Nauji kalbos reiškiniai: natūralioji ir dirbtinė atranka

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LIETUVIY KALBOTYROS KLAUSIMAI XLII (2000) Rita MILIUNAITE Instytut Języka Litewskiego, Wilno NOWE ZJAWISKA JĘZYKOWE: NATURALNA IR SZTUCZNA SELEKCJA Język ogólny ir ja Używającą społeczeństwo wiążą dwojakie relacje, — kształtujące się spontaniczir nie i wspierane przez świadomą działalność językową. Mamy skłonność, by więcej mówić o świadomej stronie funkcjonowania języka ogólnego (dalej jb), rozważamy — zasady normalizacji, same normy, — ogólnie kwestie porządkowania, natomiast strona spontaniczna bk znalazła się jakby w cieniu. o ta Jednak nie regulujema bk użycia również nie wolno tracić z oczu, ponieważ iš właśnie w nim krystalizują się normy, „sprawdzana” jest zasadność ir zaleceń specjalistów językowych, w nim przede wszystkim pojawiają się nowe zjawiska. W zwyczajnych warunkach nadzorowane użycie zachowuje pewną równowagę, nie zostaje naruszone bk naturalne dążenie żywego języka do rozwoju, a t. y. jednocześnie zaspokajane są potrzeby wspólnoty językowej. Czy możemy uznać, że nasz ir współczesny język ogólny zachowuje taką równowagę? Ośmielę się stwierdzić, że równowaga ta jest znacznie naruszona, a wyraźnie wskazują na to osobliwości funkcjonowania nowych zjawisk we współczesnym użyciu oraz reakcja społeczeństwa na te zjawiska. W podręcznikach językoznawstwa spotyka się pogląd, że język zmienia się stopniowo, zupełnie niezauważalnie dla mówiących: bk į to „Zresztą be ze specjalnych badań socjologicznych jasno wynika, że wspólnota językowa uważa, iż dziś mówi dokładnie tak samo jak wczoraj, że obecne pokolenie mówi dokładnie tak, jak mówiła jego rodzice“ (Karaliūnas 1997: 49). Co więcej, twierdzi się, że „jednostka nie uświadamia sobie praw języka“, ponieważ „zjawiska językowe nigdy nie są krytykowane przez mówiących i każdy naród w ogóle jest zadowolony z języka, który otrzymał i którym się posługuje“ ta ji ir (tamże). Obecna sytuacja naszego języka literackiego, nawet bez specjalnych badań, wydaje się zupełnie inna: język nie ewoluuje stopniowo, lecz czasami, jak się zdaje, ogarnia go gorączka rewolucji. Po pierwsze, wspólnota językowa odczuwa zmiany języka i reaguje na nie na różne sposoby, najczęściej wyrażając niezadowolenie z powodu najbardziej namacalnych nowych zjawisk, które burzą dotychczasowe przyzwyczajenia i powodują zamęt w codziennym użyciu języka (na przykład oburza się na napływ nowych zapożyczeń, oryginalną pisownię nielitewskich nazw własnych, nielitewskie intonacje w użyciu publicznym itp.). Po drugie, zbyt gwałtowne zmiany języka pogłębiają rozbieżność między pokoleniami i warstwami wspólnoty językowej, a czasami grożą brakiem wzajemnego porozumienia. Czyż nie tak jest obecnie, gdy językoznawcy ze starszego, a nawet średniego pokolenia, proszeni o poradę w sprawie użycia jakichś nowych słów, po raz pierwszy muszą zetknąć się z takimi określeniami jak na przykład didżej, drajv czy singiel i wyjaśniać, czym one są, to znaczy z czymś, co dla młodzieży stało się już zwyczajne i już kształtuje į jų język. Nawet niektóre nowe zapożyczenia, specjalnie obserwowane, wyselekcjonowane i umieszczane ir na listach į wyrazów niezalecanych, niektórym wydają się przypadkowe i niespotykane. Znaleźlibyśmy więcej ir przykładów wskazujących, że zbyt gwałtowne zmiany wywołane nowościami obracają się przeciwko samemu społeczeństwu: niektóre poziomy języka i dziedziny jego użycia stają się nadmiernie wariantywne, ir użytkownicy języka, zmuszeni nieustannie zgadywać, ir gdzie i kiedy ir ką wybierać (zresztą nierzadko po ir to, by przypodobać się „tym językoznawcom”), zaczynają nie — ufać językowi, który w ir zwykłych warunkach powinien być opanowany w szkole, a później w życiu nie ma sprawiać ir większych trudności. A zatem nasz język ogólny nie zawsze jest w ne stanie bez przeszkód pełnić swoje najważniejsze funkcje, a świadoma działalność językowa, o choć czasem zewnętrznie aktywna, mimo wszystko nie ir potrafi zrównoważyć naporu żywiołu. Szukając sposobów odzyskania równowagi, przyjrzyjmy się bliżej spontanicznemu powstawaniu iš nowych zjawisk oraz į osobliwościom funkcjonowania i użycia ir jų języka. Patrząc na obecne dziesięciolecie, możemy į uchwycić takie procesy językowe, które w spokojniejszych czasach były albo bardzo nieznaczne, albo uwidaczniały się dopiero w znacznie dłuższym okresie. Chodzi tu o rozwój funkcji w ir bk różnych dziedzinach życia społecznego, wewnętrzne ir zmiany samego języka (por. Rudaitienė, Vitkauskas 1998: 11-29). Na przykład jeszcze 10-15 przed rokiem pojawienie się jakiegoś nowego słowa wydawało się zaledwie wydarzeniem, ne a teraz codziennie o spadają na nas całymi lawinami dresingi, mobingi, roumingi, dypy, czipy, klipy, stepery, ir steplery... Przeglądając beznadziejnie ir starzejące się słowniki, ir nie znajdziemy znaczeń takich słów, które już całkowicie się z nami zżyły, nė jak jogurt, su makijaż, rating (na przykład w podręcznych słownikach stylista to ar „pisarz piszący dobrym stylem” ir , specjalista w dziedzinie stylistyki; korektor stylu i języka”, a o teraz także — ir „kreator mody”). W przygotowywanym į nowym „Słowniku języka ogólnego”, należy sądzić, znajdują się pieluchy, środki masowego ir przekazu i cała plejada innych umacniających się neologizmów. Chociaż powszechnie uznaje się, że „słowa są najbardziej zmienną i ir najbardziej otwartą częścią systemu językowego” (Palionis; 1985: 212), namacalnych nowych zjawisk pojawia się w ir systemie gramatycznym. Zmienił się nawet graficzny obraz tekstu litewskiego: do nazw własnych i nazw obcojęzycznych ir dopuściliśmy obce znaki, spójność pisanej postaci słowa (choćby obcego) rozbija apostrof. Nawet intonacja czasami nie wytrzymuje obcego wpływu, traci właściwe nam cechy rytmu mowy i zmian wysokości głosu. Na wszystko, co pojawia się nowego, możemy patrzeć z kilku punktów widzenia: 1) czy powstało ono na gruncie naszego własnego języka, czy pojawiło się pod wpływem innych języków; 2) czy jest to spontanicznie ukształtowane nowe zjawisko, czy rezultat świadomej działalności językowej; 3) czy jest to innowacja jednodniowa, czy mająca skłonność do rozpowszechniania się. Mając na uwadze świadomie kształtowany, nadzorowany i normalizowany język ogólny, najwięcej trosk budzi niewątpliwie to, co jest mu obce, oraz to, co kształtuje się spontanicznie, a te dwa aspekty innowacji we współczesnym użyciu języka, jak się wydaje, zaczynają dominować. Dlatego, pozostawiwszy na uboczu świadomie wprowadzane i podtrzymywane innowacje językowe (znaczną ich część stanowiłaby celowo porządkowana terminologia różnych dziedzin), dalej interesujące będzie pokazanie, jak różnorodne są te spontanicznie powstające innowacje, ponieważ właśnie ich niejednorodność powinna przede wszystkim decydować o naszym odmiennym stosunku do nich. jų ir į Ogólnie rzecz biorąc, wszystko, co nowe, często budzi podejrzliwość, nieufność, a nawet strach. ar Oto kilka lat temu młoda pisarka w jednym z wywiadów przyznała, że miała wiele kłopotów z redaktorką swojego utworu, która wykreślała z tekstu wszystko, czego su nie znalazła w normatywnych opracowaniach językowych, a więc odrzucała to, iš co nowe. ko ta ir To oczywiście już skrajność, gdy nie pojmuje się przede wszystkim specyfiki języka artystycznego ani w ogóle naturalnej potrzeby ir samego języka do ciągłego odnawiania się, ponieważ język niezmienny, nierozwijający się, jest już językiem wymierającym. — A więc — į jakie nowości możemy przyjmować o spokojnie, jakich powinniśmy się wystrzegać, a nawet przed nimi bronić? Nowości tymczasowe i dobór naturalny Według częstotliwości i ir rozpowszechnienia użycia nowości można į umownie podzielić na dwie grupy: 1) nowości tymczasowe oraz 2) nowe zjawiska rozpowszechniające się w użyciu. O losie nowości tymczasowych decyduje dobór naturalny — nie rozwijają się one nawet do rangi zjawiska, lecz tylko spełniają swoją funkcję w określonym kontekście i zanikają. Są to jednorazowe, sytuacyjne (przynajmniej nieaktualne dla naszej codziennej praktyki językowej) zapożyczenia lub neologizmy, tak zwane doraźne derywaty (Paulauskienė 1994: 53), a także różne przypadkowe lub kontekstowe warianty itp. Nowe, nieznane słowo często próbuje się wyjaśnić, w taki czy inny sposób zdefiniować, aby adresat, który styka się z nim po raz pierwszy, nie znalazł się w informacyjnym ślepym zaułku: Znajomość wina rozpoczęła się od poznania sommeliera — człowieka, który w restauracji doradza gościom wybór wina i jego dopasowanie do potraw LR 1998 02 13. Mobingas [...] to nowe i trafne słowo, wywodzące się z języka angielskiego i oznaczające „napadać, zacząć kogoś besztać, wyzywać- ”. Dziś słowem tym określa się „psychoterror w miejscu pracy” R 1998 11 04 ir itp. Aby przynajmniej w przybliżeniu zrozumieć neologizmy, czasami nie potrzeba nawet minimalnego kontekstu (np. kultūrpelkė LR 1998 09 08, verslavyris R(Br) 1998 11 21), a czasami ich znaczenie wyjaśnia się dopiero po zrozumieniu omawianej sytuacji. Na przykład od słowa akiratis utworzono ausiratis. Kontekst jest następujący: dziennikarza radiowego (komentatora sportowego) pytają: /.../proszę przypomnieć, jak długo już jest pan nieobecny w naszym akiratis, a dokładniej — ausiratis R 1997 03 10. Inny autor potrzebował ironicznie nazwać nieistniejące stworzenie — gyvatvabzdį, ponieważ wyobrażenie sobie istnienia takiego gatunku podsunęło mu gramatycznie i stylistycznie pomieszane zdanie: „Podczas wykonywania prac przez lasy pracownicy mogą zostać ukąszeni przez węże i inne jadowite owady” ŠA 1996 08 31. Autor neologizmu może również sam bardziej szczegółowo wyjaśnić przyczyny i sposób powstania nowego słowa. Na przykład M. Kontrimaitė w wiadomości o „Poetyckiej jesieni Druskiennik '98” pisze: Właściwie ostatni wieczór coraz bardziej przeradzał się w žaimas. To — mój stworzony neologizm od żmudzkiego słowa žaimotis, — jak to dokładniej przetłumaczyć — mniej więcej — „wygłupiać się”. [...] Tak proponuję pięknie, po narodowemu i dźwięcznie nazywać wszystkie happeningi, performanse oraz inny postmodernistyczny fluksizm ir Dvd 1998 11 06. Dobrym przykładem może tu być język dzieci: ucząc się ir mówić i poznawać możliwości języka, dziecko tworzy własne słowa, które są zrozumiałe tylko w najbliższym otoczeniu, najczęściej w rodzinie. jo — Na be przykład bez specjalnear go wyjaśnienia słowo sijoné byłoby chyba niezrozumiałe (to nie ma nic wspólnego ze su słowem „sijonas”). Po prostu dziecko, znając czasownik „sijoti”, ale nie pamiętając, jak nazwać ar przedmiot, za pomocą którego wykonuje su się tę czynność — sito — pyta: t. y. Mamo, gdzie położyłaś moją „sijonę”, su którą latem przesiewałem piasek? (od czasownika tworzy rzeczownik za su pomocą znanego sobie przyrostka -onė, ponieważ w swoim języku ma już „dėlionę- ”, słyszało „kaponę- ”). Jeszcze kilka neologizmów z języka dzieci: „paslėpa” „kryjówka- ”, „likenos” „odpady, resztki”, „apvilkinys” — „ubranie”, „darborankiai” — „narzędzia pracy” Nierzadko zdarza się, że ekspresję autora ograniczają właściwości kategorii rodzaju rzeczownika (por. Paulauskienė 1994: 153-165), dlatego w razie potrzeby może być tworzona (albo za pośrednictwem przekładów trafia) formy wyrazów niezarejestrowane w dziełach normatywnych. Załóżmy, że w razie potrzeby żeńskiego odpowiednika rzeczownika kalvis tworzy się kalvė (na przykład dziennikarka o swojej pracy mówi: jestem kuźnią krótkich reportaży informacyjnych LA 1998 06 06). Do nieporęcznego, nieodmiennego internacjonalizmu atašė dołącza się przyrostek oznaczający rodzaj żeński: Oto nasza attaché kulturalna w Szwecji. Piękna, miła dziewczyna, która už wyszła za Szweda LM 1999 09 11. O oto jak uzasadnia się pojawienie formy „auklis”: mężczyźni Ar mogą być nianiami, sekretarkami, położnymi? We Francji nie boją się wybierać niemęskich zawodów. Prawdą jest, że nazwy zawodów „asystentka dyrektora”, „kosmetyczka” ar „niania” nadal nie mają męskich odpowiedników, ale to nic nie znaczy. Posiadanie mężczyzny-- niani — to szczyt marzeń niejednego malucha. Taki „auklis” szybciej biega, o piłce nożnej i samochodach zna się lepiej niż koleżanki 0 ir jų R(J) 1997 09 06. Nie wywołałoby żadnego zdziwienia stwierdzenie, że gwiazda popu poślubiła fotomodela, chociaż rzeczownik — „gwiazda popu” rodzaju żeńskiego — oznacza tu osobę płci męskiej, a „fotomodel” odwrotnie — o rzeczownik — rodzaju — męskiego oznacza przedstawicio elkę płci żeńskiej. Porównajmy jeszcze zdania: Wszystkie modelki poczuły się pokrzywdzone R(J) 1994 12 10. Czy supermodelki bardzo sobie zazdroszczą? R(Br) 1995 07 01. Zwolniona z więzienia modelka S. Slater [...] nie kryła swojej radości LR Tę niezgodność w uzgadnianiu rodzaju dostrzega uważne na język spojrzenie 1996 10 09. humorysty: od rzeczownika „gwiazda” używanego na określenie mężczyzn ir tworzy się „gwiazdyniš as”, podobnie jak od „kotka” — „kocur”. A iš od — rzeczownika „model”, gdy mowa o przedszkolakach prezentujących mody, dziennikarze naturalnie tworzą „modeleczka”. Jeszcze kilka podobnych tworów: /...] że gdy zaśpiewał po wyjściu — prawdziwy słowik! R(J) 1996 06 29. Nie bez powodu [...] poeci opiewają kobietę, matkę, strażniczkę domowego ogniska, mądrą doradczynię |[...[i wreszcie „piorunochronkę“, zapewniającą równowagę psychoemocjonalnego stanu całej rodziny R(Br) 1995 09 09. Tak go pociągała wzniosłość, jak gdyby urodził go nie matka, lecz pomnik R(J) 1996 12 21. I być może mężczyzna nie potraktowałby tego doświadczenia tak jak moja bohaterka LM 1997 03. Tymczasowe innowacje są — najczęściej wyrazem indywidualności, dlatego jų więcej można znaleźć skodyfikowanych norm w mniej ograniczanych dziedzinach użycia języka — w literaturze pięknej, — języku potocznym, a także publicystyce, tam, gdzie potrzebna jest — sugestywność. Czasami takie jednodniowe innowacje zaczynają być używane szerzej, lecz rzadko kiedy wychodzą ir poza granice użycia właściwego niewielkiej grupie už społecznej, a jeśli ar wychodzą, mogą być po prostu niezrozumiało e. ir Oto czytelnik gazety oburza się, znalazłszy niezrozumiałe słowo vlaberizmas: „Ale tego słowa nie znalazłem w żadnym słowniku filozofii słów ar międzynarodowych“ D 1996 07 18. Redakcja wyjaśnia, że na jest to słowo nazywające aforyzmy tworzone przez znanego karykaturzystę Władimira Beresniowa, utworzone z pierwszych sylab imienia i nazwiska autora (D 1996 07 20). Jeśli taka innowacja staje się społecznie celowa, zostaje „podchwycona“, może się rozpowszechnić i staje się własnością powszechnego użycia. Zatem przejściowe innowacje zasadniczo nie powinny budzić ani lęku, ani niebezpieczeństwa, chyba że zaczęłyby się rozpowszechniać i okazałoby się, że pod jakimś względem są wadliwe z punktu widzenia systemu językowego. Przypadek pośredni w życiu innowacji — to rzeczy związane z modami językowymi, „zaledwie na kilka sezonów”, które przejmuje się jako aktualności, lecz z czasem wycofują się przynajmniej z aktywnego użycia. Oto obok terminu wojskowego mobilizacija w języku potocznym (i odzwierciedlającej go publicystyce) tymczasowo pojawił się homonim o ironicznym zabarwieniu, utworzony od słowa mobilus, -i: telefoninė mobilizacija (ŠA 1991 02 06), którego znaczenie można by w przybliżeniu oddać jako „powszechne zaopatrzenie się w telefony komórkowe”. Jednym z ciekawszych przykładów tego rodzaju innowacji jest częstsze używanie form rodzaju żeńskiego obok rodzaju męskiego w przypadkach, gdy sama forma rodzaju męskiego i tak może mieć uogólnione znaczenie właściwe obu rodzajom. Mówiąc terminami językoznawczymi, formy rodzaju męskiego cechuje neutralizacja. Na przykład, mówiąc Ta poezija įkandama kiekvienam poezijos mėgėjui, słowem mėgėjas nazywamy ogólnie ludzi obojga płci należących do określonej grupy. Ale autentyczne zdanie z tekstu krytycznoliterackiego brzmi tak: Kad sava gimtąja kalba parašyta poezija, įkandama kiekvienam ir kiekvienai poezijos mylėtojui(-- ai), pasiekė ir pasiekia poezijos aukštumų, yra įrodę ir mūsų poetės ir poetai [...] Dvd 1995 02 03. Oczywiste jest, że użycie tutaj takich form rodzaju żeńskiego jest zbędne, lecz jest ono inspirowane ideami feminizmu i wspierane przykładem innych języków. Oto fragment recenzji wystawy autorstwa zagranicznego autora: Na koniec — zarzut wobec kuratorów projektu, którzy tak nieudolnie przetłumaczyli tytuł wystawy. Sądzę, że sam autor nawet nie przypuszcza, iż dzieło „Pokoloruj sam” jest przeznaczone wyłącznie dla przedstawicieli rodzaju męskiego, dlatego w kontekście dzisiejszych obyczajów oraz aktualnych kwestii społeczno-- politycznych taki tytuł jest straszliwie niepoprawny. W cywilizowanych krajach już od dawna wszędzie używa się obu form rodzajowych odmieniających się słów (sam / sama), a zwłaszcza w tak uroczystych przypadkach LM 1997 04 12. Patrząc z takiej perspektywy, tak samo „straszliwie niepoprawna” powinna wydawać się ir nasza rodzima twórczość ludowa, chyba ir że nadamy jej „cywilizowaną” postać: sam sama nie chce, Ko drugiemu / drugiej nie rób to | ir t. t. Dobrze, jeśli formy rodzaju żeńskiego w tekście iš ciągłym pełnią funkcję rozróżniającą i są używane ir celowo (na przykład w ogłoszeniach, przy poszukiwaniu pracowników, rzeczywiście czasami trzeba pokazać, że płeć pożądanej osoby nie ma znaczenia: Firmie potrzebny jest księgowy lub księgowa); sama forma rodzaju męskiego księgowy mogłaby budzić wątpliwości, kobiety mogą odpowiedzieć na takie ogłoszenie. ar | Lecz natrętnie forsowane nadmiarowe formy prowokują do ir zamieszczenia takiego ogłoszenia: Osoby odpowiedzialne, osoby odpowiedzialne rodzaju żeńskiego! Umywszy dokładnie ręce, nie wynośmy mydła! KD 1998 12 31. Be to, spójrzmy, jak wyglądałyby na przykład nasze kodeksy prawne, gdyby w nich obok formy rodzaju be męskiego zaczęto konsekwentnie pisać formę rodzaju żeńskiego. ir Oto jaki byłby artykuł Kodeksu postępowania karnego: 265 oskarżyciel, /...] -ka, oskarżony, -a, obrońca, -czyni, pokrzywdzony, -a ir jo ar jego przedstawiciel, -ka, a także powód cywilny, -ka, pozwany cywilny, przedsta- -ė ir jų wiciele, -ki mają równe prawa do przedstawiania dowodów [...]. A więc język czasami składa hołd ir modzie. Oceniając podobne zjawiska, które przez jakiś czas funkcjonują, trzeba sprawdzić, czy nie wywierają one jakiegoś negatywta nego wpływu, niezależnie od tego, że moda może szybko przeminąć. Otóż tak ne niegdyś modna lambada. Zanim dziennikarze nauczyli się ją akcentować, ir moda przeminęła, ale nikt nie jest pewien, czy kiedyś znów nie powróci. Rozprzestrzeniające się innowacje i selekcja sztuczna Część innowacji z różnych przyczyn się rozprzestrzenia. Właśnie tutaj powinniśmy skupić najwięcej uwagi i wyjaśnić, jak się rozprzestrzeniają, jak zapuszczają korzenie w glebie naszego języka, które z nich są naszemu językowi potrzebne, a z których należy zrezygnować. Rozprzestrzeniające się innowacje przez pewien czas mogą funkcjonować, a następnie również w sposób naturalny albo przymusowy (poprzez kodyfikację) wycofać się z użycia (na przykład sponsorius i jego derywaty, które szczyt użycia osiągnęły około 1992–1993 roku, po tym, jak Komisja Języka pod koniec 1993 r. zajęła stanowisko, rzeczywiście są bliskie całkowitego zniknięcia z przestrzeni publicznej). W innych przypadkach rozprzestrzeniające się innowacje utrwalają się w użyciu i mogą przejść do struktury języka. O tym, że innowacja się rozprzestrzenia, w pierwszej kolejności świadczą dane statystyczne dotyczące użycia, tj. częstotliwość użycia i utrwalenie się w różnych dziedzinach użycia bk. Kolejną oznaką rozprzestrzeniania się jest rozgałęzianie się z punktu widzenia systemu językowego. Sposoby tego rozgałęziania się zależą od właściwości językowych zjawiska, przede wszystkim od poziomu języka. Innowacje leksykalne z czasem obrastają derywatami, np.: pilstukas — pilstukininkas, dešrainis — dešrainininkas (przykład z reklamy: Czy już zapisałeś się w szeregi dešrainininków? LR 1998 05 07). Zapożyczenia przynoszą ze sobą wyrazy pokrewne (muzyka country — kantristas — kantriteka; graffiti — graferis itp.). Aby nowy wyraz mógł właściwie funkcjonować, z tym samym rdzeniem zapożycza się lub tworzy to, co jest najbardziej potrzebne: 1) nazwę przedmiotu, 2) nazwę czynności, 3) nazwę wykonawcy czynności, nazwę cechy czynności przedmiotu i inne: hakeris hakeriauti, paparacis paparaciškas, (paparaciška nuotrauka serveris serverynas, ofisas ofisininkas ofisinis, (ofisiné pramoga 4) ar ir — — -a KV 1998 09 25), — — — -ė R 1998 05 28). O umacnianiu się w użyciu swoistego neologizmu purvasklaida świadczą pojawiające się wkrótce derywaty (LA 1997 12 07) — purvasklaidininkas (R 1998 06 01) ir itp. Sam język ma pewne środki ochronne przed rozgałęzianiem się leksykalnych zapożyczeń. Na przykład nawet ci, którzy używają printera, nie biorą się za printowanie (Klimavičius, 1997), ponieważ istnieje rodzimy czasownik spausdinti. Ale dobór naturalny zazwyczaj jest zbyt słaby, aby w języku wskutek świadomej be ingerencji pozostało tylko to, ko iš czego rzeczywiście potrzeba. Obce słowo nietrudno zauważyć, od razu je podchwycić albo oburzyć się na jego używanie, a nawet wyśmiać, pobawić się nim, poszukać nieoczekiwanych współbrzmień: Gdy tysiące ludzi tupały i kołysały się w rytm muzyki country, setki zgromadzonych cierpliwie czekały w kolejkach do toalet LR 1998 06 29. Zmiany znaczeń słów, nowa frazeologia są z punktu widzenia normowania prawdopodobnie najtwardszymi orzechami. Zmiany te nie zawsze dają się łatwo uchwycić, ponieważ nie zawsze łatwo ustalić, czy jest to rezultat rozwoju rodzimego języka, czy przesunięcie znaczeniowe pod wpływem innych języków (por. Klimavičius 1985: 197-199; Jakaitiene 1997: 5), na które można by patrzeć jak na dopuszczalne rozszerzenie lub przeniesienie już istniejącego znaczenia, czy też jest to najprawdziwsza kalka znaczeniowa, niemieszcząca się w systemie znaczeń jakiegoś słowa lub grupy semantycznej. Na przykład jeszcze niedawno czasownik šildyti uzyskał w użyciu nienotowane w słownikach znaczenie, które bez trudu zrozumielibyśmy ze zdania: Na koncercie, przed występem gościa z Holandii, publiczność rozgrzewała znana litewska grupa popowa. Oczywiście czasownik šildyti znalazł się w takim kontekście nie bez wpływu innych języków, ale całkiem zasadnie, ponieważ takie użycie ma oparcie w znanym nam systemie znaczeń tego czasownika. Bardziej złożona jest zmiana znaczenia innego słowa — przymiotnika gyvas, -a. W użyciu rozpowszechniają się połączenia gyva muzika (audycja itp.), gyvai groti, oznaczające, że działanie jest jednocześnie, tu i teraz, wykonywane i obserwowane — w przeciwieństwie do działania, które nastąpiło wcześniej i jest powtarzane tylko za pośrednictwem nagrania: Organizatorzy „Eurowizji”, oszczędzając środki przeznaczone na konkurs, postanowili, że na koncercie „na żywo” będzie śpiewał tylko wokalista, a cała pozostała muzyka będzie odtwarzana z nagrań R 1999 03 19. „Młodzieżowa estrada” jest festiwalem muzyki fonogramowej, ale zespołom bardzo pragnącym grać na żywo udostępnia się taką możliwość KV 1997 02 28. „Dzień dobry, panowie, może chcieliby panowie wstąpić? U nas dziś wieczorem pornografia na żywo” — [...] zagaduje stylowy długowłosy młodzieniec LR (S) 1998 10 02. Czasami używa się tu również przymiotnika tikras, -a: Dyskoteka w tym klubie odbywa się codziennie, w piątki rozbrzmiewa prawdziwa muzyka R 1996 10 05. Koncert prawdziwego brzmienia ze studia koncertowego LNK KV 1995 10 07. Żywa muzyka oznacza dla nas przede wszystkim „nastrojowa, dynamiczna, chwytliwa”, a na skrzyżowaniu z tym nowym znaczeniem samo użycie rzuca wyzwanie. Przeczytajmy reklamę Domu Pogrzebowego: „Lakrima” ma trzy sale pożegnań. [...] W najdroższej brzmi muzyka na żywo LR 1997 10 04. Całe frazeologizar my o obcym znaczeniu czasami tak niepostrzeżenie wnikają do użycia, że zaczyna się z į nimi postępować su jak z własnymi. su Tutaj granice między własnym a obcym ir natychmiast znikają, połączenia wyrazowe są przekształcane, odkrywa się nowe odcienie znaczeń w kontekstach i czerpie się z ir nich przyjemność. W ten sposób powstaje powiedzenie Człowiek — człowiekoLM 1993 11 13. wi sponsorem. Żargonowe wyrażenie zabić czas Jurgis Gimberis rozszyfrowuje następująco. Į pytanie Jak zabić czas? on odpowiada: Można ir su kijem, aż — się przyzwyczaisz, aż trafisz... KD 1997 10 11. Przerabiając powiedzenie, kurczaki liczy się jesienią (w sprawie tego zob. Petkevičienė 1995), zaczyna się liczyć wszystko: Biegaczy liczy się jesienią R 1997 09 24; Piękności będziemy liczyć jesienią R 1997 09 18; Kurczęta liczy się jesienią, a o gimnazja? Dlg 1998 04 17 ir t. t. W ostatnich latach w języku (!) publicznym coraz bardziej rozpowszechnia się żargonowe powiedzenie odjeżdża dach. Trafia na usta ludzi į władzy (Zdaniem przewodnicząc- [...] ego Sejmu, z powodu ustaw antykagebistowskich „niektórym już odjeżdżają dachy” PB 1998 07 17; Chciałem uzgodnić urlop z ir pracą. [...] Mówiąc potocznie, dach zaczął odjeżdżać, poddawany obróbce w okresie LR 1999 02 02), „odjeżdżanį ia dachu” (D 1995 10 12; LR 1998 07 20), poszukuje się su związku w dosłownym znaczeniu słowa „sfogo”: W czasach sowieckich ta miejsce nie zostało zabudowane, przeciwnie, zburzono niewielki kościół ewangelicko-luterański, który cudem przetrwał, a po powrocie iš Syberię jeszcze widziałem, co be prawda, dachu. Wówczas nie do znaleziono kilkudziesięciu tysięcy sowieckich rubli na naprawę o jego dachu, teraz sądzę, że być może mieszkańcom Biržai „Dachy odjechały”, jeśli nie pamiętają historii swojego miasta; przeciwnie, LA 1998 08 26. Ir samemu „sfogui” nadaje się znaczenie „głowy”, „świadomości” (np. : „į dach“ daje mocno, zwłaszcza W Lourdes, dokąd przyjechaliśmy nocą ŠA 1998 05 16). Podobnie słowo „gwóźdź” zostało przejęte na określenie najważniejszej części jakiegoś wydarzenia, akcentu, szczytowego nė momentu, a nie usłyszawszy ostrzeżenia, że „to nie nasz ta gwóźdź” (Klimavičius zostaje 1992), uczyniony osią całego artykułu: jeden zespół jest płonącym je — gwoździem festiwalu folklorystycznego, — inne o zespoły — gwoździkami, a sam szczyt — tego święta — fikras uknolis. Zatem granica została już przekroczona: gwóźdź artykułu dla autora — nasz (ŠA 1998 05 30). Jeszcze mniej zauważalnie, wolniej nowości przenikają do į systemu gramatycznego. Jeśli obca nowość nie jest dostosowana do systemu gramatycznego, często przez dłuższy lub krótszy czas konkuruje ze sobą kilka wariantów. Konkurencja między odmiennymi wariantami odmiany obcych rzeczowników nieodmiennych (hobi: hobis) może być dobrym ir jų przykładem na to, że sama selekcja naturalna jest bezsilna w odrzucaniu niewygodnych form nieodmiennych, gdy pojawia się ich szczególnie dużo. W ostatnich latach zaczęto używać nieodmiennych zapożyczeń kari, kivi i innych, które niweczą utrwaloną tendencję, usankcjonowaną także w pracach normatywnych, aby odmieniać podobne słowa. Ponownie używa się form brendi, bikini, žaliuzi, choć usankcjonowano formy bikinis, brendis, žaliuzės (TŽŽ: 1985). Z drugiej strony nie można powiedzieć, że w samym uzusie nie ma tendencji do odmieniania. Użytkownicy czujący żywy język odmieniają nawet uznane za nieodmienne słowa želė, reziumė, spageti; z nieodmiennego mis powstaje misė (opublikował nową trójkę litewskich mis i wicemisių JG 1991, Nr. 9; będziecie mogli |...] podyskutować, wybierając litewską misę KV 1993 06 04). Odmienia się nawet kazi10 no (który, swoją drogą, przed wojną odmieniał „Lietuvos aidas”: Przyszedł pełen kasyn Arabów 1937 10 23, cyt. iš LA 1997 11 14); por. współczesnego mówcę telewizyjnego: Jej syn przegrał w tym kasynie jej dom (choć potem „poprawia się”: w tym kasynie) LTV(P) 1994 01 18. Pozostawianie nowych nieodmiennych form naturalnej selekcji, uznawanie, że t. y. „samo użycie pokaże“, jest zapewne niecelowe. Zalecenia Komisji Językowej dotyczące odmiany niektórych takich neologizmów (euro, kari) istnieją i stanowią wprawdzie częściowe, ale przynajmniej jakieś rozwiązanie problemu (por. Dobelienė 1997). Zapożyczone jednostki językowe mogą pozwolić, aby dalej zaczęła się tak zwana interferencja — językowa, gdy przejmowane są nie tylko same obce jednostki, lecz także relacje ne między wyrazami ir (Karaliūnas 1997: 345-347). Na przykład na utrwalone cechy naszej składni zdania, szyku wyrazów, a nawet intonacji coraz silniej wpływają obce nieodmienne hybrydowe nazwy firm i nazwy zespołów, zwłaszcza gdy w tekście są używane samodzielnie, ar bez rodzajowych — słów objaśniających: W Tallinie „Kalev“ pokonał „Zagreb“ LR 1997 10 23; Francuscy napastnicy rozgromili „Barcelona“ R 1997 10 18; Następnie KamAZ pokonał krasnodarską „Kubanė“ R 1997 02 12 i wiele innych przykładów. Zdarza się, że w nazwie firmy występuje litewski odmienny wyraz, ale jakby blokuje go następujący po nim obcy wyraz i cała nazwa staje się nieodmienna: zwrócił się do biura „Krantas Shipping“; Zostań przyjacielem „Bitė GSM“; [...] Z kartą „Bitė GSM“ już dziś mogą Państwo korzystać z łączności komórkowej w Danii LR 1995 11 10; prawda, później zaczęto odmieniać Bitė: Z „Bite GSM“ — do Czech i Włoch D 1996 12 02. Czy to nie z powodu podobnych nieodmiennych nazw powstają już także takie połączenia: w pobliżu sklepu „Širvinta“; nad salonem „Nijolė“ (Vaskelaitė 1997: 22-23)? Ciekawe, czy bardzo daleko jest już także do powiedzenia Pójdę do „Hermis Draudimas“... Wprowadzając do systemu gramatycznego jakąś nowość, musimy być szczególnie ostrożni, przecież do osunięcia się gór czasem wystarczy, aby poruszył się zaledwie jeden drobny kamyk. Czynnik czasu jest bardzo sprzyjający żywiołowemu umacnianiu się innowacji. Im dłużej w użyciu funkcjonuje niezakodowane nowe zjawisko, tym większa może być później sprzeczność między normą rzeczywistą a skodyfikowaną, zważywszy na to, że językowe nawyki i świadomość językowa naszego społeczeństwa nie są takie, aby we wszystkich przypadkach wybierany był najodpowiedniejszy wariant (w użyciu najpierw pojawiają się vagnorkos, a dopiero potem na siłę zaczyna się je zastępować formami vagnorėliais itd.). Nowe zjawiska rozprzestrzeniają się nie całkowicie chaotycznie — można dostrzec pewne prawidłowości. Nie należy jednak zapominać, że w epoce technologii informacyjnych państwo czy naród coraz bardziej traci swoją izolację i coraz mniej może kontrolować to, co napływa do niego z zagranicy. Tak więc, jak należy sądzić, liczba zjawisk kształtujących się żywiołowo nie będzie się zmniejszać. Dlatego świadoma działalność językowa będzie wymagała coraz większych wysiłków i coraz trudniej będzie dążyć do wspomnianej na początku równowagi. Najważniejsze pytanie brzmi zatem: co pozostawić własnemu biegowi, czyli naturalnej selekcji, a gdzie potrzebna jest sztuczna, czyli świadoma selekcja innowacji. Odpowiedź na to pytanie powinien wyznaczać umiejętność kodyfikatorów języka dostrzegania możliwych skutków umocnienia się tej czy innej innowacji. Częściowo może tu pomóc tak zwany 11