Old Lithuanian “žmuo”, “žmunį” against the background of the Proto-Baltic athematic nouns

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LIETUVIUYU KALBOTYROS KLAUSIMAI XLIII (2000) Wojciech SMOCZYNSKI Uniwersytet Jagiellonski, Krakow STAROLITEWSKIE ŽMUO, ŽMUNĮ NA TLE PRABALTYCKICH RZECZOWNIKOW ATEMATYCZNYCH* 1. Stlit. žmuo ,,cztowiek; chtop“ ukazuje si¢ w „Postylli“ Daukszy jako wyraz reliktowy, ktory cofa się przed neologizmem žmogus/žmogūs ts.', przekazanym zreszta takze pod formą z uo: žmuogus 334s, zmuogus 275;*. Charakter archaiczny wyrazu Zmué przejawia się w tym, že ma on paradygmat defektywny. Sktada si¢ on z trzech form: nom. sg., acc. sg. i nom. dualis, por. za Kudzinowskim 1977: 1, 472 n.: nom. sg. žmuo 10x, zmuo 2x (obok žmogus, Zzmogiis)’ acc. sg. zmunj 1x, žmūnį 1x (obok žmogų) nom. du. zmiine 1x, žmūnę 1x (brak form dualis od tematu zmogu-). 2. Formy zalezne acc. sg. žmūnį i nom. du. Zmune ukazuja si¢ w „Postylli“ Daukszy w nast¢pujacych zdaniach: Acc. sg. Zmunj: Ko iiemus padésti bediewes tiésos kurés jstatinéie uz žmūnį dészimti griwndl, o uz sziinj dwideszimti arba daugesn’ 339.5; Calwinas ... pasamdes Zmunj giwg 459. Nom. du.: du Zmine lipo Bazniczion 313,,, du žmūnę lipo Bazniczion 314 3. K. Būga byt zdania, ze literom kreskowanym <a> i <a> w „Postylli“ Daukszy nalezy przypisac wartošč dtugiego /ū/ i wobec tego proponowat czytac acc. sg. jako *Zmiinj, za$ nom. du. jako *Zmiine®. Jednakze litery z diakrytami <>, <> mozna u Daukszy rownie dobrze interpretowac jako oznaczenia akcentu na krétkiej samoglosce /u/. Za tym przemawia po pierwsze identycznosc pisowni <> w zmuinj i formach wyrazu „pies“, o Ktorym z cata pewnoscia wiadomo, ze w starolitewskim miat przypadki zalezne z krotkim u, por. acc. sg. stinj 339,,, dat. sg. sziini 116.5, nom. pl. szūnes 5x. Por. dale) sziike 406, = Suké * Jest to rozszerzona wersja artykutu , Starolitewskie Zmuo: rekonstrukcja paradygmatu®, ktory ukazal sie w Collectanea linguistica in honorem Casimiri Polanski, pod red. M. Brzeziny i H. Kurek, Krakéw: Uniwersytet Jagielloniski, 1999, s. 219-229. ! Obie te akcentuacje sa poswiadczone u Daukszy, zob. Kudzinowski 1977: I, 427 n. 2 Zob. Kudzinowski, Lc. 3 Por. u Mazwida: nui 5x, szmii 2x, fmu 1x obok magus 9x i fmogus (liczne). Form zaleznych o temacie Zmunnie ma, zob. Urbas 1996: 441. * Būga 1921: 424 (1959: 336). Zob. tez 1959: 214, przyp. 1. 18 „skorupa“, sukas’ 139, = sūkas(i) „kręci się“, puse 3x, pusse 2x = pūsė „częšč, potowa“. Po drugie, w oparciu o pisownie z <ū>, takie jak np. sunūs 256041, = sūnūs „syn“, lapūmo 415, [obok lapūmo 32,,] = lapimo „pycha, hardošč“ albo sūnkumas 151, = sunkumas „ciežkošč“, možna rowniez literze <a> w zapisie acc. žmūnį przypisač wartošč krotkiego /u. W dalszych wywodach będę się wigc postugiwal transkrypejami acc. sg. žmūnį i nom. du. žmūne. Niezaležnie od wskazowek, jakie wynikają z obserwacji kreskowanych liter samogtoskowych w ,,Postylli“ Daukszy, sprzeciw wobec lekcji *Zmiinj stanie si¢ bardziej oczywisty na tle nastepujacych nizej rozwazan nad prabattycka strukturą odnosnego paradygmatu. 4. Stojace obok nom. sg. Zmué formy acc. sg. Zmunj i nom. du. žmūne pokazuja, ze mamy przed soba rzeczownik z sufiksem -n-, ktory odmieniat sig atematycznie, w sposob podobny jak suo, suni. Celem dalszych uwag bedzie dociec, w jaki to sposob przy formie nominatiwu žmuo mogta si¢ ustalic osnowa staba o postaci Zmun-. 5. W swietle dotychczasowych badan uchodzi za pewne, ze nom. Zmuo przedstawia struktur¢ prabattycka *Zm-on-0, gdzie Zmreprezentuje picrwiastek w stopniu zanikowym, zaš -onsufiks w stopniu wzdtuzonym, wiasciwym dla indoeuropejskiego nominatiwu asygmatycznego. Co do analizy *Zm-on upewnia nas paralelna budowa litewskiego nom. sg. sud „pies“. W odroznieniu od Zmuo rzeczownik sué ma odpowiednik zewngtrzny, mianowicie w postaci wedyckiego nom. sg. §(u)va i wobec tego z duzo wigkszym prawdopodobienstwem moze byč wywodzony z praformy batt. *swon < ie. *k’'w-6n-0°. Tak w wypadku *šwon jak i *žmon mamy do czynienia z formacja sufigowana na -n-, ktora kiedys charakteryzowata apofonia sufiksalna -on- (acc., voc.”) :: -n- (gen.) :: -on- (nom.). 6. Z identycznosci budowy stowotworczej nominatiwow Zmuo 1 šuo wynika prawdopodobienstwo, ze i sposob odmiany obu tych rzeczownikow bedzie paralelny. W epoce historycznej odmiany te w zakresie form ze soba porownywalnych przedstawiaja si¢ jak nast¢puje: nom. sg. Suo Zmuo acc. sg. šūnį žmūnį w \ ES wv Xx . gen. sg. Sunes (*žmunės) 5 Podobnie Fraenkel, LEW 1320. Warto odnotowaé, ze Skardžius 1956: 163 sprzeciwial sig lekcji Būgi na podstawie celnego argumentu, že konicowka -uo nom. sg. nigdy nie wehodzi w alternacje z -tinprzypadkow zaleznych. * Refleks litewski zaklada dysymilatywny zanik w przed *6, ktore z czasem przeszio w lit. uo. Ewentualnie mozna by tu méwié o okazjonalnym uproszczeniu grupy naglosowej *sw-. Por. lit. šėšuras ,0jciec meza; ojciec žony“, stlit. tez „szwagier“ < *šwešuras < prabalt. *swesura- < pie. *swek 'uro- (awest. xvasura-, gr. hekuros). " Por. wed. acc. §vanam, voc. van. 19 nom. pl. Sunes (*Zmunes) nom. du. Sune Zmune 7. Komentarz do paradygmatu šuo. 7.1. Litewski nom. sg. kontynuuje ie. *k'w-on, por. wed. va, Suva (voc. Svan), orm. šown (§ < *k’'w), gr. kūon (voc. kiion). Praforma ta moze odzwierciedlac przeksztalcenie nominatiwu *pk'w-on (starsze *pek’'w-on?), ktory powstat na bazie stopnia zanikowego przypadkow zaleznych typu gen. sg. *pk’un-és. U podstawy tego derywatu na -on-/-nlezy zapewne nomen pierwiastkowe *pek u-/*pk’u- „bydto“*. Chodzi byč moze o „psa“ jako ,straznika stada bydta“. 7.2. Gen. sg. šunės (dzi$ suns) odpowiada co do apofonii sufiksu wed. sunas (zamiast *$unds), gr. kunds i wobec tego moze by¢ uznany za kontynuacje ie. genetiwu *k'u-n-ės/os. 7.3. Wedycki acc. sg. §vanam „psa“ wywodzi sig, przy uwzglednieniu prawa Brugmanna, z *§vd.nam < ie. *k'w-0n-m, tj. z formacji whasciwej dla przypadka mocnego. Sufiks jest tu pelnowokaliczny i akcentowany. Przy zgodnosci dwu form litewskich z odpowiednikami wedyckimi: nom. suo jak §va, gen. Sunes jak šūnas, oczekiwaloby sig, že rowniez accusatiwowi wed. svanam bedzie w litewskim odpowiadato *$vanj < prabatt. *$w-an-in. Tak jednak nic jest, bo litewski pokazuje šū-n-į. Temat accusatiwu šunwszedt na miejsce *$vanzapewne pod wplywem formy gen. Sunés. Motyw tego zastgpstwa nalezy upatrywac¢ w tendencji do ograniczania apofonii paradygmatycznej w przedhistorycznej fazie rozwojowej litewskiego. W danym wypadku w miejsce prabattyckiej alternacji trojeztonowej *šwon :: *Swan :: *Sun ustalita si¢ alternacja litewska z dwoma tylko allomorfami, lit. šuo :: Sun. 7.4. Dytematyzm typu Suo- :: Sunjest w zasadzie zgodny z tym, co obserwuje sie w innych paradygmatach spotgtoskowych. Jak wiadomo, litewska odmiana atematyczna nie zna przeciwstawnosci przypadkow mocnych i stabych, lecz opiera si¢ na dwdch osnowach: jedna jest whasciwa dla nominatiwu, druga charakteryzuje casus obliquus. Roznica mi¢dzy odmiana šuo, Suni (Zmuo, žmūnį) z jednej strony, a pozostatymi spotgtoskowcami z drugiej strony polega tylko na tym, ze te ostatnie pokazuja w casus obliquus sufiks spotgtoskowy z reguly na st. pefnym (-en-, -er-, -el-, -es-), nie za$ na st. zanikowym, jak to jest w šu-n-ės, šū-n-į. Por. kolejno: (A) litewskie tematy na -en-: 1. vand-en- (brak *vand-n-, *und-n-, *ud-n-"), nom. vand-ué „woda“; 2. akm-en- (brak *akm-n-), nom. akm-ué „kamien“. 5 Zob. Osthoff 1901 : 230. Ostatnio Hamp 1980; Schmitt-Brandt 1998: 147, 207. ? Por. usamodzielnione leksykalnie wyrazy (1) fot. ūdens m. „woda“ < *undenis), (2) pruskie unds m. Ench. < *undis obok wundan EV. ts., czyt. [undan], zapewne neutrum. Postaci baltyckie zakladaja metateze spolgitoski n w odziedziczonym temacie stabym *ud-n- (st. pelny: nom. *wéd-or, het. t-i-da-a-ar = /wedar/). Por. wed. abl.-gen. sg. ud-n-ds, loc. sg. uddn, uddni. — Gwarowe formy litewskie: undué (puntininkai), ondii „woda“, undens „wody“ (Zmudz) nie zawieraja odziedziczonego und-, lecz wywodza sie fonetycznie z vandud, zob. Vitkauskas 1986: 103 n. 20 (B) litewskie tematy na -er-: 1. mot-er- (brak *mot-r-), nom. moté „matka; kobieta“ (por. gen. sg. tac. matris, gr. métrés, sti. matūr [< *meho-tr-s]); 2. dukt-er- (brak *dukt-r-'"), nom. duktė „corka“; 3. ses-er- (brak *ses-r-"), nom. sesuo „Siostra“. (C) pralitewski temat na -el-/-ol-: *ab-el-/*ab-ol- (brak *4b-I-"*), nom. 6buolas „jabtko“ (tot. @budols), obelis obok obalis „jabton“. (D) litewski temat na -es-: 1. mėn-es- (brak *mėn-s-, por. tac. mensis, gr. mén'), nom. mėn-uo „księžyc; miesiąc“; 2. deb-es- < *neb’-es-'* (brak *deb-s-), nom. debesis, -iés „chmura“, gen. pl. stlit. debesų. Warunki rozpowszechnienia si¢ w oblikwie tematow ze st. pelnym e sufiksu nie zostaly na razie zbadane. Wolno przypuszczaé, ze istotna rolę w tym procesie innowacyjnym odegraty formy accusatiwu sg. typu hysterodynamicznego", ktore byly akcentowane na sufiksie. 7.5. Gdy chodzi o odmiang¢ wyrazu lit. „pies“, to uogélnienie w casus obliquus st. zanikowego sun- (eliminacja *svan-) znajduje paralelę w jezyku greckim. Por. gen. lit. Sunés :: gr. kunds, acc. lit. šūnį :: gr. kūna (nom. šuo :: gr. kuon). 7.6. Z uwagi na rolę genetiwu sg. jako tej formy, z ktorej temat staby rozpowszechnia si¢ na caly paradygmat, warto dla przyktadu wymienic te z rzeczownikow litewskich i stowianskich, ktore znane sa wytacznie pod forma stabą: (A) St. zanikowy pierwiastka: 1. lit. širdis f. „serce“, acc. širdį, ps. *sbrdb-ce <= prabst. acc. *$ird-in, forma wzorowana na gen. *§ird-és < ie. *k'rd-ės (st. pelny: lit. §érdi „rdzen drzewa; serce dzwonu“ «= *k’érd-, gr. hom. kér, het. kér'®); 2. lit. dures pl. „drzwi“ <= gen. 10 Ale poza paradygmatem istnieje derywat poswiadczajacy odziedziczony temat *dukir-. Jest nim lit. podukra „pasierbica“ < *pa-dukitr-a. Gdy chodzi o simplex dukra ,,corka®, to raczej jest to decompositum w stosunku do podukra nizeli derywat sufiksalny, *dukir-a. 1 por. gen. wed. svdsur (*swésr-s-), goc. swistrs, jak i fakt, ze w slowianskim Sladem po *sesrjest derywat *sesr-d, scs. sestra ,siostra®. 2 Temat staby *ab-Izaswiadczaja derywaty stowiafiskie: scs. jabl-an», -i f. „jablon“ (< *abl- -on-) i *ablsko „jablko“ (< *abl-u-ka-). Watpliwe jest natomiast, zeby temat taki znal réwniez jezyk pruski. Prus. woble „jabiko“ (Stownik elblaski), ktėre jest hapaksem, alternuje z konsekwentnym *(v)abelw Stowniczku Grunaua: wabelcke, wabelko, wobelke. woble moze wigc by¢ forma wtérng, synkopowana albo zniemczong pod wzgledem pisownianym (o tym zob. Smoczynski 1986: 36 n.). B Temat *mén-sbyl kontynuowany réwniez w stowianiskim, choč ulegl tu serii przeksztalcen: > 1. *méns-i- = 2. *ménsi-ko- > 3. |metateza n| *mésinko- > 4. scs. mésecs. Fazy 1-2 znajduja paralelę w slowianskim traktowaniu osnowy ie. *sh,-ul- „stonce“: = *sul-ni- = *sulni-ko- > scs. solnsce (por. § 7.6. B). Inaczej etymologizuje mėsęcb Erhart 1998. X Por. wed. ndbh-asn. „wilgoč; mgla; chmura®, ndbhasi dual. „niebo i ziemia“; scs. nebo, nebese „niebo“. D Co do terminologii typéw fleksyjnych scharakteryzowanych akcja ruchomego akcentu i apofonia zob. Schindler 1975, Rix 1976: 123. 16 Stopien wzdtuzony, ktory charakteryzowal nom. sg., jest odpowiedzialny za intonacje akutowa tematu lit. §érd-; natomiast akut w temacie stabym §irdjest analogiczny do nom. sg. 21 ie. *d*ur-0s (st. pelny *d"wor-, scs. dvors „miejsce za drzwiami“"); 3. scs. kravb „krew“ « prabst. acc. *kruw-i-n“ < *kruH-in, forma wzorowana na gen. *kruw-ės < ie. *kruh,-ės (st. petny: wed. kravi-s, gr. kréas „ociekające krwią, surowe mieso“ < *krėwh,-s-“; 4. scs. vss „wieš“ «<= gen. ie. *wik'-0s (nom. *woyk'-s, por. stlit. viėš-pats „pan“, stprus. steimans buttas waispattin dat. pl. „den Hausfrawen, paniom domu“, gr. otka-de „do domu“). (B) St. zanikowy tak w pierwiastku jak i w sufiksie: 1. scs. sans „sen“ < *sapns <= gen. ie. *sup-n-ės“ (nom. *swép-or, tac. sopor, -oris m. „gtęboki sen“, lit. sapnas ,,marzenie senne®); 2. scs. donb, don-e „dzien“ «= gen. ie. *di-n-és (nom. *dy-on/*dy-én)*; 3. ps. *salz ie. *sh,-ul- „stonce“ (= *sul-ni-* = *sulni-ko- > scs. sslnbce)®; 4. lit. wsch. bruvis f., cs. breve «<= prabst. acc. *br-uw-in*; 5. pralit. *dr-u- „drzewo“ (por. wed. dros gen. sg. „drewno“ < *dr-ew-s, gr. drūs f. „drzewo“, drutomos „drwal“) jest podstawa derywatu vrddhi, lit. derva f. «25, „drzewo smolne; smota wypalana z drewna“ < *d-e-m- + -6- ,,z drzewa, drzewny“~; 7 Problematyczna jest forma scs. dvari pl. „drzwi“, ros. dvers, mianowicie na tle braku formy *deri, z antewokalicznym allomorfem *durjak w lit. wsch. dūres, wtérnie dūrys „drzwi“. Obecnošč r sonans w pozycji po v (ver) zaklada w kazdym razie sekwencje *wr-C, nie zaš *wr-V, por. stow. Četvbr-ta:: lit. ket-vii-tas „czwarty“ (ale ket-ur-1 „cztery“). Nasuwa si¢ przypuszczenie, ze slowianska nazwa drzwi to derywat z sufiksem spoigloskowym, *dwir-yo- < *d"wr-y6-. Budowa jak w gr. t"airds m. ,,zawiasy, na ktėrych obracaja si¢ drzwi“ < *fwar-yo-. 18 Por. derywat przymiotny lit. krūvi-nas „krwawy“ = scs. krave-ns , krewny, spokrewniony*. 1 Litewski refleks tego prototypu brzmialby *kridus-. Gdy chodzi o lit. kraūjas „krew“, to z powodu (a) cyrkumfleksu i (b) dyftongu au po spéiglosce twardej budowa tej formacji pozostaje zagadkowa. Moze przyjac derywat tematyczny *krewh -o- „krwisty“ > (zanik laryngalnej) *krewo- > *krowo- (por. scs. nova: gr.néos „nowy“) > prabalt. *krava-, od ktérego sufiksem -youtworzono collectivum kraujai? *0 Tu i nizej pomijam w rekonstrukcji koficowki genetiwu alternant apofoniczny *-és. 2! Taka sama osnowe slaba zaklada derywat litewski z vrddhi: diena „dzien“ < *deyna < *deyn-eh,- <= *d-e-yn + -6-, od *din-. Por. typ diévas „boėg“ < *d-e-yw-6- ,zwiazany z niebem“ od *diw- <= *dy-ew- „niebo dzienne®. Zob. ostatnio Smoczyfiski 1998: 62 n. (z literatura). 22 Sufiks wzorowany chyba na og-ns „ogien“, por. wed. ag-ni-. B Praslowiariski temat staby *sal- < *sh,-uljest porownywalny z jednej strony z wed. gen. sūras < *suh,l-és (to z metatezy *sh,ul-), z drugiej strony z tematem mocnym *sh-welw wed. svar-/stivarn. „stonce“. Natomiast lit. sdule wyglada jak derywat typu viddhiod metatetycznej osnowy slabej: *shul- > *suhj- = * s-e-wh,l-6adi. ,sloneczny” > prabalt. *sawla-. Od takiego to przymiotnika utworzono widocznie derywat na -iya-, *sawliya, ktory ulegl w koncu substantywizagji. Zob. ostatnio Bader 1995, ktora rekonstrukcje *seuh,lprzyjmuje dla lac. sol, powolujac się na rozwdj motus < *mouH-to-. 24 Zamiast *br-yaw-in < ie. acc. *b'r-ėwH-m (por. lit. briau-na „kant, krawedZ, gran“), na skutek wyréwnania formy accusativu do gen. *br-uw-és < ie. *b*r-uH-és, z wtornym w, ktore wypelnito hiat po zaniklej laryngalnej (por. gr. ophriis, ophriios „brew““). 23 Innojęzyczne neutra o strukturze vrddhi, w szczegolnošci scs. drévo „drzewo; drewno“ < *derw-o-1stang. teoru „smolta drzewna“ < *terw-a-, nasuwaja przypuszczenie, že litewskie femininum derva moze byč z pochodzenia kolektywem, mającym -a z *-e-h, (= nom. pl. n.). 22 6. prus. pintis „droga“, o ile jest to derywat od osnowy gen. *pint-ės < *pnt-h,-és (por. wed. pathds)?*. (C) St. zanikowy pierwiastka i st. pelny sufiksu: scs. ime, imene ,imi¢“ < *jomen- < *im-men-es <= gen. *in-mén-s < ie. *(H)nh;-mén-s (por. st. pelny w tac. nomen, sti. nama < *(H)neh;-mn; brak batto-stow. *nomin). Z listy tej do poréwnania strukturalnego z šunnadaja si¢ przede wszystkim tematy *di-n- (scs. dons) 1 *sup-n- (scs. sans). 8. Paradygmat Zmuo. 8.1. Sądzi sig, ze žmuo < *Zm-6n stoi w pokrewienstwie z indoeuropejska nazwa ,ziemi“ i przedstawia soba derywat o znaczeniu „istota ziemska, ziemianin““. Ie. paradygmat rzeczownika ,,ziemia“ zostal przez Schindlera 1967: 200 i 1975: 263 zrekonstruowany jak nast¢puje: nom. *d(*)égTM-om por. het. <te-e-kdn> = /deg-an/ acc. *d(")ég"-om-m por. gre. k't"-6n-a < **t'k"-6m-am loc. *d(*)g”-ém-0 por. wed. ks-dm-i gen. *d(")g"-m-ės por. wed. j-m-ds 8.2. W jezykach batto-stowianskich ukazuja si¢ Slady tylko dwoch form powyzszego paradygmatu, mianowicie locatiwu i genetiwu sg. 8.2.1. Z locatiwem ie. *d(*)g"-ém > *g"ém trzeba powiaza¢ osnowg prabst. *Zem-, od ktorej zostata wyderywowana battostowianska nazwa ,,ziemi®: lit. Zeme, scs. zemlja < *Zem-(i)ya. Sadzac po sufiksie, byt to pierwotnie przymiotnik®, ale warunki jego substantywizacji nie zostaly na razie wyjasnione. Oprocz tematu na -(i)yastowianski zaswiadcza jeszcze derywat na -i-, *g”em-i-. Utrwalit si¢ on z jednej strony w przystéwkach ros. na zemb „na ziemię“, 0 zems „o ziemię“, z drugiej strony w przymiotniku scs. zemsns „ziemny“ < *Zemi-na-, ktory Kontrastuje % Tymczasem stowiariski pokazuje ses. pots, -i m. droga”, ktérego osnowa na -istoi w zwiazku z resegmentacja stare) formy acc. sg. *panti-n <= *pant-in < ie. *pont-h ym (wed. pantham <= *pdntam). — Tradycyjnie zaklada się tu prabalto-slowianska alternacj¢ paradygmatyczna *pant- :: *pint-. W tym punkcie nasuwa si¢ jednakze pewne zastrzezenie, poniewaz w Korpusie pruskim obok <in>, pintis, pojawiaja si¢ réwniez zapisy z <en>, mianowicie pentes i peentis ,, droga” (u Grunaua). Te zapisy z <en> nasuwaja myšl o wywodzie fonetycznym pintis z pentis < *pantis (wokalizm praformy pruskiej bytby wiec zgodny ze scs. pots). Wywod taki ma dobra paralelę w zroznicowaniu form pruskiego imieslowu *sant- , bedacy”, ktérego odpowiednik starolitewski brzmi sant-, acc. sg. santj (por. ac. sons, sontis „winien, zastugujacy na kare“ < ie. *h,s-ont-). Formy te to z jednej strony -sent- (gen. sg. emprikisentismu ,gegenwirtigenTM), z drugiej strony -sint- (nom.sg. emprijkisins „gegenwartig“). Pruska zmiana *anC > enC > inC objasnia sie najprawdopodobniej interferencja fonetyki dolnoniemieckiej, por. np. Srdn. sinte , SwietyTM < sente < sante (Lasch 1914, § 139). Co do innych przyktadow wtornego inC w jezyku staropruskim zob. Smoczynski 2000: 19n. 27 Zob. Skardžius 1956: 163, Fraenkel, LEW 1320. * Por. przymiotnik wed. ksdm-ya- ,,znajdujacy sie na ziemi, ziemski, humanus“ stojacy w opozycji do divyd- ,niebianski, diuinus“ (Fraenkel 1959: 13). 23 z scs. zemlj-5na od zemlja®. — Na osnowę prabst. *Zemztožyto się wiec ž jako fragment pierwotnego pierwiastka w st. zanikowym“" oraz em jako pierwotny sufiks na st. petnym. 8.2.2. Z genetiwem ie. *d(")g"-m-és > *g'"-m-ės (dwa stopnie zanikowe) zwiazany jest neopierwiastek battycki žm-, od ktorego wtašnie pochodzi interesujacy nas wyraz *žm-on- „istota ziemska, ziemianin“ > „czlowiek““". Odpowiedni neopierwiastek znany jest rowniez w stowianskim, tu jednak pojawia się on tylko w nazwie „węža“ i mitycznego „smoka“: scs. zmijb m. „drakon, op"is“, zmija f. „Op'is“; strus. zmii, gen. zmija; ros. zmej, zméja, sch. zmdj, zmūja itd., wszystko z ps. *zmbjb, gen. *zmbja adi. „petzający po ziemi“. Postac przedstowianska *žm-iyopokazuje, že chodzi tu o przymiotnik „ziemny, terrester“. Pierwotnie występowat on w sktadzie syntagmy *zmbjb 9žb „waž ziemny“ (specyfikacja znaczeniowa na podstawie opozycji do „węža wodnego“) i ulegt substantywizacji w następstwie elipsy rzeczownika pz”. Zwraca uwagę brak w języku litewskim odpowiednich form *žm-ijas, *žm-ija (Būga 1959: 376). 8.3. Przechodzac teraz do rekonstrukcji przedbattyckiej odmiany wyrazu *¢"m-on- > *Zm-an-, trzeba si¢ od razu zastrzec, ze odtwarzanie przedhistorycznego inwentarza form przypadkowych napotyka na dwie trudnosci. Pierwsza to brak w materiale litewskim zaswiadczenia dla atematycznej formy genetiwu sg. do Zmué. Druga trudnos¢ stanowi obecnošč osnowy obliqui Zmun- (žmūnį, Zmune). Osnowa ta jest zwykle segmentowana jako Zm-un-, tego jednakze nie da si¢ uzasadnic na drodze historyczno-fonetycznej, poniewaz struktura *g”m-n-C jest w paradygmacie singularis wykluczona. Zaczn¢ od tych szczegOtow, ktore w tej chwili wydaja się došč jasne. 8.4. Jasny jest na pewno prototyp nom. sg. *g”m-on, z ktorego wywodzi sig stlit. Zmué na gruncie regularnego rozwoju fonetycznego. Dla rekonstrukcji sufiksu w stopniu wzdtuzonym *6n mamy poza danymi porownawczymi (zob. § 5) rowniez pewne wskazowki intrabattyckie. Sa nimi sufiksy litewskie o strukturze -uon-i- (np. géluonis obok gėluė), -uon-é- (mémuoné obok momuo), -uon-a- (širšuonas obok širšuo), -uon-ia- (éduonia), ktorych uzywa się gtéwnie, choč nie wytacznie, w derywacji denominalnej, zob. Būga 1959: 333 n., 368 n. 8.4.1. Naležy przypuszcezač, že wymienione sufiksy powstaly w procesie tematyzowania dawnych rzeczownikow spotgtoskowych na -nprzez dotaczenie cech paradygmatycznych -i-, -ė-, -a-, -iado formy nom. sg. i przez unieruchomienie 9 Zob. o tym Fraenkel 1959: 13. 30 Gdyby w baitostowianskim st. pelny byl kontynuowany, nom. sg. przybratby postac lit. *dezuo i stow. *deza. 31 Por. st. zanikowy w gr. epi-k“t“6n-ios „žyjący na ziemi“ (moze tez w neo-k*m-ds „nowy, niespodziewany“). — Niezaležny od baltyckiego derywat od osnowy mocnej rzeczownika „ziemia“ przedstawia stlac. hemo „homo“ (por. nėmė „nikt“), acc. hem-6n-em „hominem“ < *g'"ėm-6n. 32 Zob. Vaillant 1950: 75; Fraenkel 1959: 4. 24 apofoniczne paradygmatu, ktėre bylo konsekwencją tematyzacji. Wciąž jednak otwartym pozostaje pytanie, jak winno się odtwarza¢ mechanizm tej tematyzacji. Moim zdaniem, sekwencję uon w tematyzowanym nom. sg. na -uon-Vmožna ujac jako amalgamat, ktory z historycznego punktu widzenia jest rozktadalny na dwa segmenty, Pierwszym segmentem jest uo jako wygtos atematycznej formy nom. -uo < *-on (zanik *-n przed pauzą), drugim zaš nm jako sktadnik sufiksu -en-/-anw przypadkach zaleznych o koncowkach wokalicznych (gen. *-en-es, acc. *-en-in albo *-an-in). Wprowadzenie uo przed n nastapito w procesie usuwania apofonii paradygmatycznej -uo (nom.) :: -en-/-an- (c. oil) droga generalizacji uo. Gdy paradygmat pierwotny, jak np. *širšuo :: gen. *širš-en-es, acc. *širš-en-į“ przybrat nową postač *širšuo :: gen. *širš-uon-es, acc. *širš-uon-į, to naturalnie powstata možliwošč wyabstrahowania zen neotematu “Sirsuon1 nastgpnie uzycia go jako osnowy dla derywatow tematycznych, por. širšuon-as „szerszen; osa“ obok širšuon-ė, stlit. širšuonis ts. (LKŽ XIV 908). Z kolei pojawienie się derywatow wstecznych typu (1) širš-ė, širš-a (LKZ XIV 906) «= širšuonė, (2)š širš-as (Chylinski, ibid.) <= širšuonas stworzyto podstawę dla resegmentacji širšuonas = širš-uonas (motywowane teraz przez širšas) itp. i tym samym dla usamodzielnienia się -uonas, -uoné itp. jako nowych sufikséw nominalnych. Stane¢ly one w jednym szeregu z dtugowokalicznymi sufiksami -tinas, -ynas, -ėnas, -Onas. Objawem tego procesu jest fakt, ze obok širšuonas pojawily si¢ mtodsze warianty širšonas, širšūnas „szerszen““*. Jeszcze požniej przez derywację wymienną -uon- :: -uolpowstaty takie warianty, jak širšuolis, širšuolė. 8.4.2. W wypadku takiej formy izolowanej, jak stlit. pirmuon-es nom. pl. f. SD „przodkowie; pierwiastki, pierwociny“ wolno zatožyč osnowę w postaci nom. *pirm-uo albo *pir-muo. Dawny acc. sg. do *pirmuo mogt mieč postač *pirm-an-in, za czym przemawiaja formy tematyzowane znane z pruskiego „Enchiridionu“, por. nom. sg. pirm-onn-is „erster“, dat.-acc. pirm-ann-in, pirm-ann-ien. 8.4.3. Podobnie jak tematy na -nprzeksztatcaly się athematica na -/-. O derywacie ébuol-as (tot. ūbuols) „jabtko“ možna powiedzieč, ze tak się ma do nom. *0b-uo < *ab-6l :: obl. *ab-eljak širšuon-as ma się do nom. širš-u0 < *širš-On :: obl. *širš-en-. Z faktu, že obok obelis f. ,,Jablon® zaswiadczona jest tez postač z sufiksem *-ol-, obalis f. ts. (LKZ VIII 985), mozna wnioskowa¢ o dwojakiej postaci pralitewskiego acc. sg. i rekonstruowac z jednej strony *ab-el-in > obelj, z drugiej strony *ab-al-in > obali (por. formy nom. pl. 6beles, gen. pl. obeliy). Z uwagi na stopien o w nom. sg. *ab-ol za starszy trzeba moze 3 Por. sti. gen. sg. §irs-n-ds [nom. Siras ,, Sowa | < *k'rhys-n-6s, osnowa *k’erh.s-en-. Ze stowianskiego por. sch. sišljen, rcs. seriens „szerszen“, osnowa ps. *Sirs-en-. 3* Na tym tle za mniej prawdopodobna uwazam obecno$¢ apofonii litewskiej uo :: itn obok uo :: 0, ktora sugeruja zestawienia leksykalne K. Būgi 1959: 331 n. 25 uwažač acc. sg. *ab-el-in, zaš *ūb-al-in < *ab-ol-im uznač za wyrownanie do nom. sg. (?). 8.4.4. Na koniec warto odnotowač, že tematyzacji ulegt rowniez prabattycki temat na -t-, *nepuo, *nepdtin, *neptés. Stlit. nepuotis „wnuk““ oparte jest o przypadek zalezny *nepuot-i-, ktory ustalit sig na miejscu *nepat-i-, wyniktego z resegmentacji starego acc. *nepdt-in < ie. *nep-6t-m*. Polaczenie uot ttumaczy sic znéw zastapieniem a przez uo Ww sufiksie accusatiwu pod naciskiem nom. *nepuo < *nep-ot albo *nepuos < *nep-ot-s (por. sti. ndpat, tac. nepos). Podobna innowacj¢ widač w tacinskim acc. nep-6t-em (zam. *nep-ot-em), a nawet w gen. nep-ot-is (zam. *neptis < *nep-t-es, por. wed. naptur“"). I tuitam chodzi o usuwanie allomorfizmu wyniklego z odziedziczonej apofonii sufiksalnej *ot :: “ot :: *t. 8.5. Rekonstrukcje accusatiwu sg. w postaci *g*m-on-m, pralit. *Zm-an-in* uzasadnia ze stanowiska poréwnawczego korelacja nom. *-6n-0 :: acc. *-on-m, por. sttac. hemo :: hemonem „cztowiek“, gr. tékton :: téktona „ciešla“ | sti. taksa :: taksanam ts., gr. aAkmon :: dkmona „kowadto““*. Dla ewentualnej praformy *¢"m-n-m, ktora miataby dwa stopnie zanikowe (jak w przypadku stabym), nie ma natomiast oparcia poréwnawczego. Na rzecz *Zm-an-in przemawiaja takze pewne wskazowki wewnetrzne. 8.5.1. Po pierwsze por. accusatiwy typu *pirm-an-in do *pirmuo oraz lit. dial. dbalį do *obuo, ktore wspomniano wyzej w § 8.4.2-3. Po drugie, za rekonstrukcja acc. sg. o postaci *Zman-in zdaje si¢ przemawiac obecnošč w jezyku litewskim wyrazu žmonės f. „ludzie“ < *Zman-é-, ktory funkcjonuje jako nom. pl. do žmuė. Jezeli ujmie si¢ ten wyraz jako derywat na stopniu wzdtuzonym, to jego osnowę trzeba bedzie odtworzy¢ jako *Zman-. Co do stopnia wzdtuzonego 0 por. lit. žolė „trawa“ od žalias „zielony“, molé „pora mielenia ziarna“ od mali, malti „mleč““. Mniej prawdopodobne wydaje si¢ 33 Dat. pl. nepuotims (temat na -i-), acc. pl. nepuocius (temat na -yo-). 36 Obok masculinum nepuotis, -iés „wnuk“ istnial zefiski temat na -i-, nepuotis (Margarita Theologica). Obok niego pojawit sig derywat. na -ė-, nepuotė „wnuczka“ (Bretkun), zob. LKŽ VIII 670. 37 Od prabaltyckiego genetiwu *nep-t-ės zostaly utworzone derywaty stlit. nept-ė „wnuczka“, nept-is „wnuk“ (LKŽ VIII 670). Z czasem i one zostaly zastapione odpowiednio przez nepuotis i nepuotė. Z innych jezykow por. scs. netii, serbsko-cs. netsjs „kuzyn“ < *nept-iyo-, wed. naptiya- .nalezacy do potomstwa“, awest. nauua.naptiian. krewniacy dziewiatego stopnia pokrewienstwa®, sti. napti, tac. neptis, -is f. ,wnuczka®. 38 Por. Stang 1966: 227. 3 por. w tematach na -rkorelacje nom. *-ér-0:: acc. *-er-m, np. gr. anér :: anéra ,,mezczyzna®, métér :: météra „matka“ (lit. motė :: moterį, scs. mati :: mater). * Do stopnia wzdlužonego *2mansprowadzil žmon (és) juz Peters 1980: 189, cho¢ nie stwierdzit on wyraznie, ze *2manjako podstawa tego derywatu nalezalo do paradygmatu rzeczownika „czlowiek“ i pojawialo się w formach acc. sg. i voc. sg. — Inaczej Fraenkel 1959: 12, kt6ry przyjmowal, ze pierwotny nom. pl. miat posta¢ *Zmuon-es (pluralizacja formy nom. sg. przez -es) i nastepnie ulegt wykolejeniu w Zmdn-es (forma gwarowa z Twerecza), mianowicie na tle tendencji do 26 *žmu(n)-, bet jos priežastis neaiški. Čia šakninis morfas žmgalėjo būti pagal nominatyvą apibendrintas kitiems linksniams (pakitimą galėjo skatinti ir ta aplinkybė, kad lietuvių kalboje nėra žodžių, prasidedančių įžum-). Pagal ved. švūnam < žk'w-on-m pavyzdį reikėtų laukti akuzatyvo formos pralie. *šv-an-in ‘Suni’. Priesagos nykstamaji laipsnį Cia reikėtų aiškinti genityvo formos įtaka: šun(į) pakeitė *švan(į) pagal šun(es) pavyzdį. Panašiu būdu pirminė forma *žman(į) galėjo prisiderinti prie genityvo žmun(es) ir virsti paliudyta forma žmunį. Aiškinant genityvo lemiamą vaidmenį daiktavardžio žmuo paradigmos kitimui, remiamasi ir lietuvių bei slavų kalbų silpnųjų atematinių kamienų daiktavardžiais, pvz., lie. širdis, dūrys, sl. vosb. Atkreiptas dėmesys ir į bendresnį dalyką: trinariai alomorfai (pvz., *§von : *švan- : šun-) paprastai keičiami dvinariais (pvz., šuo : šun-). Pateikiama ir daugiau „bitematizmo“ polinkį rodančių lietuvių kalbos linksniavimo pavyzdžių. OLD LITHUANIAN ŽMUO, ŽMUNĮ AGAINST THE BACKGROUND OF THE PROTO-BALTIC ATHEMATIC NOUNS Summary In Daukša's Postilė, the forms acc. sg. žmunį and nom. du. žmune have a stress mark placed over a short syllable. No other oblique cases are attested. The principal question that rises here is how to account for the stem Zmun-, which cannot be explained in the framework of the consonantal declension with a stem in -en-. If we take as our point of departure the relationship between the forms šuo :: Sunes, where the genitive corresponds to the inherited model (PIE *k ‘u-n-es), we are entitled to expect alongside žmuo a genitive *žumnes. This would be a reflex of *g'Jun-n-es. The suffix, in its non-syllabic variety -n-, would have induced a syllabic realisation of the root-final -m-, the regular Proto-Lithuanian reflex of which would be -um-. The allomorphic relationship of Zum (n)- to žm(uo) was, however, eliminated in favour of Zmun-. On the face of it, this looks like a metathesis *Zumn- > *Zmun-. But the motive behind this change remains unclear. A possible explanation could be that the root morph Zmspread from the nominative to the oblique cases (the fact that Lithuanian has no words beginning with įžumcould somehow have contributed to this). In the accusative we would expect, on the basis of Vedic švūnam < *k'w-on-m, a Proto-Lithuanian reflex *$v-an-in ‘dog’. The generalisation of the zero grade of the suffix should be attributed to the influence of the genitive: sun (i) replaced *$van(j) under the influence of Sun (es). By analogy, we could assume an original *2man(j) to have been assimilated to the genitive Zmun (es) to yield the attested Zmunj. In order to explain the crucial role played by the genitive singular in this remake of the paradigm of Zmuo, the parallel of the Lithuanian and/or Slavonic nouns built on weak grade athematic stems, such as širdis, dūrys, vos, is invoked. Attention is also drawn to an observation of a more general nature, viz. that a ternary allomorphic series (e.g., *§von : *švan- : *šun-) is usually replaced with a binary one (e.g., šuo : §un-). Other instances of this ‘bithematism’ in Lithuanian declension are cited in support of this. Wojciech SMOCZYNSKI Gauta 1999 06 16 Uniwersytet Jagiellonski Katedra Jezykoznawstwa Ogdlnego i Indoeuropejskiego al. Mickiewicza 9/11, PL-31-120 Krakow, Polska El. paštas [email protected] 33