Balsių kaitos aprašai nuo Augusto Schleicherio iki Kazimiero Jauniaus

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XLIII (2000) Gražina AKELAITIENĖ Uniwersytet Pedagogiczny w Wilnie OPISY ALTERNACJI SAMOGŁOSKOWEJ OD AUGUSTA SCHLEICHERA DO KAZIMIERASA JAUNIUSA §1. Zmiany w realizacji rdzenia przyciągały uwagę wielu językoznawców. Wzmianki na ten temat można znaleźć już w pierwszej drukowanej gramatyce języka litewskiego. Daniel Klein w rozdziale „O różnych pozycjach liter, czyli akcydencjach” wymienia trojakie „akcydencje liter”: zmianę, ściągnięcie i opuszczenie. W rozdziale szerzej omówiono zmiany w dialektach i stwierdzono, że inne, tj. zmiany związane z odmianą, zostaną wyjaśnione w paradygmatach deklinacyjnych i koniugacyjnych (zob. Kleinas 1957: 427). W rozdziałach poświęconych koniugacji D. Klein zwraca główną uwagę na zmiany liter oznaczających1, ale wspomina również o samogłoskach przedostatniej sylaby. Na przykład, omawiając czas przeszły czasowników, wskazuje, że niektóre czasowniki zakończone na –auju tworzą czas przeszły „zupełnie nieregularnie”, mianowicie: palowiau – od czasu teraźniejszego palauju, czasu przyszłego palausu2. Omawiając wyjątki w tworzeniu innych czasów, Klein osobno wymienia czasowniki typu sirgau, w których samogłoska przedostatniej sylaby e „dla lepszego brzmienia w czasie przyszłym zmienia się na i, które pozostaje w utworzonym od niego czasie przeszłym” (Kleinas 1957: 427). W rozdziale „O imieniu i jego akcydencjach” również mowa jest o „zmianach liter”. Oprócz uwag na temat wymiany samogłosek w końcówkach przypadków form prostych wspomina się o podobnym zjawisku w przymiotnikach i imiesłowach zaimkowych (według D. Kleina: emfatycznych). Zmianę realizacji afiksu zaimkowego, podobnie jak inne „zmiany liter”, D. Klein uzasadnia „przyjemniejszym brzmieniem” – innymi słowy, względami eufonicznymi. §2. Szczególne miejsce w historii badań nad alternacjami samogłoskowymi w języku litewskim zajmuje August Schleicher. Był pierwszym badaczem, który nie tylko objął i opisał całą różnorodność litewskich rdzeni, lecz także naukowo uzasadnił miejsce zmian wokalizmu w ogólnym systemie rozwoju dźwięków praindoeuropejskich. W 1856 r. w pierwszym, fonetycznym rozdziale Gramatyki języka litewskiego (Litauische Grammatik) szczegółowo opisano prawa samogłoskowe. Istotne jest to, że uczony ten, jak 1 D. Klein nazywa literami oznaczającymi litery występujące przed końcowym u. 2 D. Klein inaczej niż obecnie pojmuje relacje między formami czasów czasownika. Według niego wszystkie czasy wyprowadza się „bezpośrednio” lub „pośrednio” z czasu teraźniejszego trybu oznajmującego (zob. Kleinas 1957: 479). 3 pats pabrėžia (žr. Schleicher 1856: 34), aiškiai skiria tuos dėsnius, pagal kuriuos balsiai keičiasi žodžių daryboje ir kaityboje, nuo garsų sandūros dėsnių. Pirmieji kitimai sudarą sistemą, kuri lyginamojoje indoeuropiečių kalbotyroje vadinama balsių kaitos laipsniais. Anot A. Schleicherio, lietuvių kalbos balsiai kitę silpnėjimo (vocalschwächung) ir stiprėjimo (vocalsteigerung) būdu. Pastarojo skiriamos dvi pakopos, atitinkančios iš indų kalbų gramatikų žinomus guṇo ir vṛddhio reiškinius. Kaip ir lyginamosiose germanų kalbų gramatikose, jis skiria tris balsių klases, arba eiles, kurių pagrindiniai balsiai esą a, i, u. Šie balsiai ir jų atbalsiai, anot jo, sudarą balsių kaitos sistemą (žr. Schleicher 1856: 62). Pavyzdžiui, a-eilės vokalizmo žodžiai susidarę, iš vienos pusės, pakitus pagrindiniam balsiui a į o („steigerung“), iš kitos pusės, susilpnėjus („schwachung“) pagrindiniam balsiui, atsiradę variantai su e (arba pailgintu ė), i (pailgintu ī): virti, svyruoti, sverti, svėriau, svarstyti. Atskirai minima, kad kartais šioje eilėje gali atsirasti u (tampyti, tempti – įtumpas). Najwięcej podano słów z szeregu a (ponad 80), spośród których osobno wyróżniono jeszcze słowa typu bredu: braid(y)ti, wskazujące na pomieszanie z szeregiem i. Człony alternacji samogłoskowej szeregu i ułożono w następującym porządku: i(y), e (=ie), ai (dygti, diegas, daiginti); u u (ū), u (=uo), au, czasem av, ov (krūva³, krauti, kroviau). A. Schleicher opiera się głównie na pismach Ferdinanda Nesselmannna i Konstantinasa Sirvydasa. W kilku miejscach podaje wyrazy dialektalne lub z innych języków indoeuropejskich. Pozycję samogłoski głównej niekiedy pokazuje nie za pomocą całego wyrazu, lecz tylko rdzenia. Pozwala to zrozumieć, że w przeszłości musiał istnieć wyraz o takim wokalizmie, na przykład w szeregu wyrazu ėd-mi w pozycji wokalizmu a podano tylko rdzeń ad-; dla wyrazu slėgti – rdzeń slag-; dla wyrazu rėkti – rdzeń rak-, natomiast stogas reprezentuje rdzeń stag-. Przedstawiony przez A. Schleichera dość obszerny wykaz wyrazów pokrewnych jest pod wieloma względami szczególnie cenny dla współczesnych badaczy. Grupując wyrazy pokrewne, pomylił się on w jednym czy drugim miejscu; na przykład niepotrzebnie zestawia z wyrazem mirti slawizm morai „nosze pogrzebowe”, z dievas – slawizm dyvas, a gardus z gerti (zob. Sabaliauskas 1979: 68). A. Schleicher doszedł do wniosku, że wielka różnorodność samogłosek w języku litewskim, podobnie jak w innych językach, nie jest pierwotna: więcej cech pierwotnych zachowało się w szeregu u, który w języku litewskim również jest tylko trójczłonowy; o innowacyjnym charakterze szeregu i świadczy to, że występują w nim odrębne ie i ei; najdalej od formy pierwotnej odszedł szereg a (zob. Schleicher 1856: 62). Jak wspomniano, A. Schleicher wyraźnie podkreślał, że prawa głosowe są dwojakiego rodzaju. Zgodnie z omówionymi wyżej prawami, jak twierdził, głoski zmieniają się w słowotwórstwie i odmianie. Dlatego nie pomijał zmienności wokalizmu rdzenia i 3 W przykładach A. Schleichera w wyrazach krūva, šūvis, lūžti i innych rdzeniach zawierających długą samogłoskę zapisuje się u. ū zapisywał tylko w formach czasu teraźniejszego mających infiks n (grūvu, pražūvu, kliūvu). 4 w kolejnym, poświęconym słowotwórstwu, rozdziale. Tutaj nie omawia się już szczegółowo oboczności samogłoskowych4, ale obok derywatów podane rdzenie o innym wokalizmie wskazują, że uczony dostrzegł oboczność samogłoskową współuczestniczącą w tworzeniu wyrazów wraz z sufiksami. Nie jest tylko całkowicie jasne, na jakiej zasadzie A. Schleicher podaje samogłoskę wyodrębnionych rdzeni w wykazie derywatów, np.: žiema – Vžim⁵, Laima – Vlam, atlaida – Vlid, atviras – Vvar, senas – Vsan, kreivas – Vkriv, pilis – Vpal, kova – Vku. Wydaje się, że najczęściej wskazywany jest podstawowy człon danej oboczności samogłoskowej, który dla A. Schleichera, podobnie jak dla gramatyków indyjskich, był stopniem słabym. Podając przykłady derywatów określonego typu, fragmentarycznie, jako rzecz oczywistą z zakresu nauki o głoskach, czasem wspomina osobno o obocznościach samogłoskowych. Na przykład nadmienia, że w tworzeniu rzeczowników z sufiksem -a samogłoska rdzenna często ulega wzmocnieniu, a nie osłabieniu: sargas, dagas, kvapas, takas, tvanas, maras, svaras itd. (Schleicher 1856: 102) Przedstawiona w Gramatyce A. Schleichera 6szczegółowa klasyfikacja pierwotnych litewskich czasowników również opiera się na różnicach w postaci rdzenia (lub ogólnie tematu). Podstawą podziału na klasy są właściwości czasu teraźniejszego, na przykład wydłużona lub zmieniona samogłoska rdzenna (klasa II), spółgłoska nosowa w czasie teraźniejszym (klasa I) itd. Czasownik opisuje się, zwracając uwagę na system zmian wokalizmu: wskazuje się, jaki stopień zmiany reprezentują czasowniki danej klasy (zob. Schleicher 1856: 234-254). Zasadniczo także współczesne gramatyki opierają się na klasyfikacji czasowników A. Schleichera. §3. Typologiczna klasyfikacja struktury rdzeni wyrazowych w języku litewskim, opracowana przez A. Schleichera, bez wątpienia odegrała znaczącą rolę w językoznawstwie indoeuropejskim. W historii gramatyk języków bałtyckich zagadnienie to po raz pierwszy w ogóle poddano badaniom naukowym, dlatego w pracach późniejszych bałtystów opierano się już na teorii Schleichera. Opis oboczności samogłoskowych przedstawiony w gramatyce Friedricha Kuršaitisa, wydanej w 1876 r. (Grammatik der litauischen Sprache), niemal nie różni się od teorii A. Schleichera. F. Kuršaitis omawia jednak oboczności samogłoskowe nie w fonetyce (tam tylko wspomina o stopniach oboczności samogłoskowej charakterystycznych dla sanskrytu), lecz we wprowadzającym rozdziale o słowotwórstwie. Wyraża się w ten sposób niejako pogląd, że oboczności samogłoskowe należy uważać za część słowotwórstwa. O tym, że F. Kuršaitis opierał się na analizie oboczności samogłoskowych A. Schleichera, świadczą te same przykłady, a niekiedy także bezpośrednie odwołania do wspomnianego dzieła (por. Kurschat 1876: 80–82). §4. W 1884 r. ukazało się studium Augusta Leskiena Der Ablaut der Wurzelsilben im Litauischen (zob. Leskien 1884). Jak sam stwierdza we wstępie, jego opis szeregów oboczności samogłoskowych nie miał na celu poparcia ani obalenia ówczesnych teorii językoznawców indogermań- 4 Sam A. Schleicher podkreślał, że w rozdziale o słowotwórstwie przedstawiono to nie wyczerpująco, lecz „co wpadło pod rękę” (Schleicher 1856: 102). 5 Tym symbolem matematycznym A. Schleicher oznaczał rdzeń w opisie derywatów. 6 Lietuvių kalbos veiksmažodžių klasifikacija jau buvo pateikta ankstesniame, 1853m. išspausdintame, A. Schleicherio darbe Lituanica. Tačiau Gramatikoje ji išsamesnė. 5 teorii wokalizmu. Według A. Leskiena powstał on jako pomocnicze narzędzie do badania wokalizmu języków słowiańskich. A. Leskien wskazuje, że przykłady zaczerpnięto ze słownika F. Nesselmanna, lecz później uzupełniono je materiałem zebranym przez niego samego nie tylko z języka litewskiego, ale także łotewskiego. W przeciwieństwie do wcześniejszych badaczy A. Leskien wyróżnia pięć szeregów alternacji samogłoskowych: I. i y(ī) ē ei(ej) ej ai(aj) II. u ū ū au ov III. a) i y (=ī) e ē ą o (=ā) b) e ē ą o (=ā) IV. ė a o (=ā) V. a o (=ā) (zob. Leskien 1884: 268–269). Tradycyjny podział na trzy szeregi alternacji samogłoskowych nie był przypadkowy. Jest to abstrakcyjny schemat prawa wymiany samogłosek w wyrazach pokrewnych. System przedstawiony przez A. Leskiena nie jest doskonalszy — stanowi jedynie bardziej uzasadnioną realizację. Zasadniczo szeregi III, IV i V odpowiadają szeregowi a w systemie A. Schleichera. Wyodrębniono je, opierając się na tym, że możliwości alternacji realizują się niejednakowo w rdzeniach danego typu. Na przykład szereg czwarty i piąty reprezentują zasadniczo wyrazy o takim samym wokalizmie, tyle że alternacje szeregu piątego ilustrują rdzenie, które nie mają wariantu z ė (ariu: orė, blaškai: bloškiau, privalau: prievolė). Trzeci szereg, zdaniem A. Leskiena, jest niejednorodny: wyróżnia on szereg III a (bildu: beldžiu: baldas) oraz III b (degu: nuodegulis: dagas: ato-dogei), chociaż sam wstęp stwierdza, że szeregi te są ściśle ze sobą związane i można je połączyć w jeden (zob. Leskien 1884: 268). Taki podział na szeregi być może jest po prostu bardziej informatywny: pozwala lepiej ocenić produktywność typów alternacji. Ogólnie rzecz biorąc, wyraźnie widać, że A. Leskien stara się znaleźć jak najwięcej alternantów każdego rdzenia, czyli pokazać wszystkie stopnie alternacji samogłoskowej każdego rdzenia. Bardzo często, gdy nie znaleziono litewskiego wyrazu, alternację ilustrują wyrazy łotewskie (czasem wyłącznie one), na przykład wokalizm ie: ai, i: ī ilustrują łot. kniebju: knaipīt, miju: miju (zob. Leskien 1884: 138). Taki dobór przykładów niekiedy nieco zniekształca rzeczywisty obraz funkcjonowania alternacji samogłoskowych w języku litewskim. W przypadku niektórych wyrazów uznawanych za mające wspólny rdzeń ich związek semantyczny był synchronicznie chyba nie do dostrzeżenia (np.: diržti: diržas: daržas (s. 324); galas: gelti (s. 325); tiltas: patalas: toli (s. 349), dlatego badania A. Leskiena należałoby uznać za diachroniczne7. W drugiej części dzieła przedstawiono rozpowszechnienie alternacji w różnych podsystemach języka litewskiego. Składają się na nią również zasadniczo indeksy przykładów, bardzo szczegółowo sklasyfikowanych i opatrzonych krótkimi komentarzami. 7 A. Leskien opublikował wiele nowych, poprawnych zestawień etymologicznych (zob. Sabaliauskas 1979: 74), jednak ze względu na nieuwzględnianie semantyki (por. też łot. didels – łot. didit („pieśń”) jego koncepcji identyfikacji rdzeni nie można uznać za synchroniczną. 6 Praca A. Leskiena Der Ablaut der Wurzelsilben im Litauischen przez wiele lat była jedynym opracowaniem w całości poświęconym odrębnemu zagadnieniu litewskiej gramatyki historycznej — obocznościom samogłoskowym — i miała bardzo duże znaczenie dla wszystkich badaczy, być może nie tyle ze względu na teoretyczne podstawy pracy, ile na bogaty materiał ilustracyjny. §5. Gramatyki A. Schleicherio i F. Kuršaičio niewątpliwie stworzyły podstawy teoretyczne dla prac Antanasa Baranauskasa i Kazimierasa Jauniusa, napisanych w celach dydaktycznych. Wykłady A. Baranauskasa, prowadzone w seminarium duchownym, zostały bez jego wiedzy wydane pod tytułem Kalbomokslio lietuviškos kalbos. Kalbomokslio w drugiej części, zatytułowanej „Žodžugis”, znajduje się podrozdział o „przemianach” samogłosek. A. Baranauskas wyróżnia trzy samogłoski „podstawowe” a, i, u, z których, jak sam mówi, „wypłynęły wszystkie pozostałe”. A. Baranauskas wyjaśnia: „samogłoska podstawowa a, słabnąc, staje się e, a słabnąc jeszcze bardziej — staje się i; natomiast wzmacniając się⁸, staje się i a, o” (analogicznie objaśniane są pozostałe „przemiany”) (zob. Baranauskas 1896: 9). Uogólniając prawidłowości oboczności, podaje on również trzy szeregi samogłosek. „Z trzech samogłosek podstawowych wywodzą się trzy szeregi samogłosek, dyftongów i samogłosek nosowych: 1. szereg a e, i, y, ė, ā, o — — — ia, io ę, į, — ą, ią 2. szereg i i, y, ė, ei, ai i, — — — — — — iai 3. szereg u u, ū, au, av, ov iu, iū, iau ų, ių” (zob. Baranauskas 1896: 10–11). W objaśnieniach A. Baranauskasa wyraźnie widoczny jest wpływ A. Schleicherio: przejęty został nie tylko model szeregów oboczności, lecz także sposób objaśniania. Podając przykłady ilustrujące szeregi, A. Baranauskas powtarza niektóre nieścisłe powiązania rdzeniowe A. Schleicherio; na przykład slawizm morai podany jest wraz ze słowami z rdzenia mirti. Kitame A. Baranausko darbe Zamietki o litovskom jazyke i slovare (Baranovskij 1898) balsių kaita aiškinama daug plačiau. Jis kalba apie dvejopus, t. y. etimologinius ir fonetinius procesus, vykstančius žodžių sudedamosiose dalyse. Fonetiniais procesais vadina tarmių fonetikos skirtybes, o etimologiniais procesais – žodžių daryboje ir kaityboje atsirandančius skirtumus. Kaip A. Baranauskas pats nurodo, jis iš esmės pateikia A. Schleicherio teoriją. Terminai taip pat rodo sekimą A. Schleicheriu: vartojami vokiškų terminų rusiški 8 Cytując, nie zachowujemy pisowni A. Baranauskasa w Kalbomokslio (podobnie jak dalej — pisowni gramatyk K. Jauniusa); na przykład w Kalbomokslyje zapisano stėbjasi. 7 pakaitalai: oslabenie, količestvennoe uveličenie, podjom (žr. Baranovskij 1898: 10 ir kt.). Różnice w wyrażaniu końcówek A. Baranauskas również opisuje, opierając się na modelu trzech szeregów samogłoskowych. Omawiając jednak wyrażanie końcówek, nie zawsze zgadza się z A. Schleicherem. Opierając się na swojej (anykščiańskiej) gwarze, wyróżniał samogłoski o trzech długościach i krytykował A. Schleichera za to, że ich nie rozróżniał (zob. Baranovskij 1898: 18). §6. Jak wiadomo, kursu języka litewskiego prowadzonego przez A. Baranauskasa słuchał również K. Jaunius, który studiował w seminarium w latach 1871–1875. Później, w ostatnim dziesięcioleciu wieku, niemal równocześnie z pracami A. Baranauskasa, ukazał się Lietuviškas kalbomokslis samego K. Jauniusa (1897). Była to praca powielona hektograficznie, która, zasadniczo niezmieniona, opracowana przez K. Būgę, ukazała się w 1911 r. jako Lietuvių kalbos gramatika. Bez wątpienia K. Jaunius opierał się nie tylko na wykładach A. Baranauskasa, lecz także na wydanych gramatykach. W rozdziale poświęconym dialektom sam wyraźnie stwierdza, że zachowuje „dobre rzeczy” A. Schleichera i F. Kuršaitisa, ale nie przyjmuje ich „błędów i niedociągnięć” (zob. Jaunius 1911: 27). Za jeden z „błędów” A. Schleichera K. Jaunius uznał rozróżnianie „półdługich” samogłosek akutowych i cyrkumfleksowych. Natomiast o F. Kuršaitisie wypowiedział się w tej kwestii pozytywnie: „Kuršaitis, prawdziwy Litwin, lepiej rozumiał litewską intonację i litewski sposób wymawiania zgłosek, dlatego w jego pismach nie ma kalekich wyrazów”. K. Jaunius ganił jednak F. Kuršaitisa za pomieszanie uo z o, ie z ė (zob. Jaunius 1911: 27, 28). W rozdziale Tarsnymokslio10 „Stopniowanie samogłosek” K. Jaunius opisuje „wymianę samogłosek w pochodzeniu wyrazów”. Za główne człony szeregów uznaje a, ie i au. Te ostatnie wydawały się K. Jauniusowi zapewne bardziej informatywne niż i i u, którymi zwykle oznaczano drugi i trzeci szereg (i i u mogą też występować w rdzeniach o wokalizmie a). Oto jedno z „praw” stopniowania samogłosek K. Jauniusa: „Jeśli jakiś wyraz ma samogłoskę a w swoim rdzeniu, inne wyrazy z nim spokrewnione mogą mieć e, ē, i, y, o, u, uo, ū, lecz nie będą miały ani ie, ani au” (Jaunius 1911: 38). Twierdzi, że „najczęściej z całego szeregu można znaleźć zaledwie dwa–trzy człony, dlatego pożyteczną rzeczą jest przede wszystkim rozłożyć szereg a na cztery podszeregi” (Jaunius 1911: 39). (Być może na taki podział wpłynął opis oboczności samogłoskowej A. Leskiena, choć nie ma odwołań do studium A. Leskiena11.) Szereg a podzielił na „podszeregi” a, ē, o, uo. Wśród przykładów ilustrujących te „podszeregi”, zwłaszcza uo, są wyrazy, których rdzeni trudno raczej uznać za rdzenie o wokalizmie a, na przykład: duoti, pulti, puoliau, gulėti, guolis, a także juosti, juosta. Reprezentują one raczej u, czyli szereg au w modelu Jauniusa, a nie szereg a. 9 Apie tai savo darbe yra užsiminęs ir A. Baranauskas (žr. Baranovskij 1898: 9). 10 Według badacza terminologii językoznawczej Antanasa Balašaitisa K. Jaunius jako pierwszy nazwał zagadnienia fonetyczne właściwym terminem „tarsnymokslis”, czyli nauką o zgłoskach, choć na początku swojej działalności K. Jaunius określał dźwięk także inaczej – jako gaisinis (zob. Balašaitis 1961: 184, 186). 11 O tym, że K. Jaunius studiował prace A. Leskiena, świadczą uwagi i odniesienia bibliograficzne w innych jego pracach (zob. Drotvinas, Grinaveckis 1970: 99, 138 i in.). 8 Można mieć wątpliwości także co do niektórych wyrazów dowodzących istnienia omawianych podszeregów wokalizmu, na przykład podszereg o ilustrują między innymi wyrazy bažmas „mnóstwo, wielka liczba”, buožė, bužulas „guz”, „duży węzeł”, które łączy się z bokštas. Takie powiązanie jest wątpliwe (por. pol. baszta). Nie wszystkie wyrazy, które K. Jaunius podał jako przykłady wokalizmu danego szeregu, można powiązać nawet etymologicznie. Za wyrazy należące do tej samej rodziny rdzeniowej (wokalizm szeregu a) uznał rimstu, rymai, remiu, rèmiau, ramus, ramentas, romus, romyti ir rūmai. Zapewne, opierając się na tym, że rosyjski wyraz pokoi („spokój, cisza”) miał również znaczenie „pokój”, proponuje on porównać pod względem znaczeniowym rūmus12 (łac. palacium) z rosyjskimi pokoi, počit „umrzeć, zasnąć”. Jest to jedno z nieuzasadnionych powiązań etymologicznych K. Jauniusa. Oceniając takie powiązania, historycy języka twierdzili, że K. Jaunius, jako językoznawca samouk, niekiedy błądził po bezdrożach językoznawstwa porównawczego, a źródłem tych błądzeń była jego skłonność do wywodzenia z jednej formy podstawowej form wyrazów pokrewnych semantycznie, lecz różniących się wokalizmem, a czasem także konsonantyzmem, i objaśniania ich za pomocą praw rozwoju głosek wymyślonych przez niego samego (zob. Zinkevičius, Kabelka 1958: 23). K. Jaunius mówi również o „przechodzeniu z jednego szeregu samogłoskowego do drugiego”, czyli o mieszaniu się szeregów. Porównuje to z mieszaniem się odmiany wyrazów („zginania”) i nazywa „kojarzeniem wyrazów”. Według niego „zgodnie z prawami ludzkiego umysłu dwa szeregi mieszają się, gdy w jednym pojawia się kilka takich samych członów jak w drugim” (Jaunius 1911: 39). Zdaniem K. Jauniusa ludzie, kojarząc wyrazy, mogą przenosić ich rdzenie z jednego szeregu do drugiego, wskutek czego powstaje wyraz o takim rdzeniu, którego postać „wcale nie pasuje” do innych wyrazów z tym samym rdzeniem (zob. Jaunius 1911: 40). K. Jaunius nie poświęcał budowie wyrazów szczególnej uwagi, dlatego trudno powiedzieć, jak oceniał rolę oboczności samogłoskowej w słowotwórstwie. Jednak w części „Odmiana czasowników” (tj. fleksja) można jeszcze znaleźć sporo wzmianek o obocznościach. Porównując samogłoski tematów, ich różnice określa terminami typowymi dla opisów oboczności samogłoskowej: „samogłoska stopnia wyższego”, „samogłoska słabsza”, „samogłoska mocniejsza”. §7. Porównanie opisu oboczności samogłoskowej K. Jauniusa z pracami innych badaczy pokazuje, że K. Jaunius zasadniczo trzyma się teorii oboczności samogłoskowej A. Schleichera, lecz prawa formułuje na swój sposób. Przedstawiony bardziej złożony model systemu oboczności samogłoskowej (podział szeregów na podszeregi) może być wynikiem jego własnych rozważań, choć wpływ nań mogły mieć również prace A. Leskiena. Z drugiej strony można też nie szukać, czym opis oboczności samogłoskowej K. Jauniusa różni się od wcześniejszych ani czym uzupełnił lub poprawił swoich poprzedników. Można wspomnieć o czymś zupełnie innym – o czym podkreślał Juozas Tumas-Vaižgan-, który słuchał wykładów K. Jauniusa 12 Etymolodzy twierdzą, że wyraz rūmas należy łączyć z łac. rūs, rūris „wieś, majątek ziemski” (zob. Sabaliauskas 1990: 265). 9 — gdy Jaunius przeprowadzał je przez jakieś „alternacje, stopniowania, zaniki czy przemiany”, stawało się dla nich jasne, jak pojedynczy ludzie, pokochawszy jakąś dziedzinę, mogą poruszyć nią połowę świata (zob. Tumas 1916: 3). LITERATŪRA Balašaitis A. 1961: Lietuvių kalbos fonetikos terminai. – LTSR MA darbai, serija A. 1, 183–206. Baranauskas A. 1896: Kalbomokslis lietuviškos kalbos, išdūtas per LL, Tilžė. Baranovskij A. 1898: Барановский А. Заметки о литовском языке и словаре, Санктпетербург. Drotvinas V., Grinaveckis V. 1970: Kalbininkas Kazimieras Jaunius, Vilnius. Jaunius K. 1911: Lietuvių kalbos gramatika, Peterburgas. Kleinas D. 1957: Pirmoji lietuvių kalbos gramatika, ats red. J. Kruopas, Vilnius. Kurschat F. 1876: Grammatik der litauischen Sprache, Halle. Leskien A. 1884: Der Ablaut der Wurzelsilben im Litauischen, Leipzig. Sabaliauskas A. 1979: Lietuvių kalbos tyrinėjimo istorija, iki 1940 m., Vilnius. Sabaliauskas A. 1990: Lietuvių kalbos leksika, Vilnius. Schleicher A. 1856: Lituaische Grammatik, Prag. Tumas J. 1916: [K. Jauniaus lietuvių kalbos gramatikos rec.] – Lietuvių balsas 69(98), 3. Zinkevičius Z., Kabelka J. 1958: Kazimieras Būga. – Rinktiniai raštai 1. Vilnius, 13–100. THE DESCRIPTION OF VOWEL ALTERNATIONS FROM AUGUST SCHLEICHER TO KAZIMIERAS JAUNIUS Summary August Schleicher occupies an exceptional place in the history of the investigation of Lithuanian vowel alternations. The authors of subsequent grammars of Lithuanian who dealt with vowel alternations could be said to be his followers. Kazimieras Jaunius, for example, basically adhered to Schleicher’s theory though he formulated the rules of vowel alternation in an original way. Jaunius presented a complex model of the system of vowel alternations, with the series of alternating vowels further divided into subseries. This system could have been devised on the basis of some considerations of his own. On the other hand, it could also have been influenced by A. Leskien’s works, which were undoubtedly known to Jaunius. Gražina AKELAITIENĖ Vilniaus pedagoginis universitetas Ševčenkos g. 31 LT-2009 Vilnius, Lietuva El. paštas [email protected] Gauta 2000 02 07 10