Balsių kaitos aprašai nuo Augusto Schleicherio iki Kazimiero Jauniaus

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LTETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XLITI (2000) Grażyna AKELAITIVilniaus pedagoginis universitetas ENĖ OPISY ALTERNACJI SAMOGŁOSKOWYCH OD AUGUSTA SCHLEICHERA DO KAZIMIERASA JAUNIAUSA 81. Zmiana realizacji rdzenia przyciągała uwagę wielu językoznawców. Wzmianki na ten temat można znaleźć już w pierwszej drukowanej gramatyce języka litewskiego. Danielius Kleinas w rozdziale „O różnych położeniach liter, czyli akcyden­- cjach” wspomina trojakie „akcy­dencje liter”: zmianę, ściągnięcie i opuszczenie. Szerzej w rozdziale omawiane są zmiany w dialektach i stwierdza się, że inne, tj. zmiany pod względem odmiany, wyjaśnią się z deklinacji i koniugacji (zob. Kleinas 1957: 427). W rozdziałach o koniugacjach D. Kleinas główną uwagę poświęca zmianom oznaczanych liter, lecz wspomina także o samogłoskach przedostatniej sylaby. Na przykład, mówiąc o czasie przeszłym czasowników, wskazuje się, że niektóre czasowniki z -auju tworzą czas przeszły „zupełnie nieregularnie”, mianowicie: palowiau — z czasu teraźniejszego palauju, czasu przyszłego palausu®. Omawiając wyjątki w tworzeniu innych czasów, Kleinas osobno wspomina czasowniki typu sirgau, które samogłoskę e przedostatniej sylaby „dla lepszego brzmienia w czasie przyszłym zmieniają na i, które pozostaje w utworzonym od niego czasie przeszłym” (Kleinas 1957: 427). W rozdziale „O imieniu i jego akcydencjach” również mówi się o „zmianach liter”. Oprócz uwag o wymianie samogłosek w końcówkach przypadków form prostych wspomina się o podobnym zjawisku w przymiotnikach i imiesłowach zaimkowych (według D. Kleina emfatycznych). Zmianę wyrażania afiksu zaimkowego, podobnie jak inne „zmiany liter”, D. Kleinas motywuje „przyjemniejszym brzmieniem” — innymi słowy, eufonicznie. 82. Szczególne miejsce w historii badań nad wymianą samogłosek języka litewskiego zajmuje August Schleicher. Był on pierwszym badaczem, który nie tylko objął całą różnorodność litewskich rdzeni i ją opisał, lecz także naukowo uzasadnił miejsce zmienności wokalizmu w ogólnym systemie rozwoju dźwięków praindoeuropejskiego języka. W pierwszym, poświęconym fonetyce, rozdziale Gramatyki języka litewskiego (Litauische Grammatik) z 1856 r. szczegółowo opisano prawa samogłoskowe. Znaczące jest to, że ten uczony, jako ! Literami oznaczającymi D. Kleinas nazywa litery przed końcowym u. 2D. Kleinas pojmował związek form czasów czasownika inaczej niż jest to obecnie przyjęte. Według niego wszystkie czasy są „bezpośrednio” lub „pośredn1957: 479). io” wyprowadzane z czasu teraźniejszego trybu oznajmującego (zob. Klein sam podkreśla (zob. Schleicher 1856: 34), wyraźnie odróżnia te prawa, według których samogłoski zmieniają się w słowotwórstwie i odmianie, od praw układania się głosek. Pierwsze zmiany tworzą system, który w indoeuropeistyce porównawczej nazywa się stopniami oboczności samogłoskowej. Według A. Schleichera samogłoski języka litewskiego zmieniają się na drodze osłabienia (vocalschwachung) i wzmocnienia (vocalsteigerung). W ramach tego ostatniego wyróżnia on dwa stopnie, odpowiadające znanym z gramatyk języków indyjskich zjawiskom guna i vrddhi. Podobnie jak w porównawczych gramatykach języków germańskich, wyróżnia on trzy klasy, czyli szeregi samogłosek, których głównymi samogłoskami są, jak twierdzi, a, i, u. Samogłoski te i ich odpowiedniki, według niego, tworzą system oboczności samogłoskowej (zob. Schleicher 1856: 62). Na przykład wyrazy z wokalizmem szeregu a powstały z jednej strony wskutek zmiany samogłoski podstawowej a į o („steigerung“), iš z drugiej strony, po osłabieniu (,,schwachung®) samogłoski głównej powstałe warianty su e (albo przedłużonym ė), i (przedłuż7): onym svirti, svyruoti, sverti, svėriau, svarstyti. Osobno wspomina się, że czasami w tym szeregu może pojawić się u (tampyti, tempti — įtumpas). Iš ogół słów szeregu a przedstawiono w większości (przez 80), iš od których należy jeszcze : oddzielić słowa typu brendu braidyti, su wskazujące na pomieszanie szeregu i. człony oboczności samogłoskowej szeregu i ułożono w następuai jącej kolejności: i(y), e(=ie), (dygti, diegas, daiginti); Przemianę szeregu u tworzą następujące ov elementy: u(ū), u(=uo), au, czasami av, (kruva“, krauti, kroviau). A. Schleicheris daugiausia remiasi Ferdinando Nesselmanno ir Pismami Konstantinasa Sirvydasa. W jednym innym miejscu podaje się słowa gwarowe lub słowa z innych języków indoeuropejskich. Pozycję samogłoski podstawowej czasami pokazuje się nie całym wyrazem, o lecz tylko rdzeniem. W ten sposób można zrozumieć, że w przeszłości musiało istnieć słowo o takim wokalizmie, na przykład w szeregu słowa ėd-mi w pozycji wokalizmu a wskazano tylko rdzeń ad-, słowa slėgti — rdzeń slag-, słowa rėkti — rdzeń rak-, a stogas reprezentowany jest przez rdzeń stag-. A. Podany przez Schleichera dość obszerny wykaz wyrazów o wspólnym rdzeniu jest pod wieloma względami szczególnie cenny dla dzisiejszych badaczy. Grupując wyrazy o wspólnym rdzeniu, tylko w jednym innym miejscu pomylił się, na przykład ze słowem mirti niepotrzebnie zestawia slawizm morai „nosze podczas pogrzebu”, z dievas — slawizm dyvas, gardus gerti su (zob. Sabaliauskas 1979: 68). A. Schleicher doszedł do wniosku, że wielka różnorodność samogłosek w języku litewskim, podobnie jak w innych językach, nie jest pierwotna: więcej cech pierwotnych miało pozostać w szeregu u, który także w języku litewskim miał być tylko trójczłonowy; o nowości szeregu i świadczyło to, że miał on wyodrębnione ie i ei; najbardziej oddalony od pierwotnej postaci szereg a (zob. Schleicher 1856: 62). Jak wspomniano, A. Schleicher wyraźnie podkreślał, że prawa głosowe są dwojakiego rodzaju. Według omówionych wyżej praw, jak twierdził, głoski zmieniają się w procesie słowotwórstwa i odmiany. Dlatego wariantywność wokalizmu rdzenia nie uszła jego uwagi i w przykładach A. Schleicherа w słowach krūva, šūvis, lūžti i innych rdzeniach zawierających samogłoskę długą zapisuje się u. Ū pisał on tylko w formach czasu teraźniejszego, które miały infiks n (griūvu, pražūvu, kliūvu). 4 w następnym rozdziale, poświęconym słowotwórstwu. Tutaj nie analizuje się już szczegółowo wymiany samogłosek*, lecz obok derywatów podane rdzenie o innym wokalizmie wskazują, że zauważona przez uczonego wymiana samogłosek uczestniczy w słowotwórstwie wraz z przyrostkami. su Nie jest tylko całkowicie jasne, na jakiej remdamasis, A. zasadzie Schleicher w wykazie podanych derywatów wskazuje samogłoskę wyodrębnionych rdzeni, np.: žiema — Vzim®, Laima — Vlam, atlaida — Vlid, atviras — Vvar, senas — Vsan, kreivas — Vkriv, zamek — Vpal, walka — Vku. Wydaje się, że najczęściej wskazywany jest główny człon odpowiedniej wymiany samogłoskowej, który A. dla Schleichera, ir podobnie jak dla gramatyków indyjskich, był stopniem słabym. Podając przykłady tworów określonego typu, wspomina on fragmentarycznie, już jako o oczywistości nauki o iš dźwiękach, niekiedy osobno o wymianach samogłoskowych. Na przykład wspomina się, że w derywacji rzeczowników z przyrostkiem -a samogłoska rdzenna często się wzmacnia, o ne słabnie: sargas, dagas, kvapas, takas, tvanas, maras, svaras ir t. t. (Schleicher 1856: 102) W Gramatyce A. Schleichera® przedstawiono również wyczerpującą klasyfikację pierwotnych czasowników języka litewskiego, opartą na różnicach w wyrażaniu rdzenia (lub ogólnie tematu). Podstawą podziału na klasy są osobliwości czasu teraźniejszego, na przykład wydłużona lub zmieniona samogłoska rdzeniowa (klasa II), spółgłoska nosowa w czasie teraźniejszym (klasa I) itd. Czasownik opisuje się, zwracając uwagę na system zmian wokalizmu: wskazuje się, jaki stopień zmiany reprezentują czasowniki odpowiednich klas (zob. Schleicher 1856: 234-254). Zasadniczo klasyfikacja czasowników A. Schleichera stanowi również podstawę współczesnych gramatyk. §3. Typologiczna klasyfikacja struktury rdzenia wyrazów języka litewskiego, opracowana przez A. Schleichera, bez wątpienia zajęła znaczące miejsce w językoznawstwie indoeuropejskim. W historii gramatyk języków bałtyckich zagadnienie to zostało po raz pierwszy w ogóle poddane naukowej analizie, dlatego w pracach późniejszych bałtystów opiera się już na teorii Schleichera. W gramatyce Friedricha Kurschata, wydanej w 1876 r. (Grammatik der litauischen Sprache), opis alternacji samogłoskowych niemal nie różni się od teorii A. Schleichera. Tylko F. Kuršaitis omawia oboczności samogłoskowe nie w fonetyce (tam jedynie wspomina się o właściwych sanskrytowi stopniach oboczności samogłoskowych), lecz w rozdziale wprowadzającym dotyczącym słowotwórstwa. W ten sposób niejako wyraża się stanowisko, by oboczność samogłoskową uważać za część słowotwórstwa. O tym, że F. Kuršaitis opierał się na analizie oboczności samogłoskowych A. Schleichera, świadczą te same przykłady, a niekiedy także bezpośrednie odwołania do wspomnianego dzieła (por. Kurschat 1876: 80-82). 84. W 1884 roku ukazało się studium Augusta Leskiena Der Ablaut der Wurzelsilben im Litauischen (zob. Leskien 1884). Jak sam stwierdza we wstępie, jego opis szeregów oboczności samogłoskowych nie miał na celu poprzeć ani podważyć istniejących wówczas poglądów indogermańskich kal- * Sam A. Schleicher podkreślał, że w rozdziale dotyczącym słowotwórstwa przedstawiono to nie wyczerpująco, „co wpadło pod rękę” (Schleicher 1856: 102). 3 Takim symbolem matematycznym A. Schleicher oznaczał rdzeń w opisie derywatów. 6 Klasyfikacja litewskich czasowników została już przedstawiona we wcześniejszym wydaniu z 1853 r. opublikowanej, w pracy A. Schleicherа Lituanica. Jednak w Gramatyce jest ona bardziej szczegółowa. bų teorii wokalizmu. Według A. Leskiena, powstał on jako pomocnicze narzędzie do badania wokalizmu języków słowiańskich. A. Leskien wskazuje, że przykłady zebrano iš F. ze słownika Nesselmanna, lecz później uzupełniono je materiałem zebranym przez niego ne samego nie iš tylko z języka litewskiego, lecz także ir iš łotewskiego. W przeciwieństwie do A. wcześniejszych badaczy Leskien wyróżnia pięć I. szeregów ė wymiany ėj samogłosek: iy(i) ei(ej) ai(aj) II. u ū itt au ov III. a)iy (=i)eėa0o (=a) b)eéao (=a) IV.éao(=a) V. a o (=a) (zr. Leskien 1884: 268-269). Tradycyjny podział na trzy szeregi alternacji samogłoskowych nie był przypadkowy. Jest to wyabstrahowany schemat prawidłowej wymiany samogłosek w wyrazach pokrewnych. A. System przedstawiony przez Leskiena nie jest — ji doskonalszą, lecz jedynie lepiej uzasadnioną realizacją. Iš istoty III, IV ir V ciągi odpowiadają A. Szereg a systemu Schleicher'a. Są one rozdzielone na podstawie tego, że możliwości alternacji są różnie realizowane w odpowiednich typach rdzeni. Na przykład czwarty i piąty szereg reprezentują zasadniczo słowa o tej samej wokalizmie, przy czym wymiany w piątym szeregu ilustrują rdzenie niemające wariantu z ė (ariu: orė, blaškai: bloškiu, privalau: prievolė). Trzeci szereg, według A. Leskiena, jest niejednorodny: wyróżnia on szereg III a (bildu: beldžiu: baldas) i szereg III b (degu: nuodėgulis: dagas: ato-dogei), chociaż sam we wstępie stwierdza, że szeregi te są ściśle powiązane i mogą być połączone w jeden (zob. Leskien 1884: 268). Taki podział szeregów jest być może tylko bardziej informacyjny: na jego podstawie można lepiej ocenić produktywność typów alternacji. Ogólnie rzecz biorąc, widoczne jest wyraźne dążenie A. Leskiena do znalezienia jak największej liczby alternantów każdej rdzennej formy, tzn. do ukazania wszystkich stopni wymiany samogłosek w każdym rdzeniu. Bardzo często, jeśli nie znaleziono litewskiego słowa, alternację ilustruje się słowami języka łotewskiego (czasami wyłącznie nimi), na przykład wokalizm ie: ai, i: i ilustruje się łot. kniebju: knaipit, miju: miju (zob. Leskien 1884: 138). Taki dobór przykładów niekiedy nieco zniekształca rzeczywisty obraz funkcjonowania alternacji samogłoskowych w języku litewskim. Semantyczny związek niektórych słów, uważanych za wyrazy pokrewne, synchronicznie raczej nie mógł już być dostrzegalny (np.: diržti: diržas: daržas (s. 324); galas: gelti (s. 325); tiltas: patalas: toli (s. 349), dlatego badanie A. Leskiena trafniej byłoby uznać za diachroniczne". W drugiej części dzieła ukazano rozpowszechnienie alternacji w różnych podsystemach języka litewskiego. Składają się na nią również zasadniczo indeksy bardzo szczegółowo sklasyfikowanych przykładów z krótkimi komentarzami. ' A. Leskien opublikował niemało nowych, trafnych su zestawień etymologicznych (zob. Sabaliauskas 1979: 74),jednak z powodu nieuwzględniania semantyki (por. jeszcze la. didels —la. didit (,,daina*) rozumienie identyfikacji jego rdzenia nie może być uznane za synchroniczne. 6 A. Leskieno Der Ablaut der Sylaby rdzenne im Dla Litwinów przez wiele lat była to jedyna praca poświęcona w całości odrębnemu zagadnieniu litewskiej gramatyki historycznej — — alternacjom samogłosek; ir dla wszystkich badaczy miała ogromne znaczenie, ne być może bardziej ze względu na bo bogaty materiał ilustracyjny niż na podstawy teoretyczne. §5. A. Schleichera ir F. Gramatyki Kuršaitisa niewątpliwie stworzyły podstawy teoretyczne dla prac napisanych w celach dydaktycznych przez Antanasa Baranauskasa ir Kazimierasa Jauniusa. A. Wykłady Baranauskasa, wygłaszane w seminarium duchownym, zostały be jo jego własnym staraniem wydane pod tytułem Kalbomėkslis lėtuviszkos kalbos. W drugiej części Kalbomokslio, zatytułowanej „Žodžugis”, znajduje się rozdział o „przemianach” samogłosek. A. Baranauskas wyróżnia trzy „denne” samogłoski, a, i, u, iš których, jo jak mówi, jest „cała reszta, która z nich wypłynęła”. A. Baranauskas wyjaśnia: a „samogłoska denna, słabnąc, staje się e, a jeszcze bardziej słabnąc, staje się i, a wzmacniając się”, przechodzi w a, 0“ (pozostałe są wyjaśniane odpowiednio innymi ir „przewroty“) (zob. Baranauskas 1896: 9). Podsumowując prawidłowość zmian, przedstawia on również 3 szeregi samogłosek. „Od trzech samogłosek podstawowych wychodzą trzy szeregi samogłosek, dyftongów i samogłosek nosowych: Ijacila a ey €6 a o —-——1a, io ¢.h—41q 2aeila i iy é el ai je —iai 3ja eila wu, au, av, u iu, i, iau ų, Ū, ių“ (zob. Baranausov kas 1896: 10-11). W wyjaśnieniu A. Baranauskasa bardzo wyraźnie odczuwa się wpływ A. Schleicherа: przejęty został nie tylko model szeregów alternacji, lecz także sposób wyjaśniania. Podając przykłady ilustrujące szeregi, A. Baranauskas powtarza niektóre nieścisłe powiązania rdzeni A. Schleicherа, na przykład slawizm morai przedstawiony jest razem ze słowami rdzenia mirti. W innej pracy A. Baranauskasa Zamietki o litovskom jazyke i slovare (Baranovskij 1898) alternacja samogłosek wyjaśniana jest znacznie szerzej. Mówi on o dwojakich, tj. etymologicznych i fonetycznych procesach zachodzących w częściach składowych wyrazów. Procesami fonetycznymi nazywa różnice fonetyki gwarowej, natomiast procesami etymologicznymi — różnice powstające w słowotwórstwie i odmianie wyrazów. Jak sam wskazuje A. Baranauskas, zasadniczo przedstawia on teorię A. Schleichera. Terminy również wskazują na podążanie za A. Schleicherem: używane są rosyjskie odpowiedniki terminów niemieckich Š Cytując tutaj, nie przestrzega się pisowni Kalbomokslis A. Baranauskasa (podobnie jak dalej — gramatyki K. Jauniusa), na przykład w Kalbomokslis napisano stébjasi. odpowiedniki: oslablenie, količestvennoe uveličenie, podjom (zob. Baranovskij 1898: 10 ir itd. ). Różnice w wyrażaniu końcówek A. Baranauskas również opisuje, opierając się na modelu trzech szeregów samogłosek. Jednak omawiając wyrażanie końcówek, nie zawsze się zgadza A. Schleicherowi. Opierając się na swoim gwara (anykštėnų- ), rozróżniał trzy długości samogłoseir k, to krytykował za niedokonanie A. Schleicheri (zob. Baranowski 1898: 18). 86. A. Jak wiadomo, uczęszczał na prowadzony przez Baranauskasa kurs języka litewskiego ir K. Jaunius, który uczył się w 1871-1875 seminarium przez rok. Później, w ostatnim dziesięcioleciu wieku, niemal w tym samym czasie co ir A. prace Baranauskasa, światło dzienne ujrzała Lietuviškas kalbomokslis (1897) autorstwa samego K. Jauniusa. Była to praca hektografowana, która, bez zasadniczych zmian, przygotowana przez Būgę, ukazała się jako iš Lietuvių kalbos gramatika. Bez K. wątpienia K. Jaunius opierał 1911 m. się nie tylko na A. wykładach Baranauskasa, lecz także ir na opublikowanych gramatykach. Jo ir w rozdziale poświęconym dialektom wyraźnie powiedziano, że zachowuje „dobre rzeczy” A. Schleicherа i F. Kuršaitisa, lecz nie przyjmuje ich „błędów i dziwactw” (zob. Jaunius 1911: 27). Jako jedno z „dziwactw” A. Schleicherа K. Jaunius wskazał „połowiczny” podział samogłosek o akcentowej intonacji wznoszącej i opadającej. Tymczasem o F. Kuršaitisie w tym względzie wypowiedział się pozytywnie: „Kuršaitis, prawdziwy Litwin, lepiej pojął litewską intonację i litewski sposób artykulacji, dlatego w jego pismach nie ma kalekich słów” Jednakże K. Jaunius ganił F. Kuršaitisa za to, że ten pomieszał uo z o, ie z ė" (zob. Jaunius 1911: 27, 28). W podrozdziale „Stopniowanie samogłosek” K. Jaunius opisuje „wymianę samogłosek w pochodzeniu wyrazów- ”. Za główne człony szeregów uważa się a, ie i au. Te ostatnie, jak się wydaje, K. Jaunius uważał za bardziej informatywne niż i oraz u, którymi zwykło się oznaczać drugi i trzeci szereg (i oraz u mogą występować także w rdzeniach o wokalizmie a). Oto jedno z „praw” K. Jauniusa dotyczących stopniowania samogłosek: „Jeśli jakiś wyraz ma w swoim rdzeniu samogłoskę a, jego inni krewni mogą mieć ė, i, V, 0, u, uo, ū, lecz nie będą mieć ani ie, ani au” (Jaunius 1911: 38). Twierdzi on, że „najczęściej ze wszystkich szeregów możemy znaleźć zaledwie dwa—trzy człony, dlatego pożyteczną rzeczą jest najbardziej szereg a rozłożyć na cztery podszeregi” (Jaunius 1911: 39). (Możliwe, że na taki podział wpłynął opis wymiany samogłosek A. Leskiena, chociaż odsyłaczy do studium A. Leskiena nie ma'.) Szereg g podzielił on na „podszeregi” a, ė, o, uo. Wśród tych „pa-ailes”, zwłaszcza uo, ilustrujących przykładów znajdują się słowa, których rdzeń raczej trudno uznać za rdzeń wokalizmu a, na przykład: duoti, pulti, puoliau, gulėti, guolis, a także juosti, juosta. Reprezentują one raczej u, czyli modelowy szereg au Jaunisa, a nie szereg a. ? Wspomniał o tym w swojej pracy również A. Baranauskas (zob. Baranovskij 1898: 9). 10 Według badacza terminów językoznawczych Antanasa Balašaitisa K. Jaunius jako pierwszy nazwał dziedziny fonetyki ich prawdziwą nazwą „tarsnYmoksliu”, czyli nauką o głoskach, choć na początku swojej działalności głoskę K. Jaunius nazywał również inaczej — gaisniu (zob. Balašaitis 1961: 184, 186). 1 O tym, że K. Jaunius przestudiował prace A. Leskiena, świadczą uwagi i odsyłacze bibliograficzne w innych jego pracach (zob. Drotvinas, Grinaveckis 1970: 99, 138 i in.). 8 Można jeszcze ir powątpiewać co do jednego czy drugiego słowa dowodzącego omawianego wokalizmu paeilės, na przykład paeilė o, be innych, ilustrowana słowami bažmas „mnóstwo, wielka liczba”, buožė, bužulas „guz”, „duży węzeł”, które łączy się z bokštas. Taki związek jest su wątpliwy (por. pol. baszta). Nie wszystkie słowa, które K. Jaunius podał jako przykłady określonego szeregu wokalizmu, można powiązać nawet etymologicznie. Za słowa tego samego rdzenia (wokalizmu szeregu a) uważa on rimstu, rymau, remiu, rėmiau, ramus, ramentas, romus, romyti i rūmai. Widocznie opierając się na tym, że rosyjskie słowo pokoi („spokój, cisza” miało jeszcze znaczenie ir „pokój”, proponuje on pod względem znaczeniowym porównywać »xūmus“ (łac. palacium) z rosyjskimi pokoi, počit' „umrzeć, zasnąć“. Jest to jedno z nieuzasadnionych powiązań etymologicznych K. Jauniusa. Oceniając takie powiązania, językoznawcy-historycy twierdzili, że K. Jaunius, jako językoznawca samouk, niekiedy błądził po bezdrożach językoznawstwa porównawczego, a podstawę tego błądzenia stanowiła próba wyprowadzenia z jednej formy podstawowej semantycznie spokrewnionych, lecz różniących się wokalizmem, a czasem także konsonantyzmem, form wyrazowych, objaśniając je pewnymi wymyślonymi przez siebie prawami rozwoju głosek (zob. Zinkevičius, Kabelka 1958: 23). K. Jaunius mówi także o „obowiązku przejścia z jednego szeregu samogłoskowego do innego”, czyli o pomieszaniu szeregów. Zjawisko to porównuje on z pomieszaniem odmiany słów („Iankstymo“) i nazywa „draūginimu słów“. Według niego „zgodnie z prawami ludzkiego rozumu dwie serie się mieszają, jeśli w jednej pojawia się kilka takich samych stawów jak w drugiej“ (Jaunius 1911: 39). Według K. Jauniusa ludzie drogą mieszania mogą przenosić rdzenie słów z jednego szeregu do drugiego i w ten sposób powstaje słowo o takim rdzeniu, którego postać „zupełnie nie pasuje“ do innych słów tego rdzenia (zob. Jaunius 1911: 40). K. Jaunius nie poświęcał szczególnej uwagi słowotwórstwu, dlatego trudno powiedzieć, jak oceniał rolę oboczności samogłoskowych w słowotwórstwie. Jednak dość wiele wzmianek o obocznościach można jeszcze znaleźć w części „VeiksmazodZiy lankstymo“ (tj. odmiany). Porównując samogłoski tematów, ich różnice określa terminami używanymi w opisach oboczności samogłoskowych: „samogłoska wyższego stopnia“, „słabsza samogłoska“, „mocniejsza samogłoska“. 87. Porównanie opisu oboczności samogłoskowych K. Jauniusa z pracami innych badaczy pokazuje, że K. Jaunius zasadniczo trzyma się teorii oboczności samogłoskowych A. Schleicherа, lecz prawa formułuje swoiście. Przedstawiony bardziej złożony model systemu alternacji samogłoskowych (rozczłonkowanie szeregów na podszeregi) może być rezultatem jego własnych rozważań, ale wpływ na to mogły mieć również prace A. Leskiena. Z drugiej strony można też nie szukać tego, czym opis alternacji samogłoskowych K. Jauniusa różni się od wcześniejszych, czym uzupełnił lub poprawił swoich poprzedników. Można wspomnieć o czymś zupełnie innym — co podkreślał Juozas Tumas-Vaižgantas12, który uczęszczał na wykłady K. Jauniusa. Etymolodzy twierdzą, że słowo rūmas należy wiązać z łac. rūs, rūris „wieś, majątek ziemski” (zob. Sabaliauskas tak: kiedy Jaunius przeprowadzał ich przez jakieś „alternacje, stopniowania, zaniki czy zmiany”, stawało się dla nich jasne, jak poszczególni ludzie, pokochawszy jakąś rzecz, mogą nią poruszyć połowę świata (zob. Tumas 1916: 3). LITERATURA Balašaitis A. 1961: Terminy fonetyki języka litewskiego. —Prace Litewskiej Akademii Nauk SRR, seria A. 1, 183–206. Baranauskas A. 1896: Nauka o języku litewskim, wydana przez LL, Tylża. Baranovskij A. 1898: Baranovskij A. Uwagi o języku litewskim i słowniku, Sankt Petersburg. Drotvinas V, Grinaveckis V. 1970: Językoznawca Kazimieras Jaunius, Wilno. Jaunius K. 1911: Gramatyka języka litewskiego, Petersburg. Kleinas D. 1957: Pierwsza gramatyka języka litewskiego, red. odp. J. Kruopas, Wilno. Kurschat FE 1876: Grammatik der litauischen Sprache, Halle. Leskien A. 1884: Der Ablaut der Wurzelsilben im Litauischen, Leipzig. Sabaliauskas A. 1979: Historia badań języka litewskiego do 1940 r. „Wilno. Sabaliauskas A. 1990: Leksyka języka litewskiego, Wilno. Schleicher A. 1856: Litauische 1990: 265). Grammatik, Prag. Tumas J. 1916: [Rec. gramatyki języka litewskiego K. Jauniusa| —Lietuvių balsas 69(98), 3. Zinkevičius Z.,Kabelka J. 1958: Kazimieras Būga. —Pisma wybrane 1. Wilno, 13–100. OPIS ALTERNACJI SAMOGŁOSKOWYCH OD AUGUSTA SCHLEICHERA DO KAZIMIERASA JAUNIUSA Streszczenie August Schleicher zajmuje wyjątkowe miejsce w historii badań nad alternacjami samogłoskowymi w języku litewskim. Autorów późniejszych gramatyk języka litewskiego, którzy zajmowali się alternacjami samogłoskowymi, można by uznać za jego naśladowców. Kazimieras Jaunius, na przykład, zasadniczo trzymał się teorii Schleicherа, choć sformułował zasady alternacji samogłoskowych w oryginalny sposób. Jaunius przedstawił złożony model systemu alternacji samogłoskowych, przy czym szeregi alternujących samogłosek podzielił dodatkowo na podszeregi. System ten mógł zostać opracowany na podstawie pewnych własnych przemyśleń. Z drugiej strony mógł on również pozostawać pod wpływem prac A. Leskiena, które niewątpliwie były Jauniusowi znane. Grazina AKELAITIENE Otrzymano 2000 02 07 ul. Ševčenki 31 LT-2009 Wilno, Litwa E-mail [email protected] Vilniaus pedagoginis universitetas 10