Dialektologė iš pašaukimo

nazwy organizacji zawodowych, zmieniła lub skreśliła nieaktualne daty. Takie przykłady ilustracyjne stały się psychologicznie bardziej przekonujące. W porównaniu z wcześniejszymi „Poradami dotyczącymi języka kancelaryjnego” nowością jest także to, że wraz z książką przygotowano również komputerową wersję „Porad”. W dobie komputeryzacji stwarza to możliwość sprawdzenia w przyzwyczajony dla siebie sposób takiego czy innego faktu językowego także tym, którzy odzwyczaili się od „literatury”. Oczywiście trudno oczekiwać, że „Porady dotyczące języka kancelaryjnego” rozwiążą wszystkie istniejące problemy językowe związane z pismami urzędowymi. Język kancelaryjny jest jedynie odmianą języka ogólnego; obowiązują go wymagania, prawa i zasady języka normatywnego. Jeśli pracownik urzędu nie nauczył się dobrze języka litewskiego, nie czuje jego systemu, samo wyuczone stosowanie takiego czy innego kancelaryzmu zasadniczo nie poprawi sytuacji. Ale to już nie tylko troska językoznawców. Podobnie jak i to, by w miarę „harmonizowania” przez Litwę z Unią Europejską do języka kancelaryjnego nie napłynął ponownie strumień prymitywnych zapożyczeń i kalk z konwencji, umów i innych dokumentów tłumaczonych dosłownie. Niestety, objawy tej choroby już są. Świadczy to o znaczeniu omówionego wydania „Porad dotyczących języka kancelaryjnego” i pokazuje, że końca tej pracy (podobnie jak możliwości jej dalszego doskonalenia) nie widać. Gediminas Samulionis DIALEKTOLOŻKA Z POWOŁANIA 29 września 1999 r., po długiej chorobie, zmarła wybitna badaczka dialektów języka litewskiego, doktor nauk humanistycznych Elena Grinaveckienė. Urodziła się 10 czerwca 1928 r. w Jurbarku, w rodzinie Šuopysów. Dzieciństwo spędziła w malowniczej dolinie Imsrė, gdzie jej rodzice mieli niewielkie gospodarstwo. Po ukończeniu w 1947 r. gimnazjum w Jurbarku wstąpiła na Wydział Historii i Filologii Uniwersytetu Wileńskiego, gdzie studiowała język litewski. Tam zafascynowała się dialektologią – i pozostała jej wierna przez całe życie. Najpierw zaczęła badać dialekt swojej rodzinnej okolicy. Dialekt mieszkańców Jurbarku opisała również w swojej pracy dyplomowej. Po ukończeniu uniwersytetu w 1952 r. Elena Grinaveckienė przez bardzo krótki czas pracowała jako dziennikarka. Już w tym samym roku rozpoczęła studia aspiranckie w Instytucie Języka i Literatury Litewskiej i od razu zaangażowała się w badania dialektów. Zbierając materiały do rozprawy „Dialekt dorzecza Mituvy”, przemierzyła cały rejon Jurbarku i zdobyła znakomite umiejętności gromadzenia materiału dialektologicznego. Rozprawę zawierającą szczegółowy opis rozległego obszaru dialektu zachodnioaukštaitskiego obroniła w 1958 r. Po ukończeniu studiów aspiranckich Elena Grinaveckienė rozpoczęła pracę w Instytucie Języka i Literatury Litewskiej, w Dziale Historii Języka i Dialektologii. Już w 1950 r. rozpoczęto systematyczne badania wszystkich dialektów języka litewskiego, przygotowując się do wydania „Atlasu języka litewskiego”. Grinaveckienė od razu zaangażowała się w tę pracę – dialektologia stała się jej powołaniem. Rozpocząwszy pracę jako młodsza pracownica naukowa, 222 Wyniosła się do rangi kierowniczki działu. Później, wskutek okoliczności, na które nie miała wpływu, nazwa stanowiska zmieniała się kilkakrotnie, ale ona, zupełnie się tym nie przejmując, przez cały czas sumiennie wykonywała swoją ulubioną pracę: zbieranie, opracowywanie i publikowanie materiałów dialektalnych. Grinaveckienė brała udział w przygotowaniu i redagowaniu wszystkich najważniejszych wspólnych prac działu. W 1963 r. ukazał się „Lietuvos upių ir ežerų vardynas”, zredagowany przez nią i Juozasa Senkusa. W 1970 r. opublikowano chrestomatię „Lietuvių kalbos tarmės”, której znaczną część opracowała i zredagowała ta dialektolożka. Zbieranie i porządkowanie materiałów dialektalnych do „Lietuvių kalbos atlasas”, trwające około 20 lat, było głównym zajęciem Grinaveckienė. Jest jedną z autorek i redaktorek tego dzieła, wydanego w trzech tomach: w 1977 r. (Leksika), 1982 r. (Fonetika) i 1991 r. (Morfologija), a także laureatką Republikańskiej Nagrody Naukowej (1994). Grinaveckienė opublikowała około 90 artykułów naukowych. Wiele z nich ukazało się w periodyku Instytutu „Lietuvių kalbotyros klausimai” (LKK). W pierwszych trzech jego tomach (1957, 1959, 1960) opublikowano niektóre rozdziały jej rozprawy doktorskiej. Cenny materiał z rozprawy publikowano również później (np. LKK, t. XV, 1974: „Mitu vos upyno tarmės veiksmažodis”). Materiał zebrany podczas ekspedycji jest co jakiś czas omawiany w jej artykułach. Działalność dialektologiczna Grinaveckienė szybko rozszerzyła się poza granice Litwy. Poświęciła się badaniu litewskich dialektów na Białorusi. Poznała tam pracowników Instytutu Lingwistyki Białoruskiej Akademii Nauk, wzięła udział w ich ekspedycjach badających dialekty języka białoruskiego oraz nazwy miejscowe na Białorusi, przy granicy z Litwą, i wyjaśniła litewskie pochodzenie niejednej nazwy miejscowej czy wyrazu pospolitego używanego w języku białoruskim. Zebrała wiele litewskich tekstów dialektalnych z rejonów Brasławia i Raduń, opublikowała też kilka artykułów. Zdobywszy autorytet, została zaproszona do redagowania fundamentalnych prac „Baltarusijos mikrotoponomika” i „Šiaurės vakarų Baltarusijos ir jos paribio baltarusių tarmių žodynas”. Czasem dzwonili do niej z Mińska, a ona śpieszyła na dworzec kolejowy — trzeba było pomóc sąsiadom, służyć im radą. Grinaveckienė badała litewskie dialekty także na Łotwie, w okolicach Dyneburga i Krasławia, i publikowała artykuły o ich cechach (np. „Kai kurios Daugpilio lietuvių šnektos gramatinės ypatybės”, LKK, t. XXIII, 1983). Nauczyła się języka łotewskiego i chętnie utrzymywała kontakty z łotewskimi językoznawcami, otaczając opieką tych, którzy przyjeżdżali na konferencje naukowe organizowane na Litwie. Choć większość sił poświęcała dialektologii, Grinaveckienė nie pozostawała obojętna także na inne dziedziny nauki o języku litewskim, zwłaszcza na kulturę języka. Opublikowała wiele artykułów w wydawanym przez Instytut czasopiśmie „Kalbos kultūra”, w wydawnictwie sekcji językowej „Mūsų kalba” oraz w prasie periodycznej. W ostatnim czasie jej krótkie artykuły można było regularnie czytać w „Lietuvos aidas”. Już na uniwersytecie Juozas Balčikonis włączył Grinaveckienė do zbierania materiałów do „Lietuvių kalbos žodynas”. I ta praca szła jej znakomicie. Potrafiła tak zagadnąć rozmówcę, że ten otwierał się, a zapomniane słownictwo ożywało. Tego właśnie potrzebowali zbieracze słów. Z każdej ekspedycji czy wyjazdu przynosiła dla Słownika pokaźny plik fiszek z pieczołowicie zapisanymi, interesującymi zdaniami. 223 Grinaveckienė dostarczyła około 30 000 takich fiszek. Z samych zebranych przez nią słów można by ułożyć cały duży tom słownika. Wiele zapisanych przez nią wyrazów trafiło do opublikowanych tomów „Lietuvių kalbos žodynas”. Liczne zostaną wykorzystane także w uzupełnieniach do Słownika. Zbierała słowa z całej Litwy, ze wszystkich parafii, w których mówi się po litewsku. Ale, rzecz jasna, najwięcej z Jurbarku, gdzie spędzała wakacje, gdzie wielu ją znało i szanowało. Słownik boleśnie odczuje brak takiej zbieraczki słów… To nic dziwnego, że utalentowany i pracowity człowiek wiele wniósł do nauki o języku litewskim. Ale czy można sobie wyobrazić, że największą część swojej pracy Grinaveckienė wykonała już, zmagając się z nieuleczalną chorobą? Każdy krok sprawiał jej nieznośny ból. Dźwigając swoje cierpienie, szła i szła przez Litwę, do Litwinów… aż spoczęła na cmentarzu w Jurbarku, widocznym z jej rodzinnego domu. Jonas Paulauskas JANIS ENDZELYINAS W PAMIĘCI UCZNIÓW I WSPÓŁPRACOWNIKÓW Jānis Endzelīns atminās, pārdomās, vēstulēs. Sast. Dzidra Barbare, Brigita Bušmane. Red. kol. B. Bušmane, A. Stafecka, V. Skujina (red. kol. vad.), M. Stengrevica. Rīga, 1999: Latviešu valodas institūts, 323 p. Łotewski Instytut Języka wydał interesującą książkę wspomnieniową o najwybitniejszym badaczu języka łotewskiego, Jānisie Endzelīnsie, którego litewscy językoznawcy, jak zaznaczono również w tej książce, nazwali łotewskim gigantem. Opublikowano wspomnienia blisko czterdziestu autorów. Najstarsza z nich, Mērija Saulė-Sleina, urodzona pod koniec ubiegłego stulecia, poznała J. Endzelīnsa jeszcze w młodości i spędziła z nim ostatnie lata jego życia; najmłodsza, Valentina Skujina, która jest między innymi przewodniczącą kolegium redakcyjnego książki, wraz z delegacją studentów złożyła językoznawcy życzenia z okazji 85. rocznicy urodzin, a podczas konduktu pogrzebowego niosła jeden z jego orderów. Można powiedzieć, że we wszystkich wspomnieniach J. Endzelīns jawi się jako niezwykła osobowość. Wszystkich ogromnie imponowała jego legendarna punktualność, treściwe wykłady wygłaszane bez żadnych notatek, surowe egzaminy, nietolerowanie jakichkolwiek błędów językowych (nawet najdrobniejszych naleciałości radzieckich) oraz nieuleganie żadnym autorytetom. Szczególnie wiele interesujących informacji nie tylko o osobowości J. Endzelīnsa, ale także o całym życiu kulturalnym Łotwy, przede wszystkim o uniwersytecie i jego kadrze profesorskiej, znajdujemy we wspomnieniach Karlisa Dravinisa, jego żony Velt y Rūkė-Dravinija oraz Rūdolfa Grabisa (te ostatnie częściowo opublikowano już w książce poświęconej R. Grabisowi Savai valodai, Rīga, 1997). 224