Naujažodžiai Vytauto Didžiojo universiteto kompiuteriniame tekstyne

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XLIT (2000) Jurgita MIKELIONIENĖ Uniwersytet Witolda Wielkiego, Kowno NEOLOGIZMY WITOLDA WIELKIEGO UNIWERSYTETU KOMPUTEROWYM KORPUSIE Wyszukiwanie, selekcja, klasyfikacja W języku nowe słowa pojawiają się nieustannie. Neologizmami, czyli neologizmami, nazywa się słowa powstające w języku na różne sposoby (morfologiczne tworzenie wyrazów, zapożyczanie leksemów, skróty) oraz wskutek różnorodnych przemian: zmian stosunków społecznych, postępu nauki, techniki i kultury; neologizmy są postrzegane jako nowe, niezwykłe (Gaivenis, Keinys 1990: 132, Jakaitienė 1980: 81, Urbutis 1978: 27-29). Nie są one stabilne i trudno powiedzieć, które z nich mają pozajęzykowe (ekstralingwistyczne) przyczyny, by pozostać w języku, a które zanikną wraz ze zjawiskami, które nazywają. Pojawianie się neologizmów jest stałym, intensywnym i trudnym do uogólnienia procesem rozwoju języka. W pracach, w których analizuje się tę warstwę leksyki (Schippan 1992: 244), nierzadko wskazuje się następujące problemy: jak długo wyraz należy uważać za neologizm; czy każdy nowo utworzony wyraz jest neologizmem i odwrotnie; jak traktować okazjonalne konstrukcje poszczególnych autorów; czy kalki i semantyzmy należy uważać za neologizmy; jaki status nadać nowym sememom znanych leksemów? Należy również rozważyć, czy z punktu widzenia współczesnego użycia za nowe słowa można umownie uznać także takie, które przez długi czas pozostawały w pasywnej warstwie leksyki, a następnie ponownie wracają do aktywnego użycia. Na świecie poświęca się wiele uwagi analizie neologizmów. Językoznawcy zarówno języków wielkich (takich jak angielski, francuski), jak i małych (takich jak duński) prowadzą badania związane z rejestrowaniem, analizą i oceną tej warstwy leksyki. Ponieważ wielkie języki Europy Zachodniej są już przystosowane do technologii komputerowych, można różnymi metodami automatycznie gromadzić nową leksykę z wielkich korpusów tekstów komputerowych. Na Litwie neologizmy przez długi czas nie były systematycznie i konsekwentnie badane z oczywistych powodów: komputeryzację języka litewskiego rozpoczęto całkiem niedawno, dlatego nie można było przeprowadzać zautomatyzowanego wyszukiwania ani analizy neologizmów. Zautomatyzowane wyszukiwanie neologizmów języka litewskiego przeprowadzono w części korpusu opracowywanego w Centrum Lingwistyki Komputerowej Uniwersytetu Witolda Wielkiego, zawierającej 30 mln słów i obejmującej teksty publicystyczne z różnych dziedzin z lat 1991–1996. Na początkowym etapie badania" po zastosowaniu V. program utworzoną przez Zinkevičiusa do rozpoznawania neologizmów (program ogólny nie rozpoznaje tych słów, ponieważ nie zostały one włączone do słowników į komputerowych), wybrano około tysiąca 750 jednostek językowych: nierozpoznanych pojedynczych liter, skrótów oraz słów. Chociaż program pozwala automatycznie wyodrębniać słowa su zawierające elementy słowotwórcze obcego pochodzenia oraz pomaga sporządzać listy najnowszych słów, okazało się, że potrzebny jest drugi etap zautomatyzowanej selekcji, który pomógłby odsiać materiał zbędny do analizy. Odrzucono słowa mające mniej niż cztery litery (najczęściej różnego rodzaju skróty) oraz wszystkie rozpoczynające się wielką literą, tj. rzeczowniki własne. Końcowy rezultat zautomatyzowanego wyszukiwania i selekcji neologizmów —230 tysięcy haseł lub ich form. A zatem za pomocą komputera odrzucono ponad dwie trzecie słów. Jednak nie był to idealny wariant. Trzeci etap selekcji wiązał się ze złożonym systemem fleksji i słowotwórstwa języka litewskiego: do badania (dokładniej —do sporządzenia listy) nie były potrzebne wszystkie fleksyjne formy neologizmów. Wystarczy jedno użycie. Niestety, zawarte w programie komputerowe słowniki rdzeni wyrazów podawały cały paradygmat odmienianych neologizmów. Na przykład neologizm aplinkosaugininkas w liczbie pojedynczej, w mianowniku, wystąpił 4 razy, w liczbie mnogiej, w mianowniku —8, a w narzędniku —14 razy. Automatyczne odrzucenie niepotrzebnych form wyrazów było niemożliwe. Ponadto okazało się, że na liście neologizmów znajduje się niemało słów z błędami korektorskimi. I tutaj komputer oraz jego programy korekty błędów były bezsilne, ponieważ każde słowo znajdujące się na liście i podaną obok lokalizację tego słowa w bazie danych uznawały za błąd. Lista została oczyszczona ręcznie, a do dalszej analizy pozostawiono około 17 tys. Słów, które w latach niepodległości zyskały na aktualności, zostały utworzone lub zapożyczone z innych języków. Na przykład: atsakiklis c:\fox25a\lkt\Ikt\OO\O0\03\57- \9495BR. TXT atsimintiniausia c:\fox25a\lkt\Ikt\00\00\02\44\- D28GYVEN. TXT atsiskyriškumo c:\fox25a\lkt\Ikt\OO\OO\OO\21\FIL-142. TXT atsispaudinctojas c:\fox25a\lkt\00\00\04\25\ROLZU25. TXT atsivertéliskas c:\fox25a\lkt\Ikt\00\00\02\46\- D36TRISK. TXT atsiveztines c:\fox25a\lkt\lkt\00\00\03\98\- GR0O49D. TXT oddzielnika c:\fox25a\lkt\Ikt\0O\OO\0S\00\6 VARIK. TXT odtwarzaczy c:\fox25a\lkt\Ikt\00O\00\02\82\ACIU. TXT atSvaistelis c:\fox25a\lkt\Ikt\00\00\04\17\- LEON20. TXT ! W celu wyjaśnienia źródeł neologizmów, przyczyn ich zapożyczania lub tworzenia oraz ich zgodności z normami ogólnego języka litewskiego postanowiono przeprowadzić badanie naukowe „Analiza neologizmów (zapożyczeń i neologizmów słowotwórczych) ogólnego języka litewskiego okresu niepodległości”. Świadomy aktualności tematu oraz prawdopodobieństwa uzyskania nowych wyników, pomysł ten poparł Państwowy Fundusz Nauki i Studiów. 16 Słowa te są głównym przedmiotem przedstawianego su badania, a z nimi ir związane są inne problemy, które pojawiły się w trakcie pracy. Tak więc, podsumowując pierwszy etap — selekcji automatycznego wyszukiwania słów, można ir stwierdzić, że główną trudność tego rodzaju pracy powoduje niekompatybilność środowiska użytkownika i słowników komputerowych oraz to, że nie można automatycznie sprowadzić wszystkich form słowa do jednej formy ir podstawowej. į W drugim etapie badania sklasyfikowano wyselekcjonowany materiał. Iš od razu okazało się, że na liście znajdują się ne wyłącznie neologizmy. Be oprócz ir neologizmów zapożyczonych można wyróżnić jeszcze kilka grup nierozpoznanych słów. Po pierwsze, są to słowa, które w ostatnim dziesięcioleciu ponownie iš zyskały aktualność i przeszły z pasywnej į warstwy leksyki do aktywnej, a także słowa z dawnych pism iš (kumpelninkas, nuopilas, prekionė, rodastis), dialektyzmy (dzienelės, keimas), derywaty od nazw własnych (klaipėdienis iš od nazwy gazety „Klaipėdos diena“; powstałe od nazwisk iš donelaitiana, pleckaitiada, neoozolizmas, makdonaldizacija); Zdarzały się nazwy mieszkańców stanów, miast oraz wsi tu (dalasietis, neringiskis, kvebekieciai). Į Na liście znalazło się niemało | nieuwzględnionych w słownikach nazw narodowości i plemion (Kurdowie, Tutsi, Svao). Zdarzały się grubiańskie wulgaryzmy, słowa z języka dziecięcego (niam, popieliukas). Po drugie, zdarzały się przypadki, gdy program wyodrębniał słowa ne będące o jedynie pewnymi nierozpoznanymi formami wariantywni ymi słów uwzględnionych w słownikach, ar na przykład dawne formy wewnętrznego lokatywu kierunkowego — iliatywu (kūriniuosna, vestuvésna) oraz pobocznego lokatywu kierunkowego — alatywu (lietuvininkump). Najwięcej było nierozpoznanych form iliatywu liczby pojedynczej, używanych wymiennie z konstrukcjami przyimkowymi i przechodzących z języka mówionego do pisanego (klasén, kojon, katedron zamiast į klasę itd.). Liczne przykłady tego typu lokatywu zebrane w trakcie badania obalają pogląd, że iliatyw już wycofuje się z użycia i nabiera jedynie określonej wartości stylistycznej (Paulauskienė, Tarvydaitė 1986: 119). Po trzecie, program nie rozpoznał niektórych zdrobnień (poemelė, prakartėlė, gėrimukas), form zaimkowych (nepusiausvirieji) itp. Po czwarte, nierzadkie są również warianty ortograficzne, morfologiczne i słowotwórcze słów uwzględnionych w słownikach. Odnotowano niemało złożeń, które nie mają samogłoski łączącej albo przeciwnie (nie dvylikametis, lecz dvylikmetis, nie mėlynakė, lecz melynaakė), różnią się rodzajem (nie eglišakė, lecz eglišakis), liczbą (nie žudynės, lecz žudynė). Wszystkie te przypadki wymagają odrębnego zbadania i wyciągnięcia wniosków. Oczywiste jest, że aby ustalić rzeczywistą wartość takich wariantywnych zjawisk, należy mieć przed oczami całość użycia języka (Miliūnaitė 1995: 40). Po wyodrębnieniu tych wymienionych grup (o wyodrębnieniu leksyki, która zyskała aktualność, można mówić jedynie umownie), pozostałe słowa (około 9 tys.) pogrupowano według tradycyjnej klasyfikacji neologizmów — na zapożyczenia i nowe derywaty. Z kolei każda grupa składa się z kilku podgrup. Nowe zapożyczenia zwykle dzieli się na wyrazy międzynarodowe oraz obce. Obie te warstwy leksyki tradycyjnie klasyfikuje się według pochodzenia i stopnia przystosowania do języka litewskiego. Jeszcze niedawno językoznawcy twierdzili, że najwięcej nowych zapożyczeń pochodzi z języka rosyjskiego, ponieważ w tym języku otrzymuje się największą część informacji 17 (Jakaitienė 1980: 84), o zebrane obecnie fakty wyraźnie pokazują, że rusycyzmy, a ogólnie ar slawizmy, dominują jedynie w podgrupie dawnych obcości, którym nierzadko właściwa jest stylistyczna ar konotacja wartościująca (skaurada, rubežius, cielas, pieška), o natomiast iš na pierwszym miejscu znajdują się słowa pochodzące z języka angielskiego. Mając na uwadze, że sam proces zapożyczania z pewnością be nie jest zjawiskiem nowym, to obfitość — wyrazów międzynarodowych jest jednym z lingwistycznych wyróżników publicystyki (Bitinienė 1995: 2), jo intensywność w badanym okresie nadal zaskakuje. Ponieważ komputerowa wersja „Słownika wyrazów międzynarodowych” została włączona do programu į rozpoznawania neologizmów, to przyjmując hipotezę, że neologizm jest wyrazem, który (jeszcze) nie trafił do słownika (Busse 1996: 649), można by wyciągnąć wniosek, że wyrazy międzynarodowe automatycznie wybrane z korpusu tekstów właśnie takie są — neologizmy. Niestety, autorzy słownika „ze względów oszczędnościowych” zrezygnowali ze znacznej części derywatów, chociaż, jak zauważyli recenzenci (Gaivenis 1987a: 69, Palionis 1987: 68), zawsze ne konsekwentnie przestrzegali ustalonych zasad. Dlatego, mając przed sobą listę słów nierozpoznanych przez komputer, nadal nie jest jasne, czy rzeczywiście te derywaty już wówczas funkcjonowały w języku, niemniej są to neologizmy. ar I tak we wstępie (TŽŽ 1985: 3) stwierdza się, że do słownika nie włączono nazw osób z dziedzin nauki zawierających człon -logija. (Nie wiadomo, dlaczego w takim razie wpisano patologas, pedologas i in.) Pozostaje jedynie przypuszczać i wierzyć, że odnotowane w korpusie endokrinologas, konchiliologas, kriminologas, politologas itd., choć niewłączone do słownika, są od dawna używanymi słowami. Oczywiste jest, że termin neologizm można do nich stosować tylko z pewnymi zastrzeżeniami. Inna sytuacja zachodzi w przypadku tych internacjonalizmów, których prawie całego gniazda słowotwórczego nie ma w słowniku, np.: edukologija, edukologas, edukologinis; kultūrologija, kultūrologas, kultūrologinis; faktografia, faktograf, faktograficzny, faktograficzny itd. Medycyna, ekonomia, teologia, muzyka, sport — to dziedziny, w których zapożyczeń jest szczególnie dużo. Część z nich trafiła już do sporządzonych przez Komisję Językową wykazów niewłaściwych obcojęzycznych zapożyczeń i ma litewskie odpowiedniki — neologizmy (distributorius — dystrybutor, nuskenuoti — zeskanować), dla innych nie stworzono jeszcze odpowiednich zamienników (bejsbol, softball), a dla trzecich, bardzo rozpowszechnionych, być może nie warto ich już tworzyć (jogurt, singiel, hit). Nie wszystkie zapożyczenia spotykane w prasie w jednakowym stopniu przystosowały się do języka litewskiego. Niektóre z nich (nie jest ich wiele) nie podporządkowały się jeszcze prawom fonetyki i morfologii języka litewskiego (disco [disko], papaya [papaja], atache [atašė]), mamy więc przykłady „najprostszego (i najgorszego) postępowania z najnowszymi obcojęzycznymi zapożyczeniami” (Girčienė 1997: 64). Do obcojęzycznych zapożyczeń zalicza się również przykłady żargonu (fuksauti, chebrantas, psichuškė, pacanas, diskonas). Kolejną grupą neologizmów są neologizmy słowotwórcze. Klasyfikuje się je z uwzględnieniem modeli słowotwórczych. W grupie neologizmów odnotowano przykłady wszystkich czterech modeli słowotwórczych”: a) = Ša iw p i va. Zob. : =; = Żaden z przedstawionych przykładów neologizmów nie znajduje się w wielkim „Słowniku języka litewskiego- “. Jednak w analizowanym wykazie jest ich niemało. Ponieważ nie dysponujemy komputerową wersją tego 18 a) słownika, derywaty z przedrostkami: b) bepilotis, bevizis; derywaty z przyrostkane mi: su znaleziono neologizmy jedynie z przyrostkami -imas (muzealnictwo), -ykla (magazyn, przędzalnia), -ininkas (rozlewnik, różdżkarz), -ėlis (przegrywający), -tojas (śmieciarz), -iklis (zbieracz, tragarz, zdejmowacz, sterownik), -ynas (cmentarzysko porzuconych rzeczy, pigwowcowy sad, siedlisko korników), ale ir su sufiksami nieodznaczającymi się produktywnością (sliekide); c) derywaty od zakończeń: jmitis, jautra, irsmas, d) nuodribos; złożenia Wyrazy: tego typu neologizmy pod względem liczby i różnorodności niemal nie ustępują derywatom przedrostkowym (jvairiagridis, plonatinklis, saviSaudis, laivagrybis). Odnotowano złożenia będące terminami: laizligé (wet.), banglenté (sport.), kraujasekys (zool.) ir itp. Takie słowa o typowej budowie nazywa się systemowymi neologizmami (Barauskaitė ir itp. 1995: 43). Oczywiste jest, że znaczna ich jų część powinna być uznana za — potencjalne, czyli takie, których nowości nie dostrzegamy. Przykładami potencjalnych neologizmów mogłyby być również takie złożenia: auksagalvis, basagalvis, dešragalvis, drambliagalvis, plienagalvis, žvynagalvis. Ich mnogość na liście nierozpoznanych słów można by wyjaśnić tym, że „leksykografowie nie lubią potencjalnych neologizmów i starają się nie włączać ich do słowników” (Gaivenis 1987b: 33). Prawda, nie wszystkie neologizmy są systemowe. Znaleziono również przykłady neologizmów autorskich i stylistycznych: džinsuma, plaukuosena, skiedrija, žaidynas. Niektóre z nich od razu postrzegamy jako twórcze odstępstwa od obowiązujących norm leksykalnych (Busse 1996: 647), natomiast do oceny innych potrzebny jest kontekst. Dane statystyczne również pomagają odróżnić neologizmy systemowe od okazjonalizmów®. Wyrazy, których częstotliwość użycia sięga dziesiątek, a nawet setek razy, są rzeczywistymi kandydatami do uwzględnienia w przyszłych wydaniach słowników. Spośród takich wyrazów można wymienić: aplinkosauga (użyty 420 razy), pasaulėvoka (44), ploviklis (20), pilstukas (176), vandenvala (88). Natomiast wyrazy odnotowane tylko jeden raz prawdopodobnie nie staną się jednostkami słownika języka ogólnego. Dotyczy to nie tylko neologizmów indywidualnych, lecz także terminów leksyki specjalistycznej, wąsko stosowanej (ezofagogastroduodenoskopinis, alfafelandrenas). Swoistą pozycję pośrednią między zapożyczeniami a neologizmami zajmują wyrazy, które mają litewski lub międzynarodowy rdzeń oraz element obcego pochodzenia, przez innych nazywany także składnikiem (avia-, auto-, mikro-, tele-, termoi in.). Obecnie jest to bardzo popularny sposób tworzenia wyrazów. Najczęściej wskazuje się następujące przyczyny swobodnego rozpowszechniania się tego typu neologizmów: podejście słowotwórcze, nieokreślone miejsce w języku litewskim; przyjmuje się założenie, że wyrazy mniej więcej odpowiadające prawidłowościom słowotwórczym, które nie trafiły do normatywnego skomputeryzowanego „Słownika współczesnego języka litewskiego”, są neologizmami, choć wśród nich mogą znajdować się także uaktualnione derywaty z wcześniejszego okresu. * Oprócz systemowych i okazjonalnych wyróżnia się także semantyczny rodzaj neologizmów — nowe znaczenie znanego wyrazu. Ponieważ wyraz został włączony do słownika komputerowego, program automatycznego wyszukiwania neologizmów go nie rejestruje. 19 w systemie, nieuwzględnione przypadki użycia, nadmierne uwypuklanie kwestii pisowni (Kupčinskaitė — że się 1997: 58). O rozpowszechniają, wyraźnie pokazują dostępne dane. Wcześniej su członem videorejestrowano tylko kilka wyrazów (videomagnetofonas, videokasetė, videokamera), obecnie znajdujemy o już videoklastotę, videomadas, videomeną, ir videopoeziją itd., choć nierzadko usilnie zaleca się zastępowanie tego ir t. elementu litewskim odpowiednikiem vaizdo. šį Liczne przypadki z już utrwalonymi su członami (hidrokostiumas, mononatris, multivitaminai, antiteroras, stereovaizdas, pseudomitinis) niemal nie ustępują tym, których człony nie zostały jeszcze odnotowane w słownikach (ekspresolimpiada, technobiurokratija, ritmenbliuzas, vertebroneurologija, ekspolinija, popkaralienė). Obecnie szczególnie częstym członem jest euro-. Są to nie tylko ne euroentuzjasta, euroskeptikas, ar eurolyga, eurorynek, lecz także europudingas, eurotenis, eurogol, eurofakultet. ir t. t. Pojawianie się neologizmów jest dynamicznym, ir nieprzerwanym procesem. Dlatego oczywiste jest, że neologizmy należy stale rejestrować i analizować. Wybrane do analizy innowacje językowe powinny być obserwowane do czasu, aż, włączone do ogólnego zasobu leksykalnego i to ogólnej świadomości językowej, į utracą swoją zauważalnoir ść oraz wyróżnik „nowy” i zostaną przeniesione (lub tylko niektóre z nich) do słowników (Busse 1996: 654). W językoznawstwie litewskim możemy mówić jedynie o samym początku leksykografii neologizmów. Badanie to wyraźnie dowodzi, że gdy zachodzi potrzeba automatycznego przetwarzania dużej ilości danych, informatycy skutecznie wspierają językoznawców. Jednocześnie zasadniczo zmienia się metodologia badań: w przyszłości zautomatyzowany dobór neologizmów będzie znacznie szybszy, ponieważ po zastosowaniu systemu kodowania słów do korpusu języka litewskiego odpadła konieczność wyszukiwania słów w słownikach komputerowych. Oczywiście analiza neologizmów nie ogranicza się wyłącznie do ich rozpoznawania i klasyfikowania. Kolejny etap — badanie związków składniowych i kolokacji (określonego otoczenia leksykalnego) z tymi słowami. Otrzymano 1998 12 16 LITERATURA Barauskaitė J.i in. 1995: Język litewski 1, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Bitinienė A. 1995: Cechy stylu publicystycznego. —Gimtasis žodis 12(84), 1—4. Busse U. 1996: Neologizmy. Próba zdefiniowania pojęcia. —Materiały konferencyjne Euralex'96 II: Uniwersytet w Göteborgu, Katedra Języka Szwedzkiego, 645-638. Gaivenis K. 1987a: Kilka słów o nowym „Słowniku wyrazów międzynarodowych“. —Kultura języka 52, 66-70. Gaivenis K. 1987b: Barwny świat słów, Wilno: Mokslas. Gaivenis K., Keinys S. 1990: Słownik terminów językoznawczych, Kowno: Šviesa. Girčienė J. 1997: Nowe zapożyczenia w prasie. —Kultura języka 69, 64-68. Jakaitienė E. 1980: Leksykologia języka litewskiego, Wilno: Mokslas. Kupčinskaitė A. 1997: Tendencje w użyciu nielitewskich elementów (członów) językowych. —Kultura języka 69, 56-61. 20 Miliūnaitė R. 1995: Wariantywne zjawiska użycia języka ogólnego (rejestrowanie, ocena). ir — Kultura języka 67, 39-48. Palionis J. 1987: Nowy „Słownik wyrazów obcych”. — Obszary kultury 7, 67—69. Paulauskienė A., Tarvydaitė D. 1986: Normy gramatyczne i współczesne użycie, Kowno: Šviesa. Schippan T. 1992: Lexikologie der deutschen Gegenwartssprache, Tybinga: Niemeyer. TŽŽ 1985: Słownik wyrazów międzynarodowych, Wilno: Vyriausioji enciklopedijų redakcija. Urbutis V. 1978: Teoria słowotwórstwa, Wilno: Mokslas. NEOLOGIZMY W SKOMPUTERYZOWANYM KORPUSIE UNIWERSYTETU WITOLDA WIELKIEGO Streszczenie Artykuł dotyczy analizy i klasyfikacji najnowszych neologizmów litewskich, które znaleziono w części korpusu Uniwersytetu Witolda Wielkiego liczącej 30 milionów słów (czasopisma). Wszystkie jednostki leksykalne zidentyfikowane jako neologizmy dzielą się na zapożyczenia i neologizmy derywacyjne. Te ostatnie klasyfikuje się następnie, zgodnie ze wzorcami ich afiksacji, na złożenia i derywaty afiksalne, a także na neologizmy potencjalne i okazjonalne. 21