Naujažodžiai Vytauto Didžiojo universiteto kompiuteriniame tekstyne

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XLII (2000) Jurgita MIKELIONIENĖ Uniwersytet Witolda Wielkiego, Kowno NEOLOGIZMY W KOMPUTEROWYM KORPUSIE TEKSTÓW UNIWERSYTETU WITOLDA WIELKIEGO Wyszukiwanie, selekcja, klasyfikacja W języku stale pojawiają się nowe słowa. Neologizmami nazywa się słowa powstające w języku na różne sposoby (słowotwórstwo morfologiczne, zapożyczanie leksemów, skróty) oraz w wyniku rozmaitych przemian: zmian stosunków społecznych, postępu nauki, techniki i kultury; neologizmy są postrzegane jako nowe i nietypowe (Gaivenis, Keinys 1990: 132, Jakaitienė 1980: 81, Urbutis 1978: 27–29). Nie są one stabilne i trudno powiedzieć, które z nich mają pozajęzykowe (ekstralingwistyczne) powody, by się utrwalić, a które znikną wraz ze zjawiskami, które nazywają. Pojawianie się neologizmów jest ciągłym, intensywnym i trudnym do uogólnienia procesem rozwoju języka. W pracach poświęconych tej warstwie leksyki (Schippan 1992: 244) często porusza się następujące problemy: jak długo dane słowo należy uważać za neologizm; czy każdy neologizm słowotwórczy jest neologizmem, i odwrotnie; jak traktować okazjonalne konstrukcje poszczególnych autorów; czy kalki i semantyzmy należy uznawać za neologizmy; jaki status nadać nowym sememom znanych leksemów? Warto również rozważyć, czy z punktu widzenia współczesnego użycia za nowe słowa można umownie uznać także takie, które przez długi czas należały do pasywnej warstwy leksyki, a teraz wracają do aktywnego użycia. Na świecie analizie neologizmów poświęca się wiele uwagi. Lingwiści badają zarówno języki wielkie (takie jak angielski i francuski), jak i małe (takie jak duński), zajmując się rejestrowaniem, analizą i oceną tej warstwy leksyki. Ponieważ wielkie języki Europy Zachodniej zostały już przystosowane do technologii komputerowych, można różnymi metodami automatycznie pozyskiwać nową leksykę z obszernych korpusów komputerowych. Na Litwie neologizmy przez długi czas nie były systematycznie i konsekwentnie badane z oczywistych powodów: komputeryzację języka litewskiego rozpoczęto całkiem niedawno, dlatego nie można było prowadzić zautomatyzowanego wyszukiwania ani analizy neologizmów. Zautomatyzowane wyszukiwanie neologizmów w języku litewskim przeprowadzono na części korpusu opracowywanego w Centrum Lingwistyki Komputerowej Uniwersytetu Witolda Wielkiego, zawierającej 30 mln wyrazów i obejmującej teksty publicystyczne z różnych dziedzin z lat 1991–1996. 15 Na wstępnym etapie badania1, po zastosowaniu programu rozpoznawania neologizmów opracowanego przez V. Zinkevičiusa (program ogólny nie rozpoznaje tych słów, ponieważ nie zostały one włączone do słowników komputerowych), wyselekcjonowano około 750 tys. jednostek językowych: pojedynczych nierozpoznanych liter, skrótów i wyrazów. Chociaż program umożliwia automatyczne wyodrębnianie słów zawierających obce elementy słowotwórcze i pomaga sporządzać listy najnowszych wyrazów, okazało się, że potrzebny jest drugi etap zautomatyzowanej selekcji, który pozwoliłby odrzucić materiał zbędny do analizy. Odrzucono słowa krótsze niż cztery litery (najczęściej różne skróty) oraz wszystkie zaczynające się wielką literą, czyli rzeczowniki własne. Końcowym wynikiem zautomatyzowanego wyszukiwania i selekcji neologizmów było 230 tys. haseł lub ich form. A zatem komputer odrzucił ponad dwie trzecie słów. Nie był to jednak wariant idealny. Trzeci etap selekcji wiązał się ze złożonym systemem fleksji i słowotwórstwa języka litewskiego: do badania (a dokładniej — do sporządzenia listy) nie są potrzebne wszystkie formy fleksyjne neologizmów. Wystarczy jedno użycie. Niestety, komputerowe słowniki rdzeni wyrazowych zawarte w programie podawały cały paradygmat odmiany neologizmów. Na przykład mianownik liczby pojedynczej neologizmu aplinkosaugininkas wystąpił 4 razy, mianownik liczby mnogiej — 8 razy, a narzędnik — 14 razy. Automatyczne odrzucenie niepotrzebnych form wyrazów było niemożliwe. Ponadto okazało się, że na liście neologizmów znajduje się wiele słów z błędami korektorskimi. Również w tym przypadku komputer i jego programy do poprawiania błędów były bezradne, ponieważ każde słowo z listy oraz podane obok miejsce jego wystąpienia w bazie danych uznawały za błąd. Listę oczyszczono ręcznie, pozostawiając do dalszej analizy około 17 tys. słów, które upowszechniły się, zostały utworzone lub zapożyczone z innych języków w latach niepodległości. Na przykład: atsakiklis c:\fox25a\lkt\lkt\00\00\03\57\9495BR.TXT atsiminčiausia c:\fox25a\lkt\lkt\00\00\02\44\D28GYVEN.TXT atsiskyriskumo c:\fox25a\lkt\lkt\00\00\00\21\FIL-142.TXT atsispaudinėtojas c:\fox25a\lkt\lkt\00\00\04\25\ROLZU25.TXT atsivertėliškas c:\fox25a\lkt\lkt\00\00\02\46\D36TRISK.TXT atsivežtinės c:\fox25a\lkt\lkt\00\00\03\98\GR049D.TXT atskirtuką c:\fox25a\lkt\lkt\00\00\05\00\6VARIK.TXT atstatinėtojų c:\fox25a\lkt\lkt\00\00\02\82\ACIU.TXT atšvaistėlis c:\fox25a\lkt\lkt\00\00\04\17\LEON20.TXT 1 W celu ustalenia źródeł neologizmów, przyczyn ich zapożyczania lub tworzenia oraz zgodności z normami ogólnego języka litewskiego postanowiono przeprowadzić badanie naukowe „Analiza neologizmów (zapożyczeń i neologizmów słowotwórczych) ogólnego języka litewskiego z okresu niepodległości”. Dostrzegając aktualność tematu i prawdopodobieństwo uzyskania nowych wyników, pomysł ten wsparł Państwowy Fundusz Nauki i Studiów. 16 Słowa te stanowią główny przedmiot prezentowanego badania; wiążą się z nimi także inne problemy, które pojawiły się w trakcie pracy. Podsumowując zatem pierwszy etap — automatycznego wyszukiwania i selekcji słów — można stwierdzić, że główną trudność takiej pracy powodują niezgodność środowiska użytkownika ze słownikami komputerowymi oraz fakt, że nie da się automatycznie sprowadzić wszystkich form wyrazu do jednej formy podstawowej. Na drugim etapie badania sklasyfikowano wyselekcjonowany materiał. Od razu okazało się, że na liście znajdują się nie tylko neologizmy. Oprócz nowych derywatów i zapożyczeń można wyróżnić jeszcze kilka grup nierozpoznanych słów. Po pierwsze, są to słowa, które w ostatnim dziesięcioleciu ponownie zyskały aktualność i przeszły z pasywnej warstwy leksyki do aktywnej, a także wyrazy ze starych tekstów (kumpelninkas, nuopilas, prekionė, rodastis), dialektyzmy (dzienelės, keimas), derywaty od nazw własnych (klaipėdienis od tytułu gazety „Klaipėdos diena”; powstałe od nazwisk donelaitiana, plėckaitiada, neoozolizmas, makdonaldizacija); zdarzały się nazwy mieszkańców państw, miast i wsi (dalasietis, neringiškis, kvebekiečiai). Na listę trafiło wiele nazw narodowości i plemion nieuwzględnionych w słownikach (kurdai, tutsis, svao). Pojawiły się też wulgarne wyrazy oraz słowa z języka dziecięcego (niam, popieliukas). Po drugie, zdarzało się, że program wyselekcjonował nie wyrazy, lecz tylko niektóre nierozpoznane formy lub warianty wyrazów ujętych w słownikach, na przykład dawne formy inessivu ruchu — illatywu (kūriniuose, vestuvėsna), a także allatywu ruchu — allatywu (lietuvininkump). Najwięcej było nierozpoznanych form liczby pojedynczej illatywu, używanych wymiennie z konstrukcjami przyimkowymi i przechodzących z języka mówionego do pisanego (klasėn, kojon, katedron zamiast į klasę itd.). Liczne przykłady tego rodzaju inessivu zebrane podczas badania podważają opinię, że illatyw już zanika w użyciu i nabiera jedynie określonej wartości stylistycznej (Paulauskienė, Tarvydaitė 1986: 119). Po trzecie, program nie rozpoznał niektórych zdrobnień (poemėlė, prakartėlė, gėrimukas), form zaimkowych (nepusiasvireji) itp. Po czwarte, dość często występują także warianty pisowni, morfologii i słowotwórstwa nieuwzględnione w słownikach dla zawartych w nich wyrazów. Odnotowano wiele złożeń, w których brakuje samogłoski łączącej lub, przeciwnie, jest ona dodana (nie dvylikametis, lecz dvylikmetis; nie mėlynakė, lecz mėlynaakė); różnią się rodzajem (nie eglišakė, lecz eglišakis), liczbą (nie žudynės, lecz žudynė). Wszystkie te przypadki wymagają odrębnego zbadania i sformułowania wniosków. Jest oczywiste, że aby ustalić rzeczywistą wartość takich zjawisk wariantywnych, trzeba mieć przed sobą pełny obraz użycia (Miliūnaitė 1995: 40). Po oddzieleniu wymienionych grup (o wyodrębnieniu leksyki, która ponownie zyskała aktualność, można mówić jedynie umownie) pozostałe słowa (około 9 tys.) pogrupowano według tradycyjnej klasyfikacji neologizmów — na zapożyczenia i nowe derywaty. Każda z tych grup składała się z kolei z kilku podgrup. Nowe skolinius zwykle dzieli się na wyrazy międzynarodowe i wyrazy obce. Obie te warstwy leksyki tradycyjnie klasyfikuje się według pochodzenia oraz stopnia przystosowania do języka litewskiego. Jeszcze niedawno językoznawcy twierdzili, że najwięcej nowych zapożyczeń pochodzi z języka rosyjskiego, ponieważ w tym języku otrzymuje się najwięcej 17 informacijos dalis (Jakaitienė 1980: 84), o dabar surinkti faktai aiškiai rodo, kad rusizmai ar apskritai slavizmai vyrauja tik senųjų svetimybių, kurioms neretai būdinga stilistinė ar vertinamoji konotacija, pogrupyje (skaurada, rubežius, cielas, pieška), o pirmauja iš anglų kalbos atėję žodžiai. Mając na uwadze, że sam proces zapożyczania z pewnością nie jest nowym zjawiskiem, a ponadto bogactwo wyrazów międzynarodowych jest jedną z cech lingwistycznych publicystyki (Bitinienė 1995: 2), jego intensywność w badanym okresie wciąż zaskakuje. Ponieważ komputerowa wersja „Słownika wyrazów międzynarodowych” została włączona do programu rozpoznawania neologizmów, przyjmując hipotezę, że neologizm to wyraz, który (jeszcze) nie trafił do słownika (Busse 1996: 649), można by wyciągnąć wniosek, że wyrazy międzynarodowe automatycznie wyekscerpowane z korpusu są właśnie takie — są neologizmami. Niestety, redaktorzy słownika „ze względów oszczędnościowych” zrezygnowali ze znacznej części derywatów, choć, jak zauważyli recenzenci (Gaivenis 1987a: 69, Palionis 1987: 68), nie zawsze konsekwentnie przestrzegali ustalonych zasad. Dlatego, mając przed sobą listę wyrazów nierozpoznanych przez komputer, nadal nie wiadomo, czy te derywaty rzeczywiście już wówczas funkcjonowały w języku, czy jednak są neologizmami. Na przykład we wstępie (TŽŽ 1985: 3) stwierdzono, że w słowniku nie uwzględniono nazw osób tworzonych od dziedzin nauki zawierających człon -logia. (Nie wiadomo, dlaczego w takim razie wpisano patologas, pedologas itd.) Pozostaje jedynie przypuszczać i wierzyć, że odnotowane w korpusie endokrinologas, konchiliologas, kriminologas, politologas i tym podobne, choć nieuwzględnione w słowniku, są wyrazami używanymi od dawna. Oczywiste jest, że termin neologizm można do nich stosować tylko z pewnymi zastrzeżeniami. Inaczej jest w przypadku tych internacjonalizmów, których prawie całego gniazda słowotwórczego nie ma w słowniku, np.: edukologija, edukologas, edukologinis; kultūrologija, kultūrologas, kultūrologinis; faktografija, faktografas, faktografinis, faktografiškas itd. Medycyna, ekonomia, teologia, muzyka, sport — to dziedziny, w których zapożyczeń jest szczególnie dużo. Część z nich trafiła już na sporządzone przez Komisję Języka listy niezalecanych obcych wyrazów i ma litewskie odpowiedniki — neologizmy (distributor(i)us – platintojas, nuskenuoti – nuskaityti), dla innych nie utworzono jeszcze odpowiednich zamienników (keisbolas, softbolas), a dla kolejnych, bardzo rozpowszechnionych, być może nie warto już ich tworzyć (jogurtas, singlas, hitas). Nie wszystkie zapożyczenia spotykane w prasie w równym stopniu przystosowały się do języka litewskiego. Niektóre (jest ich niewiele) nie poddają się jeszcze prawom litewskiej fonetyki i morfologii (disco [diskol, papaya [papaja], atache [atašė]), mamy więc przykłady „najprostszego (i najgorszego) obchodzenia się z najnowszymi obcymi wyrazami” (Girčienė 1997: 64). Do obcych wyrazów zalicza się także przykłady żargonu (fuksauti, chebrantas, psichuš̌kė, pacanas, diskonas). Kolejną grupę neologizmów stanowią neologizmy słowotwórcze. Klasyfikuje się je z uwzględnieniem modeli słowotwórczych. W grupie neologizmów słowotwórczych odnotowano przykłady wszystkich czterech modeli słowotwórczych2: 2 Żaden z podanych przykładów neologizmów słowotwórczych nie występuje w wielkim „Słowniku języka litewskiego”. Jednak na analizowanej liście jest ich niemało. Ponieważ nie mamy komputerowej wersji tego słownika, 18 a) derywaty z przedrostkami: bepilotis, bevizis; b) derywaty z przyrostkami: znaleziono neologizmy nie tylko z przyrostkami -imas (muziejavimas), -ykla (kaupykla, pynykla), -ininkas (pilstukininkas, virgul ininkas), -ėlis (prasilošėlis), -tojas (šiukšliautojas), -iklis (kaupiklis, nešiklis, nuėmiklis, valdiklis), -ynas (pamestinukynas, svarainynas, kiniavarpynas), lecz także z przyrostkami nieodznaczającymi się produktywnością (sliekidė); c) derywaty z końcówkami: įmitis, jautra, irsmas, nuodribos; d) złożenia: neologizmy tego typu pod względem liczby i różnorodności niemal dorównują derywatom z przyrostkami (įvairiagrūdis, plonatinklis, savišaudis, laivagrybis). Trafiły się złożenia będące terminami: laižligė (wet.), banglentė (sport.), kraujasekys (zool.) itd. Takie wyrazy utworzone według typowych wzorców nazywa się systemowymi neologizmami słowotwórczymi (Barauskaitė ir kt. 1995: 43). Oczywiste jest, że znaczną ich część należy uznać za potencjalne — takie, których nowości nie dostrzegamy. Przykładami potencjalnych neologizmów mogłyby być także takie złożenia: auksagalvis, basagalvis, dešragalvis, drambliagalvis, plienagalvis, žvynagalvis. Ich mnogość na liście nierozpoznanych wyrazów można by wyjaśnić tym, że „leksykografowie nie lubią potencjalnych neologizmów słowotwórczych i starają się nie uwzględniać ich w słownikach” (Gaivenis 1987b: 33). Rzecz jasna, nie wszystkie neologizmy słowotwórcze są systemowe. Znaleziono także przykłady neologizmów autorskich, stylistycznych: džinsuma, plaukuosena, skiedrija, žaidynas. Niektóre od razu odbieramy jako twórcze odstępstwa od obowiązujących norm leksykalnych (Busse 1996: 647), a ocena innych wymaga kontekstu. Dane statystyczne również pomagają odróżnić systemowe neologizmy słowotwórcze od okazjonalizmów3. Wyrazy, których frekwencja wynosi dziesiątki, a nawet setki użyć, są realnymi kandydatami do uwzględnienia w przyszłych wydaniach słowników. Można wymienić takie przykłady: aplinkosauga (użyte 420 razy), pasaulėjoka (44), ploviklis (20), pilstukas (176), vandenvála (88). Natomiast wyrazy odnotowane tylko raz najprawdopodobniej nie staną się hasłami słownika języka ogólnego. Dotyczy to nie tylko neologizmów indywidualnych, lecz także terminów z leksyki specjalistycznej, używanej w wąskim zakresie (ezofagogastroduodenoskopinis, alfafelandrenas). Szczególną pozycję pośrednią między zapożyczeniami a neologizmami słowotwórczymi zajmują wyrazy, które mają litewski lub międzynarodowy rdzeń oraz element obcego pochodzenia, nazywany przez innych także członem (avia-, auto-, mikro-, tele-, termo- itd.). Obecnie jest to bardzo popularny sposób słowotwórczy. Najczęściej wskazuje się następujące przyczyny swobodnego rozpowszechniania się neologizmów tego typu: podejście pragmatyczne, nieokreślone miejsce w języku litewskim przyjmuje się zatem założenie, że wyrazy w przybliżeniu zgodne z prawidłowościami słowotwórczymi, które nie zostały uwzględnione w normatywnym, skomputeryzowanym „Słowniku współczesnego języka litewskiego”, są neologizmami, choć wśród nich mogą być także uaktywnione derywaty z wcześniejszego okresu. 3 Oprócz neologizmów systemowych i okazjonalnych wyróżnia się także neologizmy semantyczne — nowe znaczenie znanego wyrazu. Ponieważ wyraz jest uwzględniony w słowniku komputerowym, automatyczny program wyszukiwania neologizmów ich nie odnotowuje. 19 w systemie, nieomówione przypadki użycia, nadmierne podkreślanie kwestii ortograficznych (Kupčinskaitė 1997: 58). O tym, że się rozpowszechniają, wyraźnie świadczą dostępne dane. Wcześniej z członem video-notowano tylko kilka wyrazów (videomagnetofonas, videokasetė, videokamera), a obecnie znajdujemy już także videoklastotę, videomadas, videomeną, videopoeziją itd., choć nierzadko usilnie zaleca się zastąpienie tego elementu litewskim odpowiednikiem vaizdo. Liczebnie przypadkom z już utartymi członami (hidrokostiumas, mononatris, multivitaminai, antiteroras, stereovaizdas, pseudomitinis) niemal dorównują te, których członów nie odnotowano jeszcze w słownikach (ekspresolimpiada, technobiurokratija, ritmenbliuzas, vertebroneurologija, ekspolinija, popkaralienė). Obecnie szczególnie częstym członem jest euro-. To nie tylko euroentuziastas czy euroskeptikas, eurolyga, eurorinka, lecz także europudingas, eurotenisas, euroįvartis, eurofakultetas itd. Powstawanie nowych wyrazów jest procesem dynamicznym i nieustannym. Dlatego oczywiste jest, że nowe wyrazy należy stale rejestrować i analizować. Nowości językowe wybrane do analizy powinny być obserwowane aż do chwili, gdy, włączając się do leksyki ogólnej i powszechnej świadomości językowej, utracą swoją zauważalność oraz cechę wyróżniającą „nowy” i zostaną przeniesione (lub tylko niektóre z nich) do słowników (Busse 1996: 654). W litewskim językoznawstwie możemy mówić jedynie o samym początku leksykografii neologizmów. Badanie to wyraźnie dowodzi, że gdy zachodzi potrzeba automatycznego przetwarzania dużej ilości danych, informatyka skutecznie wspomaga językoznawców. Zasadniczo zmienia się przy tym metodyka badań: w przyszłości zautomatyzowany dobór nowych wyrazów będzie znacznie szybszy, ponieważ po zastosowaniu systemu kodowania wyrazów w korpusie języka litewskiego odpadła konieczność wyszukiwania wyrazów w słownikach komputerowych. Oczywiście analiza nowych wyrazów nie ogranicza się wyłącznie do ich rozpoznawania i klasyfikowania. Kolejnym etapem jest badanie związków składniowych i kolokacji (określonego otoczenia leksykalnego) tych wyrazów. Otrzymano 1998 12 16 LITERATŪRA Barauskaitė J. ir kt. 1995: Lietuvių kalba 1, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Bitinienė A. 1995: Publicistinio stiliaus ypatybės. – Gimtasis žodis 12(84), 1–4. Busse U. 1996: Neologismen. Der Versuch einer Begriffsbestimmung. – Euralex'96 Proceedings II: Göteborg University, Department of Swedish, 645–658. Gaivenis K. 1987a: Keli žodžiai apie naująjį „Tarptautinių žodžių žodyną“. – Kalbos kultūra 52, 66–70. Gaivenis K. 1987b: Margas žodžių pasaulis, Vilnius: Mokslas. Gaivenis K., Keinys S. 1990: Kalbotyros terminų žodynas, Kaunas: Šviesa. Girčienė J. 1997: Naujosios svetimybės spaudoje. – Kalbos kultūra 69, 64–68. Jakaitienė E. 1980: Lietuvių kalbos leksikologija, Vilnius: Mokslas. Kupčinskaitė A. 1997: Nelietuviškų kalbos elementų (dėmenų) vartojimo polinkiai. – Kalbos kultūra 69, 56–61. 20 Miliūnaitė R. 1995: Variantiški bendrinės kalbos vartosenos reiškiniai (fiksavimas ir vertinimas). – Kalbos kultūra 67, 39–48. Palionis J. 1987: Naujasis „Tarptautinių žodžių žodynas“. – Kultūros barai 7, 67–69. Paulauskienė A., Tarvydaitė D. 1986: Gramatikos normos ir dabartinė vartosena, Kaunas: Šviesa. Schippan T. 1992: Lexikologie der deutschen Gegenwartssprache, Tübingen: Niemeyer. TŽŽ 1985: Tarptautinių žodžių žodynas, Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija. Urbutis V. 1978: Žodžių darybos teorija, Vilnius: Mokslas. NEOLOGISMS IN THE COMPUTERISED CORPUS OF VYTAUTAS MAGNUS UNIVERSITY UNIVERSITY Summary The paper deals with the analysis and classification of the most recent Lithuanian neologisms that have been found in a part of Vytautas Magnus University corpus of 30 million words (periodicals). All the lexical items identified as neologisms are subdivided into loan-words and derivational neologisms. The latter are further classified according to the patterns of their affixation into compounds and affixation derivatives as well as into potential and occasional neologisms. 21