Jonas Zemvaldas Balkevičius

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLIV (2001), 259-260 IN MEMORIAM JONAS ZEMVALDAS BALKEVIČIUS 1923 04 20 — 2000 12 08 Najważniejsi tak się gubią — czuć słowa i wśród nich szukać więzi czy czuć więź i dla niej szukać słów? (Donaldas Kajokas) Te dwa odczucia — słowa i więzi — oraz związane z nimi poszukiwania, często decydujące o wyborze zawodu przez człowieka, były także towarzyszami wybitnego litewskiego syntaktyka i leksykografa Jonasa Balkevičiusa. Artystyczna i arystokratyczna natura ich władcy skrywała przed postronnymi istnienie możliwych problemów osobistych, a wrażliwość i szacunek dla drugiego człowieka, umiejętność obcowania świadczyły o odczutej i nazwanej więzi nie tylko między słowami. Jonas Balkevičius napisał dwie książki z zakresu składni — Dabartinės lietuvių kalbos sintaksė (1963) i Lietuvių kalbos predikatinių konstrukcijų sintaksė (1998) — wyznaczające drogę jego poszukiwań teoretycznych, opublikował artykuły dotyczące składni języka litewskiego i łotewskiego oraz kultury języka litewskiego, przygotował pomoce dydaktyczne dla szkół średnich. Z jego pracami musiał zapoznać się każdy, kto chciał zapukać do bram królestwa leksykografii języków litewskiego i łotewskiego: był jednym z autorów Słownika języków łotewsko-- litewskiego (Wilno, 1977), specjalnym redaktorem Słownika języków litewsko-łotewskiego (Ryga, 1964), opracowanego przez Apoloniję Bojatė i Valtera Subatnieksa, oraz współtwórcą Lietuviešu- -latviešu vardnica | Słownika języków litewsko-łotewskiego (Ryga, 1995), przygotowanego wraz z Laimutė Balode, Apoloniją Bojate, Valterem Subatniekiem i Albertem Sarkaniusem; do dwóch ostatnich słowników napisał także po jednej Krótkiej gramatyce języka litewskiego; opublikował szkic Język łotewski (Gimtasis žodis, 1993, nr 1—11), przeznaczony do samodzielnej nauki. Był tłumaczem łotewskiej literatury pięknej oraz oficjalnym tłumaczem delegacji państwowych Republiki Litewskiej. Od młodości nauczał, wykładał i kierował: w latach 1942/43 uczył w Neretie, w latach 1943/44 — w Alizavie, w latach 1944—49 — w IX szkole średniej w Kownie; w latach 1949–56 pracował jako zastępca dyrektora Kowieńskiej Szkoły Pedagogicznej; w latach 1960–94 pracował na Uniwersytecie Wileńskim: w 1963 obronił dy- 260 | IN MEMORIAM sertację, od 1966 docent; W latach 1964–1968 był prodziekanem Wydziału Historyczno- -Filologicznego, a w latach 1968–1975 — Wydziału Filologicznego; w latach 1979–1984 pełnił funkcję dziekana (zasłynął jako pomysłowy organizator uroczystości i wydarzeń). Taki byłby zarys jego pracy i działalności pedagogicznej, świadczący o zakresie pracy, pracowitości i zdolnościach. Pamięć przywołuje Jonasa Balkevičiusa jako znakomitego mówcę — słuchający jego wykładów („Składnia współczesnego języka litewskiego- ”, „Cechy struktury połączeń wyrazowych”, „Punktuacja języka litewskiego- ”, „Podstawy retoryki”) otrzymywali również lekcje dobrej dykcji i sztuki retorycznej. Natura aktora i talent pedagoga — metodyczne przedstawianie materiału, logiczne myślenie, umiejętność zainteresowania i kierowania audytorium — łączyły się z prostotą w kontaktach indywidualnych. Podstawowa zasada jego koleżeńskiego sposobu komunikowania się: szczerość i dystans oparty na szacunku. Stworzywszy wizerunek ujmującego Profesora, Jonas Balkevičius nie doczekał się złośliwych studenckich plotek. Może dlatego, że sam nie szafował drwinami. Nie uciszyć, lecz skłonić do mówienia — taki był jego styl komunikowania się. Demokratyczność nie znikała również podczas poprawiania prac — jako opiekun prac semestralnych i dyplomowych. Nie miał upodobania do odgrywania roli pisarza, redaktora czy upartego krytyka — zachęcało to studentów do samodzielnego odkrywania, dowodzenia lub popełniania błędów. Śmierć — boleśnie zdobywane bogactwo, związane z obawą, że nie powiesz już tego, co mogłeś — jedynie czułeś więź i szukałeś dla niej słów, lecz nie znalazłeś ich na czas albo nie odważyłeś się. Spóźniwszy się... Pozbawieni bliskich pocieszamy się, że jesteśmy bogaci, pamiętając o nich. Dopóki pamiętamy, czujemy, że sami jesteśmy żywi. Czas wydaje nam się nie wszechmocnym złodziejem — jest zdolny zabrać, ukryć, pokryć kurzem to, co jest ważne dla codzienności. Pozbawieni nauczycieli możemy malować jedynie akwarelę pamięci, ponieważ nie mamy już mocy, by wykonać dokładny odcisk portretu — w przeszłości byliśmy zbyt mało uważni na różne drobiazgi. „Szkolne” sny (kiedy nie jesteś już uczniem, ale problemy teraźniejszości pożyczają twarz któregoś nauczyciela lub wykładowcy i przerażającą szkolną sytuację) niestety nie udoskonalą portretu Jonasa Balkevičiusa na płycie mojej pamięci — nie ma igieł zatrutych strachem: Nauczyciel, którego się nie bałeś, prawie nie ma możliwości przyjść we śnie. Jūratė Pajėdienė