można byłoby oczekiwać jų szerszego omówienia i skomentowania złożonego problemu ir motywacji pravardė. Motywem pravardė jest określenie jakiejś wyróżniającej cechy osoby, przez co zostaje ona zindywidualizo- — wana. Cech tych jest wiele i są różnorodne, a w pracy podzielono je na dziesięć grup: cechy fizyczne, pokrewieństwo, działalność, treść mowy, charakter, skojarzenia, miejsce zamieszkania, majątek, pochodzenie i narodowość, inne motywy (s. 26—27). Jest to opinia autora książki (inny badacz być może przedstawiłby inną klasyfikację) i można się z nią zgodzić. Wątpliwości budziłoby jedynie określenie szóstej grupy — asocjacje — wyróżniające się spośród pozostałych zbyt dużym stopniem abstrakcyjności. Tym bardziej że chodzi tylko o „asocjacje wywoływane przez fonetykę imienia lub nazwiska człowieka, rzadziej — semantykę” (s. 27), a na s. 25 stwierdza się, że asocjacje są pewną przesłanką „przekształcenia wyrazu pospolitego w nazwę własną”. A zatem, jak się wydaje, w większości przypadków przy powstawaniu przezwisk można się obyć bez asocjacji. Jednym z celów autora książki było uwydatnienie także geograficznej specyfiki motywów litewskich przezwisk. W tym celu, łącząc kryteria lingwistyczne, etnograficzne, folklorystyczne i historyczne, wyróżnia się następujące litewskie regiony etnograficzne: Zaniemie, Dzukiję, Auksztotę, Litwę Środkową i Żmudź, bardzo szczegółowo określając ich granice (s. 29-30). Po dokonaniu tego przedstawiono najważniejsze motywy przezwisk oraz różnice w ich użyciu w jų różnych miejscach Litwy (s. 30-31). Okazuje się, że na Dzukiji i Auksztocie najczęstszym motywem przezwisk jest pokrewieństwo, natomiast na Żmudzi, Zaniemiu i Litwie Środkowej — cechy fizyczne. Ponadto przezwiska, których motywem jest działalność osoby, częściej występują u mieszkańców Zaniemna oraz Litwinów z Litwy Środkowej, a znacznie rzadziej — u Dzuków. Na Żmudzi i Litwie Środkowej częstsze niż gdzie indziej są przezwiska, których powstanie uwarunkowała treść wypowiedzi danej osoby itd. Autor przedstawia statystyczny (obliczony procentowo) obraz częstotliwości motywów przezwisk w różnych regionach Litwy. Są to bardzo interesujące dane. We „Wstępie” rozważany jest także problem tworzenia przezwisk i jego związku z motywacją (s. 31–34), a na końcu przedstawiono przegląd badań nad przezwiskami (bardziej pasowałby on na początku „Wstępu”, na przykład po omówieniu pojęcia przezwiska lub przed jego omówieniem). Przezwiska, sklasyfikowane według motywów, są w książce analizowane zgodnie z hierarchią motywów. A zatem w pierwszym rozdziale pracy omówiono te przezwiska, których motyw powstania jest najczęstszy. Są to różne cechy fizyczne określanej osoby (rozdział zatytułowano „Przezwiska z powodu cech fizycznych”). Wszystkie przedstawione tutaj przezwiska klasyfikuje się bardzo szczegółowo i precyzyjnie: 1. Wygląd (dalej dzielony na — cechy głowy i twarzy, wzrost, budowę ciała, ręce i nogi, ubiór, postawę, inne cechy wyglądu). 2. Mowa (wymowa, jakość głosu, niemowne dźwięki uzyskiwane za pomocą narządów mowy). 3. Motoryka (dzielona na — chód i inne ruchy). 4. Potencja (zwinność, powolność, siła, słabość, głuchota, niemota, 234 słaby wzrok, ir inne cechy). 5. Fizjologia. Takie są ramy klasyfikacji przezwisk tego rozdziału. Przezwiska każdego podrozdziału grupuje się następnie jeszcze bardziej szczegółowo, np. wymowę dzieli się na seplenienie, szybką mowę, — niewyraźną mowę, jąkanie, mówienie przez nos, inną wymowę (s. 51-52); cechy ir głowy i twarzy: — włosy, broda, ir wąsy, twarz, części twarzy, głowa, szyja (np. części twarzy dzielą się dalej na: nos, oczy, zęby, — usta, wargi, uszy, broda) itd. ir Tak szczegółowo ir be precyzyjnie sklasyfikowane są tylko przezwiska z ne pierwszego rozdziału, natomiast ir przezwiska z pozostałych rozdziałów [są sklasyfikowane mniej szczegółowo]. Oto w trzecim rozdziale pracy omawiane są przezwiska, których motywem — powstania jest działalność określanej osoby (rozdział zatytułowany „Przezwiska związane z działalnością”). Najpierw grupuje się je według pięciu motywów (zawód, służba, hobby, ir interes, sytuacja, przebywanie- ), łącząc w szóstą grupę į przezwiska powstałe z innych motywów związanych z su działalnością osoby. Następnie pierwsza grupa motywów (rzemiosło i służba) zostaje rozdrobniona: a) rzemiosło, zawód (s. 68), b) służba, obowiązki (s. 72), a a) podgrupa zostaje ponownie uszczegółowiona — kowale, krawcy, szewcy, kołodzieje, rzemieślnicy wyrabiający kołowrotki, stolarze, bednarze itd. (jeszcze o nazwach rzemiosł i zawodów!) 20 (s. 68—72). We wszystkich rozdziałach podaje się częstotliwość przezwisk powstałych z powodu takich czy innych motywów, przedstawia się dane statystyczne. Zadziwia skrupulatność i pomysłowość autora pracy, których bez żadnych wątpliwości wymagała tak szczegółowa klasyfikacja przezwisk oraz statystyczne opracowanie danych przedstawionych w książce. Za to można mu powiedzieć wiele dobrych słów, wyrażając w ten sposób również aprobatę dla tego, co zostało zrobione. Gdyby przydomki według motywów ich powstania sklasyfikował inny badacz, być może obecnie mielibyśmy nieco inny wariant ich podziału. Ponieważ przy przedstawianiu tak szczegółowej, rozłożonej na drobne elementy klasyfikacji bardzo trudno uniknąć również nadmiernie subiektywnej oceny tego czy innego przydomka. Oto na przykład na s. 36 autor nie zgadza się z poglądem, by przydomki, których motywem jest kradzież, zaliczać do przydomków określających cechy charakteru, właściwości charakteru. W książce przydomki tego typu przedstawiono w rozdziale trzecim, w którym omawiane są motywy charakteryzujące działalność, będące przyczyną powstania przydomków tego typu. Trzeci podrozdział motywów, zatytułowany biznes, dzieli się na handel, kradzież, łowiectwo, rybołówstwo, zbieractwo, inne rodzaje działalności gospodarczej, a przy motywie kradzież przedstawiono przydomki Avinykas, Vištinis, Sūrvagis, Vištavagis (według nazw obiektów kradzieży), Lapė, Vanagas (przydomki osób kradnących kury) i in. Czy nie byłoby celowe nazywać takich przydomków sytuacyjnymi, które omawiane są w innym podrozdziale, zatytułowanym „Sytuacja- ”. Mając na uwadze to, że w książce analizowane są wyłącznie przydomki mieszkańców wsi, można by przypuszczać, że człowiek tylko raz wziął coś cudzego i na całe pozostałe życie „przylgnął” do niego przydomek związany z tym wydarzeniem. 235 Można by zgłosić więcej takich wątpliwośir ci, jednak w żadnym razie nie podważają one stanowiska autora pracy, lecz są jedynie kolejnym przypadkiem subiektywnej oceny tego czy innego przydomka, wyrażeniem innej opinii. Druga część książki „Litewskie przezwiska” to „Słownik przezwisk” (s. 135— 462). Zawiera on antroponimy (jest to 22500) rzeczywiście ogromne bogactwo litewskiej antroponimii, świadczące o tym, jak wiele dokonano, systematycznie i ir metodycznie gromadząc nasze przezwiska. Tym bardziej że zapisywaiš nie ich w istocie nie jest łatwe (trudno poznać prawdziwe motywy powstawania przezwisk, trzeba pomóc informatorowi pokonać pewną barierę ir psychologiczną itp.). W słowniku przezwiska podano w porządku alfabetycznym, wskazano jų motywy, lokalizację (z dokładnością do okolic) i inne dane. Jak stwierdzono w rozdziale „Struktura słownika”, „... przezwiska przetransponowano do języka ogólnego” (s. 137). Chodzi tu o normalizację przezwisk, przy czym bardzo krótko wskazano, jak postępowano — zachowano gwarowe cechy morfologiczne, z gwarowych cech fonetycznych pozostawiono te, które motywują przezwisko (np. Alyvos Vumzdis, Kuotinas), akcentowanie przezwisk ujednolicono (wyjątki uczyniono jedynie w przypadku przezwisk powstałych z niezsubstantywizowanego wtrącenia, np. Supranti Ūfa, oraz tych, które mają gwarowo akcentowane przyrostki, np. u mieszkańców Kowna -aité, -ybé itp.) (s. 138). Przezwis- — ka jako nazwy własne. Obok naszych nazw miejscowych oraz imion i ir nazwisk stanowią one nieodłączną część litewskiego zasobu nazw własnych. Jak wiadomo, nazwy miejscowe normalizuje się zgodnie z określoną tradycją ukształtowaną jeszcze przez językoznawców przedwojennej Litwy, której najważniejsze zasady zostały utrwalone w niejednej normatywnej pracy językoznawców powojennych. Do oficjalnego użycia w języku ogólnym zaleca się, czyli uznaje za normatywną, nie gwarową, lecz ogólnoliteracką wymowę nazw miejscowych. Do języka ogólnego przenosi się tylko prawidłowe fonetyczne cechy gwar. Cała reszta — — nieprawidłowe zmiany fonetyczne, kwestie słowotwórcze itp. — w ir nazwach miejscowości jest zachowywana®. Według tych samych zasad normalizuje się również litewskie imiona przedstawiane do oficjalnego użycia w języku ogólnym. Inaczej jest z naszymi nazwiskami. Nie podlegają one normalizacji, a decyduje o tym okoliczność, że nasze nazwiska są nie tylko faktem językowym, lecz także pewnym faktem prawnym. A zatem oficjalnie funkcjonują zarówno litewskie formy nazwisk poprawne z punktu widzenia języka ogólnego, jak i gwarowe, a także rozmaicie zniekształcone, zeslawizowane itp.“ O kwestiach normalizacji przezwisk dotychczas, jak się wydaje, nigdzie szerzej nie mówiono (chodzi wyłącznie o przezwiska litewskie). Z tego, co powiedział autor, Szerzej o zasadach normalizacji nazw miejscowości zob. Š Vanagas A. Zasady normalizacji nazw miejscowości. — Język ojczysty 4, 1991, 11-14. ? Zob. szerzej : Słownik litewskich nazwisk 1, Wilno: Nauka, 1985, 16-18; Maciejauskienė V. Używanie litewskich nazwisk. — Język ojczysty 7, 1994, 1-3. 236 można zrozumieć, że próbowano trzymać się już ustalonych zasad normalizacji nazw miejscowych. Rzeczywiście, wyjątek stanowią te dialektyzmy fonetyczne, które, jak się twierdzi, „motywują przezwisko” (s. 138). Widocznie tak postępuje się również z prawidłowymi i nieprawidłowymi cechami fonetyki gwarowej ir su (z dwóch podanych tu przykładów nie wynika to jasno). W ten sposób jakby uznaje się, że przezwiska, jako bardzo specyficzne wyrazy (nazwy osobowe), mogą być normalizowane również nieco inaczej niż na przykład litewskie nazwy miejscowe. Przezwiska to nieoficjalne nazwy osobowe, które funkcjonują w bardzo określonym środowisku, najczęściej — na terenie wsi, w której mieszka osoba przezywana. Ich formy, powstałe na obszarze określonego dialektu, bez wątpienia odzwierciedlają wszystkie cechy danego dialektu, jego swoistość. Jaki pożytek przynosi normalizacja przezwisk? Tym bardziej że one (ani pojedynczo, ani jako całość) z pewnością nigdy nie będą przeznaczone do oficjalnego użycia w języku ogólnym. Gdyby w słowniku podano autentyczne, gwarowe formy przezwisk, stałby się on bezcennym źródłem danych o zanikających dialektach litewskich. Podane przy przezwiskach dane dotyczące ich lokalizacji w razie potrzeby ułatwiłyby transponowanie nazw osobowych do języka ogólnego, a dla specjalistów w wielu przypadkach nie byłoby to trudne. Warto wspomnieć jeszcze o jednym sposobie przedstawienia przezwisk w słowniku — po znormatywizowanych nazwach osobowych można było podać ich formy gwarowe. W ten sposób, po odnotowaniu również bardzo potrzebnych danych dialektologicznych, praca zyskałaby większą wartość naukową, a ponadto bez trudu korzystaliby z niej wszyscy czytelnicy zainteresowani litewskimi przezwiskami. Przedstawionymi tu rozważaniami na temat normalizacji przezwisk w żadnym razie nie zamierzano podważać przyjętego przez autora stanowiska, jego pozycji (jest to prawo badacza). Chodziło jedynie o zwrócenie uwagi na to, że niektóre kwestie związane z normalizacją przezwisk rzeczywiście zasługują na bardziej szczegółowe omówienie, którego można nie znaleźć w podrozdziale „Struktura słownika”. Z normalizacją przezwisk (podobnie jak nazw miejscowości) wiąże się również akcentowanie tych nazw własnych. Nasze nazwy miejscowości w języku ogólnym akcentuje się tak, jak akcentują je mieszkańcy miejsc, w których dana nazwa miejscowości powstała i funkcjonuje. Respektuje się zatem autentyczne akcentowanie nazw miejscowości, a za zjawisko normalne uważa się to, że nazwa miejscowości o tej samej budowie i pochodzeniu, funkcjonująca w różnych miejscach Litwy, wymawiana jest odmiennie (np., Jonalaukis k. w rej. janowskim i Jonalaukis k. w rej. ignalińskim; Lengvėniškės k. w rej. preńskim i Lengveniškės k. w rej. zarasajskim). Normalizuje się tylko takie przypadki akcentowania nazw miejscowości, które wiążą się z regularnym wycofaniem akcentu"". Ocenia się również bardzo częste na Litwie warianty akcentowania tego samego nazwiska (np., Balnanosis, Balnanosis, Balnanėsis; Dargužis i Dargūžis“). Odnośnie do nich 10 Zob. także Vanagas A. Zasady normalizacji nazw miejscowości (2). —Gimtoji kalba 5, 1991, 4-7. 237 traktuje się jako równorzędne, poprawne i wszystkie podaje się do stosowania w języku ogólnym". Najwyraźniej te same zasady akcentowania powinny być stosowane również do przezwisk. A zatem te antroponimy w języku ogólnym należałoby akcentować tak, jak akcentują je mieszkańcy miejsc, w których przezwisko powstało i funkcjonuje. Dlatego nie całkiem jasne jest, co autor książki ma na myśli, twierdząc, że akcentowanie przezwisk zamieszczonych w słowniku zostało unormowane, i wskazując wspomniane już wyjątki (s. 138). Tej niejasności nie byłoby, gdyby badacz szerzej omówił swoje stanowisko wobec specyfiki akcentowania przezwisk i ich normalizacji (lub braku normalizacji). Uznając aktualność, potrzebę i wartość „Litewskich przezwisk”, można powiedzieć, że książka rzeczywiście zasłużyła na wiele dobrych słów. Z drugiej strony ukazanie się nowej pracy onomastycznej stwarza możliwość przedyskutowania niektórych kwestii związanych z badaniami w tej dziedzinie. Dlatego, oprócz tego, co już powiedziano w recenzji, chciałoby się zwrócić uwagę jeszcze na jedną czy drugą kwestię. Onomastyka litewska jest stosunkowo młodą gałęzią naszej lingwistyki, dlatego autorzy prac dotyczących tej tematyki nierzadko borykają się z problemami użycia terminów. Przedmiotem badań onomastyki są nazwy własne, czyli onimy. Termin onim, przedstawiony i zdefiniowany w Słowniku terminów onomastyki rosyjskiej'- ?, jest używany w pracach naukowców z różnych krajów, oczywiście także Litwy. A zatem onimami należy nazywać wszystkie litewskie nazwy własne (nazwy miejscowości, imiona i nazwiska itd.). Natomiast ogół nazw własnych, czyli onimów, określa się terminem onimia". Wynika z tego, że nie powinny powstawać żadne wątpliwości co do tego, że przezwiska również są onimami. Dlatego nie można zgodzić się z autorem recenzowanej książki, gdy nazywa onimami wyrazy, od których powstały (lub od których mogą być wywodzone) przezwiska (s. 25). Tym bardziej że takie wyjaśnienie użycia terminu onim, argumentujące, iż przezwiska mogą pochodzić zarówno od wyrazów pospolitych, jak i od nazw własnych, jest z pewnością nieprzekonujące (zob. przypis na s. 25). Według autora onimy są nie tylko nazwami własnymi, lecz także wyrazami pospolitymi. Por. np. stwierdzenia — „Onimy tutaj — nazwy zwierząt: Bėbras, Lapė, Voverė...“ (s. 37); „Onimami są tu nazwy ptaków o zakrzywionych dziobach (najczęstsze przezwisko Vanagas)...“ (s. 41); „Onimy tutaj — nazwy małych zwierząt: Cyrulis, Puokis...“ (s. 45); „Rzadziej onimami są antroponimy i zooapelatywy (Rickus,..., arklys, gaidys)“ (s. 76) i in. Zasadniczo jest to sprzeczne z ugruntowanym w terminologii onomastycznej rozumieniem terminu onim. Co prawda, niekiedy słowa, od których wywodzi się przezwisko, nazywane są nie onimami, lecz określane w inny sposób, np. słowo motywujące (s. 31), apelatywy przezwisk (s. 75, 96, 99), jednak najczęściej w tym celu stosuje się wspomniany już termin onim. "| Zob. szerzej. Maciejauskienė V. Lietuvių pavardžių vartosena, 5–6. | Mononscrkas H. Crosaps pycckoii onomacmuueckoii mepuunonozuu, Mocksa: Hayka, 3 Zob. Jakaitiené E. Lietuvių kalbos leksikologija, Vilnius: Mokslas, 1980, 86. 1978, 95. 238 W tym miejscu można jeszcze zwrócić uwagę na to, że przy wyliczaniu rdzeni przezwisk powstałych od różnych słów w omawianej książce te ostatnie zapisywane są wielką literą, np. : Balt-, Juod-, Rud-, Žil-(s. 37), Murz-, Žebr-(s. 39), Maž-, Trump-(s. 45), Klib-, Šlubir i in. (s. 54) itd. W naszych pracach antroponimicznych w takich przypadkach rdzeń nazw osobowych (pnie) zwykle pisze się małą literą". Omawiając jeden z typów przezwisk rodowych, tj. przezwiska patronimiczne, wymienia się terminy tévavardis i patronim (s. 21, 57 i in.). Są używane synonimicznie, przy założeniu, że oba oznaczają to samo pojęcie — nazwisko utworzone od imienia ojca, nazwiska, przezwiska itp. Wskazywałoby to, że w książce nie aprobuje się stanowiska, by rozróżniać te terminy, uznając je za określenia pojęć o różnym zakresie (patronim — każdy derywat od dowolnego antroponimu ojca, tj. imienia, nazwiska, przezwiska, pseudonimu, a patronimik — derywat od imienia ojca z użyciem przyrostka patronimicznego). Czytając o przezwiskach patronimicznych, można zauważyć jeszcze kilka innych dyskusyjnych twierdzeń. iš Oto, np., p. 21 pisze się, że „w języku litewskim patronimik jest zazwyczaj dwuwyrazowy (np. Adomo sūnus) albo jednowyrazowy dopełniaczowy (Adomo)”. Trzymając się wspomnianego już rozumienia patronimiku (jest to antroponim utworzony od imienia ojca za pomocą przyrostków patronimicznych), mówienie o dwuwyrazowym patronimiku (a także o jednowyrazowym dopełniaczowym) nie jest właściwe. To, co autor nazywa tutaj patronimikiem, można by nazwać wskazaniem imienia ojca lub podobnie. Albo: na s. 60 wymienione są złożone przezwiska: Sūnėlio Aldona (przezwisko ojca Sūnelis), Žėnto Jūlius (przezwisko ojca Žentas). Jak widać, mowa o złożonych przezwiskach, których jednym z komponentów jest wskazanie przezwiska ojca. Nie całkiem właściwe jest również to, że w pracy z zakresu antroponimii nie rozdzielono patronimików i matronimików (derywatów od imienia matki). Jak twierdzi autor, postępuje się tak „ze względów prostoty” (przypis na s. 57). Rzeczywiście, konsekwentnie nie przestrzega się tego założenia i w niektórych miejscach wspomina się matronimy, czyli imiona odmężowskie (np. s. 59: metronimus, metroniminių priesagų; tutaj met zamiast mat jest najprawdopodobniej błędem korektorskim). Chyba nie można też zgodzić się z takimi przypadkami, gdy autor zwykły termin patronimininė priesaga zastępuje krótszym —patropriesaga (s. 59, 64 i in.) (przyrostek ojca?) albo używa terminu patroformantas (s. 124), a zamiast parazitinis žodis pisze parazitžodis (s. 84, 87) itp. Jak już wspomniano, ze względu na wybrany aspekt badań przezwisk zagadnienia ich tworzenia nie są w pracy szeroko omawiane, choć w niektórych rozdziałach jest o nich mowa. Jednym z takich rozdziałów jest „Tworzenie przezwisk i jego stosunek do motywacji” (s. 31). '* Por. Kuzavinis K., Savukynas B. Słownik pochodzenia imion litewskich, Wilno: Mokslas, 1987; Słownik litewskich nazwisk; Maciejauskienė V. Powstawanie litewskich nazwisk i in. D Zob. Maciejauskienė V. Op. cit., 17. 239 Twierdzi się tutaj, że pod względem jų słowotwórczym „można podzielić 1 derywaty prymarne ir (s. 31, 33 ir itp. ). Iš z dalszych rozważań można zrozumieć, że takie ir przezwiska jak Baltakys, Išverstakis, Kreivažandis ir itp. zaliczane do grupy derywatów, choć nazywane są przezwiskami dwurdzeniowymi, czasem o złożeniami. — Uważając, że wspomniane przezwiska powstały od istniejącego lub potencjalnego iš apelatywu, z punktu widzenia derywacji można by je zakwalifikować jako pierwotne. Jednak z pewnością nie można ich nazywać derywatami (derywat, czyli derywowane słowo, to słowo, które „opiera się na jednym słowie bazowym i ma formant słowotwórczir y“"*). Są to kompozyty, czyli przezwiska złożone". Zatem wydawałoby się, że derywacja w tym rozdziale książki jest rozumiana jako ogół sposobów słowotwórczych. Ši Pojęcie to zostaje ir powtórzone w drugim rozdziale książki („Przezwiska odmężowskie“): „Druga połowa przezwisk to derywaty, jedna trzecia iš jų zaś to — złożenia utworzone od iš apelatywu žentas oznaczającego imię ir osobowe teścia (najczęściej nazwisko)...“ (Brūžentis, Lapėnžentis, Simkazentis) (s. 65). Jednakże nie jest ona konsekwentnie przestrzegana. Mówiąc o tworzeniu przezwisk w siódmym rozdziale książki („Przezwiska ze względu na miejsce zamieszkania”), oprócz derywatów wymienia się już także kompozyty (s. 111, 113). Do tych ostatnich zalicza się przezwiska złożone (Kalno Juodėlis, Jonis Šilinis) oraz przezwiska dwurdzeniowe (Miškapetris, Plikbalis, Vienasédis) (s. 113). Przezwiska złożone (Antano Pašilys, Sūnėlio Aldona) są wymienione także na s. 60, o kompozytach, złożeniach i przezwiskach złożonych wspomina się na s. 116, 117 i in. A zatem przy ocenie tworzenia przezwisk można by chyba dopatrzyć się braku konsekwencji. Jeśli ir chodzi o przezwiska złożone, nazywa się je złożeniami (s. 32, 38, 65 i in.) albo przezwiskami dwurdzeniowymi (s. 32, 38, 113 i in.). Zgadzając się na używanie terminów przezwisko złożone i złożenie, można mieć wątpliwości co do celowości używania określenia przezwisko dwurdzeniowe. W litewskiej antroponimii zwykło się nazywać dwuczłonowymi dawne bałtyckie imiona osobowe (np. Algirdas, Mindaugas, Vytautas itp.). Warto wspomnieć jeszcze o jednej nieścisłości związanej z omówieniem tworzenia przezwisk. I tak, mówiąc o tworzeniu przezwisk kobiet, wymienia się przyrostek -ienė (Kūgelienė, Zirafiené), a dla porównania podaje się wyrazy pospolite sukčiuvienė, snaudžiuvienė (s. 67). Te ostatnie mają jednak przyrostek -(i)uvienė. Nie jest precyzyjne kwalifikowanie przezwiska Mote jako derywatu końcówkowego od Motiejus. Na zakończenie chciałoby się postawić pytanie, czy przezwiska mogą być niemotywowane (por. jedenasty rozdział książki „Niemotywowane przezwiska- ”). W podrozdziale „Motywy przezwisk” autor stwierdza: „„„opinia, że przezwisko bez motywu nie może istnieć, jest zbyt kategoryczna, ponieważ istnieją przezwiska z zapomnianym motywem” (s. 26). Ważniejsze jest zapewne to, że przezwisko bez motywu nie może powstać, natomiast istnieć, gdy już powstało (nawet jeśli motyw jest nieznany, zapomniany itp.), z całą pewnością może. To 1 Gaivenis K., Keinys S. Słownik terminów językoznawczych, 47, 225. 1-Pig. Urbutis V. Teoria słowotwórstwa, Wilno: Mokslas, 1978, 283; Vanagas A. Tworzenie hydronimów Litewskiej SRR, Wilno: Mintis, 1970, 25. 240