Paweł Wójcik. „The Acquisition of Lithuanian Verb Morphology“

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLIV (2001), 251-258 RECENZJE Recenzje PAWEL WOICIK, PRZYSWAJANIE MORFOLOGII CZASOWNIKA LITEWSKIEGO. A CASE STUDY. Kraków: Universitas, 2000, 152 s. Młody naukowiec Pawetas Wéjcikas monografię The Acquisition of Lithuanian Verb Morphology. A Case Study' napisał na podstawie rozprawy doktorskiej przygotowanej w Katedrze Językoznawstwa Ogólnego i Bałtystyki Uniwersytetu Warszawskiego (praca została obroniona w 1998 r.). W porównaniu z rozprawą monografia różni się przede wszystkim zmienioną strukturą, która stała się bardziej konsekwentna, jednak została nadmiernie rozdrobniona na małe rozdziały. Recenzowana praca P. Wėjcika w lituanistyce jest bez wątpienia pionierska. Jest to pierwsza próba opisania przyswajania morfologii czasownika przez litewskie dziecko (dziewczynkę o imieniu Rūta) od 1;7 do 2;5 roku życia; a zarazem pierwsza książka o języku litewskich dzieci. Nawiasem mówiąc, zbadano również przyswajanie morfologii rzeczownika przez tę samą dziewczynkę — w 1999 r. Ineta Savickienė obroniła na Uniwersytecie Witolda Wielkiego rozprawę doktorską „Morfologia rzeczownika u litewskiego dziecka”. A zatem na podstawie obu badań będzie można uzyskać dość pełny obraz tego, jak litewska dziewczynka przyswaja system morfologiczny. Monografia P. Wėjcika składa się z dziesięciu niewielkich rozdziałów (s. 11-128), krótkiej przedmowy (s. 9-10), aneksu (s. 129-137), streszczeń w języku polskim (s. 138-143) i litewskim (s. 144-148) oraz wykazu wykorzystanej literatury (s. 149-152). W przedmowie stwierdza się, że empiryczna baza potrzebna do badań nad przyswajaniem języka przez dzieci bałtyckie jest niewielka, włączając w to dane opracowane przez samego autora, dlatego głównym celem książki jest „przedstawienie ogólnego obrazu tego, jak przyswajany jest system czasownika języka litewskiego” (s. 9). P. Wėjcikas szczególnie podkreśla specyfikę przedmiotu monografii — badany jest język jednego dziecka. Chociaż również w takich przypadkach można uchwycić pewne uniwersalia przyswajania języka (opierając się na poglądach wybitnego psycholingwisty D. T. Slobina), to jednak proces przyswajania języka należy uznać za zjawisko bardzo indywidualne, uwarunkowane różnymi czynnikami (tamże). Z tego powodu P. Wėjcikas nie skłania się do wyciągania daleko idących wniosków na temat przyswajania systemu czasownikowego języka litewskiego ' Książka została wydana w serii „Baltica Varsoviensia” (t. 2), założonej i redagowanej przez prof. Wojciecha Smoczyńskiego; jej pierwszy tom — wybór prac lituanistycznych Tamary Buch (T. Buch, Opuscula Lithuanica. Warszawa, 1998). Autor monografii P. Wėjcikas, wykładający przedmioty lituanistyczne na Uniwersytecie Warszawskim, studiował bałtystykę na uniwersytetach Warszawskim i Wileńskim, napisał pracę magisterską o języku, którym dorośli Litwini porozumiewają się z dwuletnim dzieckiem (na podstawie nagrań wykonanych w jednej rodzinie), zob. P. Wojcik, Charakterystyka mowy skierowanej do 2-letniego dziecka litewskiego. Praca magisterska. Uniwersytet Warszawski, 1994; również tenże, Some characteristic features of Lithuanian Baby Talk, in Linguistica Baltica 3, 1994, 71-86. 252 | RECENZJE w ogóle. Takie trzeźwe rozumienie przedmiotu i możliwości badania — to godna pochwały cecha, właściwa bynajmniej nie każdemu naukowcowi stawiającemu pierwsze kroki. Pierwszy rozdział monografii, jak należy, stanowi historię zagadnienia (s. 11-17). Tutaj przedstawiono badania nad językiem dzieci bałtyckich, zaczynając od prac V. Rūkė-Dravinie, w których zgromadzono wiele danych na temat tego, jak jej dwoje dzieci przyswaja język łotewski, a także morfologię czasownika. W odniesieniu do tego ostatniego tematu P. Wojcikas jest oczywiście bardziej szczegółowy i omawia go osobno (s. 13-14), poświęcając najwięcej uwagi kolejności przyswajania kategorii czasownika (w dysertacji, jak się zdaje, takiego podrozdziału nie było). Następnie omówiono badania nad językiem dzieci litewskich, rozpoczęte bardzo późno —w 1992 roku, kiedy z inicjatywy Magdaleny Smoczynskiej zaczęto systematycznie nagrywać wypowiedzi Eglė, a rok później —także Rūty. Rozwój języka Eglė okazał się niezwykle swoisty, niezgodny ze standardowym rozwojem języka dziecka w wieku 2—3 lat, dlatego do badań nad przyswajaniem języka litewskiego wybrano jedynie nagrania audio Rūty“. W drugim rozdziale (s. 18-21) autor przedstawia materiał badawczy —nagrania audio Rūty: wyjaśnia, jak je gromadzono, transkrybowano i analizowano zgodnie z dobrze znanym w świecie psycholingwistyki systemem CHILDES. Łącznie zakodowano 38 500 wypowiedzi, w których znaleziono i przeanalizowano ponad 26 000 form czasownika (około 10 000 użyła Rūta, pozostałe —dorośli rozmawiający z nią, głównie matka). Trzeci rozdział (s. 22-36) —zwięzły opis systemu czasownika języka litewskiego (tj. modelu języka dorosłych, który przyswajają dzieci). Nie kwestionując kompetencji autora w kwestiach czasownika bałtyckiego, chciałbym zwrócić uwagę na kilka bardziej szczegółowych, wątpliwych kwestii. Oto błędnie interpretuje się niektóre formy zwrotne, dopatrując się alomorfu zwrotności -is, np.: kelk-is (= kelki-s), kels-is (= kelsi-s), s. 32 (w innym miejscu, w tabeli na s. 36, już rozczłonkowuje się sūp-ki-s, sup-si-s). Niezrozumiały jest podział form sūptume, suptute, sūptumėme, sūptumėte na | sūp-tume, sup-tute, sūp-tumėme, sūp-tumėte (s. 36). Czym są morfologicznie -tume, -tute, -tumėme, -tuméte? Takie wymiany samogłoskowe, jak lėkti, lekia, lėkė; karti, karia, korė (s. 31) należałoby synchronicznie nazywać mieszanymi (pierwszą autor zalicza do ilościowej, drugą — do jakościowej; jest to już interpretacja diachroniczna). Diachronia przebija również w uwagach o kategorii rodzaju, gdy stwierdza się, że przymiotniki, liczebniki i imiesłowy mogą mieć formę rodzaju nijakiego (s. 30, przyp. 20). W podsystemie odmiennych przez rodzaj, liczbę i przypadek wyrazów nominalnych (nie rzeczowników) synchronicznie należy przede wszystkim założyć opozycję form uzgadniających się i nieuzgadniających się. Formy te wyróżniają się pod względem kategorii rodzaju, liczby i przypadka, zatem również termin form niemających rodzaju, proponowany przez niektórych lituanistów, nie jest trafny. W rozdziale czwartym (s. 37–42) przedstawiono ogólny obraz dystrybucji form czasownika — zarówno w języku Rūty, jak i dorosłych, którzy się z nią komunikowali („input“). Stwierdzono tutaj, że dla przyswojenia morfologii czasownika bardzo istotna jest granica 1 roku i 9 miesięcy (1;9) — wtedy zaczęto rozróżniać czas przyszły i przeszły (prosty), a zasób słownictwa znacznie się powiększa. W kolejnych trzech rozdziałach opisano, jak Rūta przyswaja gramatyczne kategorie czasownika. Rozpoczyna się od czasu (rozdział V, s. 43–59), następnie analizowane jest pojawianie się i rozwój form osoby (rozdział VI, s. 60–80) oraz trybu (rozdział VII, s. 81–88) w języku Rūty. W rozdziale ósmym (s. 89–93) omówiono formy nieosobowe — bezokolicznik oraz imiesłowy, a w dziewiątym (s. 94–117) — rozwój struktury czasownika. Rozdział dziesiąty (s. 118–128) — podsumowanie. Wyodrębniono tu najogólniejsze prawidłowości kształtowania się kategorii morfologicznych i struktury czasownika w języku Rūty, podobieństwa i różnice między językiem Rūty a językiem dorosłych („input“). 2 Nagrania audio Eglėj P. Wėjcikas wykorzystał do badania języka dorosłych, którym komunikuje się z dziećmi (child directed speech), zob. przypis 1. RECENZJE |253 Przyswajanie przez Rūtę morfologii czasownika porównano z danymi języka łotewskiego przedstawionymi w pracach V. Rūkė-Dravinio. W aneksie do monografii (s. 129-137) znajdziemy transkrybowany i zakodowany materiał, przysłówki czasu, formy 3. osoby, imiesłowy i inne przykłady. Badanie P. Wėjcikasa opiera się na niemal rocznych nagraniach audio mowy dziecka, opracowanych, jak wspomniano, zgodnie z systemem CHILDES. Wynika z tego, że materiał autora monografii jest wiarygodny i weryfikowalny, a z niego oraz z wyników badań mogą korzystać wszyscy naukowcy, którzy badają mowę dzieci, opierając się na zasadach CHILDES. Z drugiej strony prawidłowości zaobserwowane przez badacza będą interesujące także dla psycholingwistów niestosujących systemu CHILDES (por. publikacje Dravinio wykorzystane w samej recenzowanej pracy). Krótko mówiąc, wszyscy, których będą interesować zagadnienia przyswajania języka przez dzieci litewskie, będą sięgać po prace P. Wėjcikasa (i I. Savickienė), ponieważ innych po prostu nie ma. Prace tych młodych naukowców będą punktem oparcia dla tych językoznawców, którzy wybiorą język dzieci litewskich jako przedmiot swoich badań. To, że badane jest jedno dziecko, rodzi pewne problemy (por. uwagi przedstawione w przedmowie do monografii), np. nie jest jasne, które zjawiska należy uznać za indywidualną cechę języka Rūty, a które — za cechę właściwą językowi dzieci litewskich w ogóle. Jednak i takie badanie pozwala uwydatnić uniwersalne lub bardziej uniwersalne oraz indywidualne cechy kształtowania się języka Rūty, gdy wykorzystuje się dane z badań nad językiem dzieci innych narodów. Formułując wnioski, P. Wėjcikas porównuje fakty dotyczące języka Rūty przede wszystkim z odpowiednimi danymi dotyczącymi języka dzieci łotewskich. Do porównania można było w znacznie większym stopniu wykorzystać wyniki badań nad językiem dzieci innych narodów, choćby prace uczestników projektu „The Acguisition of Preand Protomorphology”, kierowanego przez W. U. Dresslera. Interesujące byłoby dowiedzieć się, czy materiał dotyczący czasownika u Rūty pozwala wyodrębnić postulowane przez zwolenników morfologii naturalnej stadia premorfologii, protomorfologii i zmodularyzowanej morfologii. Ogólnie rzecz biorąc, w interpretacji faktów autor mógł w większym stopniu posłużyć się powszechnie przyjętymi twierdzeniami językoznawstwa ogólnego i wykazać się swoją erudycją lingwistyczną. Spośród uogólnień poczynionych w monografii szczególnie chciałbym podkreślić ustaloną przez P. Wėjcikasa kolejność przyswajania poszczególnych kategorii morfologicznych czasownika, która, niemal nie mam co do tego wątpliwości, jest ogólnie charakterystyczna dla przyswajania morfologii czasownika litewskiego. Najpierw (około 1;8) pojawiają się formy czasu teraźniejszego i trybu rozkazującego, miesiąc później — formy czasu przeszłego i przyszłego, imiesłowy, a najpóźniej — formy trybu przypuszczającego. Kolejność ta mniej więcej odpowiada strukturalnemu oraz statystycznemu* nacechowaniu kategorii. Gdybyśmy porównali czas trwania przyswajania kategorii czasownika i rzeczownika, to drugie kategorie Rūta przyswoiła nieco szybciej. Symptomatyczne jest dominowanie tak zwanych form trzeciej osoby przez cały badany okres. Potwierdzałoby to pogląd, że w językach bałtyckich „3. osoba“ wypada z systemu kategorii osoby i w istocie nie jest osobą (por. prace V. Žulisa). Fakty w monografii przedstawiono precyzyjnie; na uwagę zasługuje wzorowe opracowanie techniczne. Błędy korektorskie są stosunkowo rzadkie, w tekście angielskim zauważyłem ich zaledwie kilka: paticiples (= participles) s. 14, 19 v.*; situtaion (= situation) s. 24, przyp. 14; diphtongs (= diphthongs) 3 Dokonując uogólnień dotyczących przyswajania morfologii czasownika przez Rūtę, P. Wéjcikas, nawiasem mówiąc, uwzględnia również statystyczne dane dotyczące użycia form czasownika w litewskim języku ogólnym, przedstawione w pracach V. Zilinskienés. * Tu i dalej v. oznacza „(wiersz) od góry“, ap. —„(wiersz) od dołu“. 254 | RECENZJE s. 32, 2 od dołu W części litewskiej błędów jest więcej — nie tylko korektorskich, np. Aurelia (= Aurelija) s. 16, 10 od góry, przyp. 6; busimasis (= būsimasis) s. 25, 8 od góry; lekti (= lėkti) s. 31, 8 od góry; pusti, puté (= pūsti, pūtė), žadžia (= žaidžia) s. 31, 13 od góry; baigiai (= baigei) s. 34, 6 od dołu. ; s. 34, przyp. 27 wymienionych prac litewskich akcentologów nie podano w wykazie literatury; mok+eé-- té-s i mok+é-mé-s (s. 35, przyp. 2,3) należy zamienić miejscami; feciu (= tėčiu) s. 58, przyp. 12. ; biški (= biškį „trochę- ”) s. 92, przyp. 3. ; Nieprawdą jest, że forma šokinti nie występuje w języku litewskim (s. 103, przyp. 64); krenta (= krinta) s. 115, przyp. 15 (krenta w języku matki — nie jest formą języka ogólnego- ); MFTYTI (= METYTI) s. 117, w. 1; (tevelis) (= tėvelis) s. 133, przyp. 13 ; tetis (= tetis {tétis}) s. 134, 10,13 w. Wymienione tu usterki „rozpuszczają się” wśród mnóstwa bezbłędnie przedstawionych przykładów i nie rażą oczu. Gorzej jest z litewskim streszczeniem — jego język, styl i interpunkcja wymagają znacznej redakcji. Godne ubolewania jest to, że wiele błędów litewskiego tekstu przeniesiono z rozprawy doktorskiej. Wskazywałoby to, że przygotowaniu monografii towarzyszył pośpiech. Prawdopodobnie pośpiechem należy wyjaśnić także rozprawę doktorską, która zamiast monografii przemknęła w tekście książki, np. „In this dissertation, I shall refer to problems of accentuation“ (s. 34, przyp. 27). Kończąc tę recenzję, chcę powiedzieć, że mimo wskazanych braków i błędów monografia P. Wėjcika jest poważną pracą, która poszerzyła horyzont lituanistyki o badania nad językiem dzieci. Recenzowana książka i artykuły nie powstałyby bez wysiłku wielu osób: nagrania audio wykonywała i transkrybowała matka Rūty, lituanistka Aurelija Kaškelevičienė (pracę tę częściowo wspierała Austriacka Akademia Nauk — grant uzyskany dzięki staraniom prof. W. U. Dresslera; także Fundacja Otwartej Litwy, która zakupiła komputer, magnetofon i kasety), dane kodował i analizował, rzecz jasna, P. Wojcikas, konsultując się ze znaną psycholingwistką prof. M. Smoczynską i korzystając z jej wszechstronnego wsparcia; to z jej inicjatywy rozpoczęto także badania nad językiem litewskich dzieci; pisaniem i obroną rozprawy doktorskiej kierował bałtysta prof. Axelis Holvoetas. Pomoc tych i innych osób autor pięknie uwypukla w książce sam autor (s. 7), jednak głównym bohaterem nowej gałęzi litewskiej lingwistyki jest on sam — profesjonalnie przygotowany psycholingwista i lituanista, który, nie mam wątpliwości, będzie z powodzeniem kontynuował badania lituanistyczne. Bonifacas Stundžia Otrzymano 17.08.2001 Katedra Bałtystyki i Językoznawstwa Ogólnego Uniwersytet Wileński ul. Universiteto 5, 2734 Wilno, Litwa [email protected] PIETRO U. DINI, JĘZYKI BAŁTYCKIE. HISTORIA PORÓWNAWCZA. Wilno: Instytut Wydawniczy Literatury Naukowej i Encyklopedycznej, 2000, 540 s. Wprowadzenie Pietra U. Diniego do filologii bałtyckiej Le lingue baltiche doczekało się już wielu pozytywnych recenzji w prasie lingwistycznej. Przekłady na języki litewski i łotewski świadczą nie tylko o tym, że wypełnia ono lukę w literaturze bałtystycznej, lecz także o pozytywnych cechach samej książki. Aby wydanie litewskie przejęło wszystkie te cechy oryginału, niemało wysiłku włożył specjalny redaktor książki Bonifacas Stundžia. Jego sumienna praca pozwoliła uniknąć wie-