Chylinskio Naujojo Testamento vertimas ir jo šaltiniai: įrašai bei teksto taisymai

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLIV (2001), 105–128 Η μετάφραση της Καινής Διαθήκης από τον Chylinskis και οι πηγές της: σημειώσεις και διορθώσεις του κειμένου GINA KAVALIŪNAITĖ Lietuvių kalbos institutas, Vilnius Vytauto Didžiojo universitetas, Kaunas Το άρθρο εξετάζει τις διορθώσεις και τα γλωσσάρια στο χειρόγραφο της μετάφρασης της Καινής Διαθήκης από τον Chylinskis. Συζητούνται οι διάφοροι τύποι διορθώσεων και οι πιθανές αιτίες τους, ενώ επιχειρείται η ανασύσταση, στις κύριες γραμμές της, της διαδικασίας μετάφρασης και επιμέλειας, καθώς και ο προσδιορισμός των αρχών που καθοδηγούσαν τον μεταφραστή και του ρόλου των κειμένων-πηγών. Η ανάλυση επιβεβαιώνει ότι κύρια πηγή της μετάφρασης ήταν η ολλανδική Statenbijbel. Οι πολωνικές εκδοχές είχαν μικρότερη σημασία ως πηγές της μετάφρασης, αλλά χρησίμευσαν ως βοηθήματα κατά τη διαδικασία της επιμέλειας. Τα γλωσσάρια του μεταφραστή αποδεικνύουν ότι η Statenbijbel ήταν η κύρια αυθεντία του. Αντί να μαρτυρούν άμεση επίδραση των λατινικών και πολωνικών εκδοχών, απλώς αντανακλούν τον ρόλο της λατινικής και της πολωνικής ως μεταγλωσσών που χρησιμοποιούνταν για τη διευκρίνιση της σημασίας ολλανδικών ή λιθουανικών λέξεων. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Στα έργα ιστορίας της γλώσσας και ιστοριογραφίας έχει δοθεί αρκετή προσοχή στη Βίβλο που μετέφρασε ο Samuelis Boguslavas Chylinskis. Το ενδιαφέρον των επιστημόνων προκάλεσε η ασυνήθιστη τύχη του χειρογράφου· από την άλλη, όταν το 1958 ο Jan Otrębski και ο Czesław Kudzinowski εξέδωσαν στην Πόζναν μεταγραμμένο το κείμενο του χειρογράφου (Otrębski, Kudzinowski 1958), όταν το 1964 κυκλοφόρησε το ευρετήριο της Καινής Διαθήκης που συνέταξε ο Kudzinowski (Kudzinowski 1964) και το 1984 η φαξιμιλική έκδοση (Kudzinowski 1984), αυτό το σημαντικό μνημείο της λιθουανικής γλώσσας του 17ου αιώνα έγινε εύκολα προσβάσιμο1. Πολλοί λιθουανολόγοι και βαλτολόγοι χρησιμοποιούν στα έργα τους παραδείγματα από τη γλώσσα του Chylinskis. Ωστόσο, η γένεση αυτού του κειμένου και η σχέση της γλώσσας του με τη γλώσσα των πηγών της μετάφρασης δεν έχουν ακόμη μελετηθεί συστηματικά. Για τη γένεση του κειμένου και τη φιλολογική και γλωσσική μελέτη της Καινής Διαθήκης έχουν σημασία όχι μόνο η τελευταία αναθεώρηση, αλλά όλες οι παραλλαγές του κειμένου. Πολύ περισσότερο καθώς ο Chylinskis διόρθωσε εκτενώς τη μετάφραση, κυρίως τα πρώτα κεφάλαια των Ευαγγελίων, ιδίως το πρώτο μισό του Κατά Ματθαίον Ευαγγελίου (έως το κεφάλαιο 13) και την αρχή των Πράξεων των Αποστόλων. Οι διορθώσεις του χειρογράφου μπορούν να χωριστούν στις εξής ομάδες: 1) διορθώσεις του κύριου κειμένου: a) διορθώσεις ορθογραφίας, μορφολογίας και σύνταξης· b) αντικαταστάσεις μεμονωμένων μονάδων με άλλες· 1 Το χειρόγραφο της Καινής Διαθήκης του Chylinskis φυλάσσεται στο Λονδίνο, στη Βιβλιοθήκη του Βρετανικού Μουσείου (αρχειακός κωδικός: MS 41301). Αποτελείται από 225 φύλλα: η μετάφραση της Καινής Διαθήκης αρχίζει στο πέμπτο φύλλο (σελίδα τίτλου) και τελειώνει στο φύλλο 217v. 106 | GINA KAVALIŪNAITĖ c) παρατιθέμενα συνώνυμα· d) αλλαγές στη σειρά των λέξεων· e) διαγραφές (ορισμένες διαγραμμένες λέξεις συχνά επαναλαμβάνονται σε άλλο σημείο του κύριου κειμένου ή προστίθενται σε αυτό· επομένως, σε τέτοιες περιπτώσεις οι διαγραφές ερμηνεύονται ως αλλαγές στη σειρά των λέξεων)· f) υπογραμμίσεις· 2) σημειώσεις στα περιθώρια: a) σημειώσεις NB· b) συνώνυμα υπογραμμισμένων γλωσσικών μονάδων· c) αντικαταστάσεις διαγραμμένων γλωσσικών μονάδων· 3) σημειώσεις στο τέλος του χειρογράφου. Το χειρόγραφο δεν επιμελήθηκε πλήρως ούτε προετοιμάστηκε για εκτύπωση — σε πολλά σημεία όσα διορθώθηκαν δεν διαγράφηκαν, ενώ σε ορισμένα διατηρήθηκαν δύο ή περισσότερες παραλλαγές. Κρίνοντας από το χρώμα του μελανιού, το κείμενο διορθώθηκε σε διαφορετικές χρονικές στιγμές: ορισμένα σημεία (αν και λίγα) διορθώθηκαν αμέσως, όμως οι περισσότερες διορθώσεις ανήκουν σε μεταγενέστερη επιμέλεια και έχουν γραφτεί με εντονότερο μελάνι, ενώ στο τέλος της Καινής Διαθήκης, αντιθέτως, με αχνό, σαν αραιωμένο, μελάνι. Ορισμένες διορθώσεις ή αντικαταστάσεις γράφτηκαν επάνω, άλλες κάτω από τη γραμμή, και άλλες στα περιθώρια. Στο άρθρο δεν λαμβάνεται υπόψη η θέση των διορθώσεων· εξετάζεται μόνο τι διορθώθηκε ή αντικαταστάθηκε με τι, και για ποιες γλωσσικές μονάδες παρατέθηκαν συνώνυμα. Σε πολλές περιπτώσεις οι διορθώσεις αντανακλούν την ιστορία της μετάφρασης και διάφορες πτυχές της μεταφραστικής τεχνικής του Chylinskis. Από αυτές μπορεί να συναχθεί η σχέση μεταξύ των πηγών που χρησιμοποίησε ο μεταφραστής: ποια πηγή ήταν η σημαντικότερη, ποια χρησιμοποιήθηκε συμπληρωματικά κατά τη μετάφραση του κειμένου και ποιες πηγές λήφθηκαν υπόψη κατά την επιμέλεια. Ακριβώς επειδή οι διορθώσεις αποτελούν αντανάκλαση της γένεσης της μετάφρασης, η χωριστή μελέτη τους έχει ιδιαίτερη σημασία. Στόχος του άρθρου είναι να προσδιορίσει τους τύπους των διορθώσεων και τα πιθανά κίνητρά τους, να ανασυνθέσει σε γενικές γραμμές τη διαδικασία επιμέλειας και να αξιολογήσει τι μας αποκαλύπτουν οι διορθώσεις για τη γένεση της μετάφρασης, τις μεταφραστικές αρχές και τις πηγές. ΠΗΓΕΣ ΤΗΣ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗΣ ΤΗΣ ΚΑΙΝΗΣ ΔΙΑΘΗΚΗΣ ΤΟΥ CHYLINSKIS OLANDIŠKAS ŠALTINIS. Jau anksčiau nustatyta (žr. Zawadzka, Kolbuszewski 1959: 158–159; Kavaliūnaitė 1997: 74–84; Schlerath 2000: 279–290), kad pagrindinis arba vienas iš pagrindinių Chylinskio NT vertimo šaltinių neabejotinai buvo olandiška Statenbijbel (toliau – StB). Tai liudija ne tik morfologinės, sintaksinės bei leksinės semantinės vertimo ypatybės, bet ir išoriniai teksto požymiai: 1. Τις λέξεις που έπρεπε να προστεθούν κατά τη μετάφραση από τα ελληνικά στα ολλανδικά λόγω της διαφοράς στη δομή των γλωσσών, σύμφωνα με την κοινή παράδοση των Μεταρρυθμιστών, οι μεταφραστές της StB τις έβαζαν σε αγκύλες. Στη μετάφραση του Chylinskis αποδίδονται πιστά οι ακόλουθες λέξεις που εμφανίζονται σε αγκύλες στην Statenbijbel: Πρ 7,9 ChNT πούλησαν τον Ιωσήφ (για να μεταφερθεί) στην Αίγυπτο StB verkochten Jofeph, [om] na Egypten [gebracht te worden:] 2. Η επίδραση της StB στη δομή του κειμένου είναι εμφανής: στο τέλος κάθε βιβλίου της StB υπάρχουν κατακλείδες, τις οποίες ο Chylinskis μετέφρασε με μεγάλη ακρίβεια, π.χ.: CHYLINSKIO NT VERTIMAS IR ŠALTINIAI 107 ChNT Τέλος. Ε.Σ. σύμφωνα με (την περιγραφή) του ΙΩΝΑ. StB Το τέλος του Αγίου Ευαγγελίου, κατά [την περιγραφή] του ΙΩΑΝΝΗ. Στις άλλες πιθανές πηγές της μετάφρασης του Chylinskis δεν υπάρχουν τέτοιες προτάσεις που σηματοδοτούν το τέλος. 3. Η ολλανδική προέλευση υποδεικνύεται επίσης από τις ολλανδικές σημειώσεις μέσα στην ίδια τη μετάφραση και στο τέλος του χειρογράφου. ΠΟΛΩΝΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ. Η ανάλυση της ChNT δείχνει ότι σε πολλά σημεία χρησιμοποιήθηκε πολωνικό κείμενο ως πρόσθετη πηγή κατά τη μετάφραση. Αυτό επιβεβαιώνεται από σημείωση στο τέλος του χειρογράφου της ΚΔ: „N.T. ex versione et editione Brestensi editum in 4° A⁰ 1593. Vilnae.“ 422/224². Αν και η σημείωση αυτή υποδεικνύει τη Βίβλο της Μπρεστ (στο εξής BraB), στην ιστοριογραφία επικρατεί ομόφωνα η άποψη ότι η πολωνική πηγή ήταν η Βίβλος του Γκντανσκ (στο εξής GdB), κυρίως λόγω εσωτερικών ενδείξεων της μετάφρασης (Kavaliaūnaitė 1997: 74–84 με βιβλιογραφία). Το δείχνουν τα ακόλουθα χωρία της μετάφρασης: Λκ 1,56 ChNT Και η Μαρία έμεινε μαζί της StB Ende Η Μαρία έμεινε κοντά της GdB Και έμεινε μαζί της η Μαρία Λκ 1,52³ BraB Και μαζί της κατοικούσε η Μαρία Εφ 4,8 ChNT όταν ανέβηκε <και στα ύψη → προς τα ύψη> StB Όταν ανέβηκε στα ύψη GdB Αφού ανέβηκε στα ύψη BraB Όταν ανέβηκε στο βουνό Ωστόσο, αυτές οι διαφορές δεν σημαίνουν ακόμη ότι ο Chylinskis δεν χρησιμοποίησε το BraB κατά τη μετάφραση, καθώς σε τέτοια σημεία το ChNT συμφωνεί συνήθως όχι μόνο με το GdB, αλλά και με το StB. Πολύ περισσότερο, δεν μπορεί να αποκλειστεί αυτή η πιθανότητα, αφού υπάρχουν σημεία όπου το ChNT προσεγγίζει το BraB και απομακρύνεται από το GdB: Hbr 9,6 ChNT Και οι υπηρέτες αφού έτσι προετοιμάστηκαν GdB Και αφού έτσι προετοιμάστηκαν BraB Όταν λοιπόν αυτά τα πράγματα αποφασίστηκαν έτσι Λόγω των προαναφερθεισών περιστάσεων, το ChNT συγκρίθηκε και με τις δύο μεταφράσεις της Βίβλου. ΛΑΤΙΝΙΚΗ ΠΗΓΗ. Δεν βρέθηκαν πειστικά επιχειρήματα ότι θα μπορούσε να έχει χρησιμοποιηθεί η Vulgata (στο εξής – V). Αντίθετα, κατά τη σύγκριση του κειμένου εντοπίζονται ασυμφωνίες με την V: στο Mt 6,13, στη Vulgata, η προσευχή «Πάτερ ημών» δεν έχει Δοξολογία, ενώ στη μετάφραση του Chylinskis υπάρχει· στο Mk 1,43, το ChNT Και <του πρόσταξε να τον διώξουν → τον έδιωξε αμέσως> από κοντά του, ενώ η V έχει statim eiecit illum· σε ορισμένα σημεία η αρίθμηση των στίχων της Βίβλου στο ChNT και την V δεν συμφωνεί. Ο Bernfriedas Schlerathas (2000: 279–289) έχει επιστήσει την προσοχή σε δύο σημειώσεις στο τέλος του χειρογράφου. 411/218 2 Ο πρώτος αριθμός δείχνει τη σελίδα στην εκδοχή του χειρογράφου σε μεταγραφή (Kudzinowski, Otrębski 1958), ενώ ο δεύτερος – στο χειρόγραφο της Καινής Διαθήκης του Chylinskis. 3 Το ChNT Lk 1,56 αντιστοιχεί στο BraB Lk 1,52. 108 | GINA KAVALIŪNAITĖ Στη σελίδα υπάρχει παραπομπή στο βιβλικό εδάφιο Ιω 5,13. Εδώ το αντίστοιχο χωρίο της StB μεταφράζεται στα λιθουανικά, ενώ δίπλα παρατίθεται και η λατινική εκδοχή: «Joh. 5.13. hebbeik u ghechrewen ralzau jumuc. Ergo qdo eft tot u. ad voc. jumup.» Στη Vulgata, σε αυτό το σημείο, υπάρχει Haec scripsi vobis. Επομένως, η καταχώριση ad vos έγινε χωρίς να ληφθεί υπόψη η Vulgata. Στη σελίδα 411/218, δίπλα στην εβραϊκή καταχώριση, παρατίθεται η μετάφρασή της στα λιθουανικά και τα λατινικά. Είναι προφανές ότι σε αυτή την περίπτωση δεν λήφθηκε υπόψη η Vulgata – ο Chylinskis έγραψε τη μετοχή sedens, ενώ στη Vulgata, στο ίδιο σημείο, υπάρχει η σύνταξη qui sedet. Ωστόσο, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το κείμενο της Vulgata ήταν καλά γνωστό στον Chylinskis, ως μορφωμένο άνθρωπο της εποχής του, και πρέπει να ληφθεί υπόψη το ενδεχόμενο ο μεταφραστής να γνώριζε πιθανότατα απ’ έξω πολλά αποσπάσματά της, οπότε αυτή θα μπορούσε να έχει επηρεάσει τη μετάφραση. Για τον λόγο αυτό, όλα τα χωρία που παρατίθενται στο άρθρο θα συγκρίνονται και με τη Vulgata. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΗΓΗ. Είναι πολύ δύσκολο να αποδειχθεί αν χρησιμοποιήθηκε ή όχι η ελληνική Καινή Διαθήκη (στο εξής – G): η κύρια πηγή της μετάφρασης της Βίβλου του Chylinskis – Statenbijbel – είναι τόσο κοντά στις γλώσσες των πρωτοτύπων, ώστε ορισμένοι ερευνητές της γλώσσας της Καινής Διαθήκης της StB να τη χαρακτηρίζουν ακόμη και περισσότερο ελληνική παρά ολλανδική (Bruin 1993: 273–274). Είναι πολύ δύσκολο να εντοπιστούν χωρία που αποκλίνουν από την StB και τις άλλες πιθανές πηγές μετάφρασης της ChNT και συμφωνούν μόνο με την G. Στις σπάνιες περιπτώσεις όπου η StB αποκλίνει από την G, ο Chylinskis ακολουθεί την StB και όχι την G, πρβλ.: Μκ 9,7 ChNT bahag teypag atajo iþ dangau → debeliec StB ende eene ſtemme quam uyt de wolcke GDB á prżybedł głos z obłoku BrAB á pochodził głos z obłoku Μκ 9,6⁴ V et venit vox de nube G καὶ ἐγένετο φωνὴ ἐκ τῆς νεφέλης Το λεξικό στοιχείο ἐγένετο της G αποδίδεται συνήθως στην StB με geschieden, ενώ στην ChNT συνήθως μεταφράζεται ως stotis και συχνά διορθώνεται σε nusiduoti. Στο Μκ 9,7, η ἐγένετο της StB αποδίδεται ως quamen· σε αυτή την περίπτωση ο Chylinskis ακολουθεί την StB και όχι την G. Επιπλέον, στο χειρόγραφο της ChNT δεν υπάρχει τίποτα γραμμένο στα ελληνικά, παρότι υπάρχουν αρκετές καταχωρίσεις στα ολλανδικά, τα πολωνικά και τα λατινικά. Επιχείρημα υπέρ της χρήσης ελληνικής πηγής θα μπορούσε να είναι ο ισχυρισμός του ίδιου του Chylinskis ότι γνώριζε «τις ανατολικές γλώσσες» (άρα και τα ελληνικά) και ότι αυτό αποτελούσε εγγύηση για την ποιότητα της μετάφρασης (Lukšaitė 1971: 93). Ωστόσο, δεν είναι γνωστό κατά πόσο μπορεί να πιστέψει κανείς τη δήλωση του μεταφραστή σε αυτή την περίπτωση. Παρ’ όλα αυτά, στη συνέχεια του άρθρου θα παρατίθενται και ελληνικά παραδείγματα των χωρίων που παρατίθενται, για τους ίδιους λόγους που παρατίθενται και τα λατινικά. ΚΑΤΑΧΩΡΙΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΟΥ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗΣ Στις πρώτες και τις τελευταίες σελίδες υπάρχουν καταχωρίσεις στα λιθουανικά, τα λατινικά, τα πολωνικά, τα ολλανδικά και τα εβραϊκά. Δεν γράφτηκαν όλες την ίδια στιγμή και είναι σχετικά ακατάστατες. Μερικές από αυτές είναι βιβλιο- 4 Το Μκ 9,7 της ChNT αντιστοιχεί στο Μκ 9,6 της Vulgata. CHYLINSKIO NT VERTIMAS IR ŠALTINIAI 109 τα παραθέματά της, ωστόσο ανάμεσά τους υπάρχει και ένα λατινικό, μη απευθυνόμενο σε συγκεκριμένο πρόσωπο κείμενο, γραμμένο από άγνωστο πρόσωπο, που παροτρύνει να υποστηριχθούν οι προσπάθειες του Chylinskis να μεταφράσει τη Βίβλο στα λιθουανικά (3/2v), ένας κατάλογος εξόδων για την εκτύπωση της Βίβλου, γραμμένος στα πολωνικά (413/219), καθώς και σημειώσεις που αντικατοπτρίζουν γεγονότα από την προσωπική ζωή του Chylinskis, π.χ.: «Błogosław Panie w małżeńskim stanie» (424/225)⁵, «Pan Bog nadzieję moją» (424 /225). Ορισμένες από τις προαναφερθείσες σημειώσεις παραπέμπουν σε κείμενο της Παλαιάς και όχι της Καινής Διαθήκης: «Ecl. 5. v 13. moejelich belficheyt bingi rupetis» (416/220v). Στην αρχή του χειρογράφου, με το χέρι του μεταφραστή, σημειώνεται πότε άρχισε η μετάφραση: «translacie zaczęłem w imieniu Panfkim d. 22 8bris 1657. w Oxforcie ftylo veteri» (3/2v). Μία ή άλλη σημείωση βοηθά να διευκρινιστούν οι λόγοι για τους οποίους ο Chylinskis διόρθωνε τη μετάφραση της ΚΔ· από αυτές μπορούμε να συναγάγουμε ορισμένα πράγματα σχετικά με τη γένεση της μετάφρασης: «NB. loco stojos ubique ponendum nusidawę hoc enim est Lithuanicum» 423/224v («NB. το stojos να διορθωθεί παντού σε nusidavė, διότι έτσι λέγεται στα λιθουανικά»); «faska. matone. N.B. ponendum ubique» 423/224v («τελεία. matone. N.B. να τοποθετείται παντού»); «ta fostą non tas Softas NB 424/225» («τον θρόνο, όχι αυτός ο θρόνος»); «Cephas per K an per C» 423/224v («Cephas με K ή με C»); «Pokutuje. gaylos už griekus. NB. ubique emendandum {...} Pakutawokite» 424/225 («pokutuje gaylos už griekus. NB. πρέπει να διορθωθεί παντού {...} Pakutawokite»); «ubi est sulimilet. pone paligaylet. hoc n’est Lithuanicum.» 424/225 («όπου υπάρχει sulimilet, βάλε paligaylet: αυτό δεν είναι λιθουανικό»); «mielaßbyrdingas. pone sulimilstąs. NB». 424 /225 («mielaßbyrdingas. βάλε sulimilstąs. NB»). Όπως βλέπουμε, αυτές οι σημειώσεις είναι τουλάχιστον εν μέρει οδηγίες για τη διόρθωση του κειμένου (πρβλ. emendandum «πρέπει να διορθωθεί»). Σημειώσεις σχετικές με τη χρήση και τις διορθώσεις των τοπικών επιρρηματικών πτώσεων με μεταθετικό επίθημα είναι σημαντικές για τη μελέτη της επίδρασης των πρωτότυπων εμπρόθετων συντάξεων στη χρήση αυτών των πτώσεων στο κύριο κείμενο και στις διορθώσεις: «jump. ad eos jop. ad eum» 411/218; «Joh.5.13. hebbeik u geschaffen rafzau jumuo. Ergo qdo est tot u. ad voo. jusump» 411/218 («επομένως, όταν υπάρχει tot u, ad vos, [πρέπει να μεταφραστεί ως jusump]»); «muspi w nas. musimp u nas» 424/225. Ένα ξεχωριστό ζήτημα προς εξέταση είναι τι μπορούμε να συμπεράνουμε από τις σημειώσεις σχετικά με τα πρότυπα των διορθώσεων 5Συνεπώς, ο Chylinskis επιμελήθηκε τη μετάφραση και μετά τον γάμο του. Ο Chylinskis παντρεύτηκε την κόρη του Jonas Andrius Jurskis (Johannes Andreae Jurſki), ο οποίος είχε εγκαταλείψει τη Λιθουανία. Ο γάμος έγινε στο Κένιξμπεργκ, όταν ο Chylinskis επέστρεφε μετά από επίσκεψη στη Λιθουανία, όπου, από τις 20 έως τις 24 Αυγούστου 1661, συμμετείχε στη σύνοδο των Λιθουανών Μεταρρυθμιστών στο Kėdainiai. Σε αυτήν ακριβώς τη σύνοδο ανατέθηκε στον Teodoras Skrodskis και στον Jonas Božimovskis να ελέγξουν τη μετάφραση του Chylinskis, και τότε άρχισαν οι δημόσιες διαφωνίες του Chylinskis με ορισμένους Λιθουανούς Μεταρρυθμιστές (Lukšaitė 1971: 92–99). 110 | GINA KAVALIŪNAITĖ και σχετικά με τη σημασία των επιμέρους πηγών κατά την επιμέλεια του χειρογράφου. Την προσπάθεια συστηματικής αντιστοίχισης των σχετικών σημείων με την ολλανδική πηγή μαρτυρούν οι ακόλουθες σημειώσεις6. «Segge (akau Sprekie kalbu» 417/221· «hier aer7, to. hier in tame» 415/220 ([ol.] hier aen [μετάφραση] to, [ol.] hier in [μετάφραση] tame)· *, «werkiert. Act. 2. 41. nelabag» 411/218· *, «Luc. 9. v. 45 verfton. ifzmanit. begrepen suprast. potius inverfo ordine ut ex loco patet Luc. 10. v. 21.» 411/218 («μάλλον αντίστροφα, όπως προκύπτει από το Luc 10.v. 21»)· *, «Gal. 6.v. 8. wertragen tingiet. veſlappen nuſtot NB» 411/218· «barhertigh. Rom. 9.16. fuſimiſtſag» 423/224v· «met innerlijcke ontferminghe beweeght zynde. Luc. 10.33. paſigaylėję» 423/224v. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι λέξεις που έχουν γραφτεί στα ολλανδικά αντιστοιχούν σε λέξεις της ολλανδικής πηγής, με τις οποίες ο Chylinskis προσπαθούσε να συνδέσει σταθερά λιθουανικά ισοδύναμα. Επιβεβαιώνουν το κύρος της StB και το γεγονός ότι ο Chylinskis μετέφρασε από αυτήν. Η θέση των λατινικών λέξεων είναι εντελώς διαφορετική. Η λατινική χρησιμοποιείται ως μεταγλώσσα: «kirst piewa. ružytis pandiculari ružaus. pandiculor» 423/224v· «derme. concordia» 423/224v. Αυτό επιβεβαιώνεται ακόμη περισσότερο από περιπτώσεις στις οποίες, δίπλα στα λεξικά στοιχεία που προορίζονται για χρήση σε συγκεκριμένα σημεία, δίνονται λατινικά ισοδύναμα που διαφέρουν από τα αντίστοιχα χωρία της Vulgata. Επομένως, ο Chylinskis δεν συνέδεε τις λατινικές σημειώσεις με τη Vulgata: *, «Joh.5.13. hebbeik u gefchrewen rafzau jumuo. Ergo qdo eſt tot u. ad voo. juſump» 411/218 («δηλαδή τότε που υπάρχει tot u, ad vos, [πρέπει να μεταφραστεί] jusump»)· *, «ſedens. participium prov. 20 v. 8» 411/218. Οι πολωνικές σημειώσεις που συνδέονται με λιθουανικά ισοδύναμα δεν μπορούν να ερμηνευθούν μονοσήμαντα: και η πολωνική μπορεί να θεωρηθεί μεταγλώσσα. Στα σημεία όπου οι λιθουανικές λέξεις παρατίθενται με πολωνικά ισοδύναμα, δεν υπάρχουν παραπομπές σε συγκεκριμένα χωρία της NT. Επομένως, το πιθανότερο είναι ότι, μεταφράζοντας από τα ολλανδικά, ο Chylinskis πρώτα επινοούσε μια πολωνική εκδοχή και στη συνέχεια τη μετέτρεπε σε λιθουανική: «styrbarkey. deſki zrobione na kȢtałt drabini.» 420/222v («styrbarkey. σανίδες, τοποθετημένες σαν σκάλα»)· «grȝmot gaudimay. zabawimai tyſkania ſię» 423/224v. 6 Apie žvaigždute pažymėtus įrašus yra rašęs Bernfriedas Schlerathas (2000: 279–290). 7 Στο χειρόγραφο, σε αυτό το σημείο, είναι γραμμένο hier aen. Οι εκδότες έκαναν λάθος στην αποκρυπτογράφηση της ολλανδικής λέξης. CHYLINKIO NT VERTIMAS IR ŠALTINIAI 111 Ακόμη και εκεί όπου δίπλα σε μια πολωνική καταχώριση με λιθουανικό αντίστοιχο υπάρχει παραπομπή σε κείμενο της Καινής Διαθήκης, παρατίθεται όχι πολωνική πηγή, αλλά η λιθουανική μετάφραση του ίδιου του Chylinskis: «kryfłe. zbło NB emendens [sic!] ut eft Luc. 6 41.» 423/224v («kryfłe. zbło NB διορθώνοντας όπως είναι στο Lk 6,41»). ΠΡΟΠΑΡΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ Πριν από την έναρξη της παρούσας έρευνας πραγματοποιήθηκαν προπαρασκευαστικές εργασίες. Πρώτα απ’ όλα, δημιουργήθηκαν ψηφιακές εκδοχές της Καινής Διαθήκης του Chylinskis και των κύριων πηγών της μετάφρασης. Ως βάση για τη λιθουανική εκδοχή χρησιμοποιήθηκε το μεταγραμμένο κείμενο του χειρογράφου, όπως εκδόθηκε από τους Otębski και Kudzinowski. Το κείμενο σαρώθηκε8 και οι αλλαγές του κειμένου σε σύγκριση με το φωτοαντίγραφο του χειρογράφου9 περιγράφηκαν με ειδικό σύστημα συμβόλων, ώστε να είναι δυνατή η χρήση του προγράμματος υπολογιστή «Quest Edition»10. Τα κείμενα της Καινής Διαθήκης της Βίβλου του Gdansk και της Statenbijbel συγκεντρώθηκαν σε ψηφιακή μορφή11. Με τη χρήση του προγράμματος υπολογιστή «Quest Edition», τα σημεία του κειμένου που είχαν υποστεί επεξεργασία εξήχθησαν, ομαδοποιήθηκαν και αντιπαραβλήθηκαν με κείμενα της Καινής Διαθήκης σε άλλες γλώσσες. ΤΥΠΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΔΙΟΡΘΩΣΕΩΝ Στο χειρόγραφο της Καινής Διαθήκης υπάρχουν συνολικά 5708 διορθώσεις, εκ των οποίων 1493 είναι αλλαγές στη σειρά των λέξεων. Διακρίνονται δύο κύριοι τύποι διορθώσεων: 1) διορθώσεις για τις οποίες δεν μπορεί να αποδειχθεί επίδραση των πηγών ή μια τέτοια επίδραση φαίνεται απίθανη και 2) διορθώσεις στις οποίες ενδέχεται να είχαν επιδράσει οι πηγές της μετάφρασης. Και στις δύο ομάδες υπάρχουν μορφολογικές, λεξιλογικές και συντακτικές αλλαγές. Συχνά, ανάμεσα σε ορισμένους τύπους, ιδίως ανάμεσα σε τύπους διπλής μορφής που χρησιμοποιούνταν στη γλώσσα της εποχής, παρατηρούνται αλλαγές και προς τις «δύο κατευθύνσεις». Για παράδειγμα, συχνά συντομεύεται η κατάληξη της δοτικής πληθυντικού, αλλά υπάρχουν και περιπτώσεις όπου μια σύντομη κατάληξη επιμηκύνεται. Το ίδιο μπορεί να ειπωθεί και για τους περισσότερους άλλους τύπους διορθώσεων. Οι διορθώσεις του κειμένου που είναι ανεξάρτητες από τα πρωτότυπα αφορούν την ορθογραφία (μερικές φορές το <ą>, το <ę> αντικαθίσταται από <an>, <en>· παραλείπεται το σημάδι μαλακότητας κ.ά.), τη μορφολογία (μερικές φορές αλλάζουν οι πτώσεις των ουσιαστικών· συντομεύεται η αρχαϊκή πληθυντική μορφή των ονομάτων- 8 Το πρόγραμμα σάρωσης «Recognita Select 2.0» προσαρμόστηκε στην Καινή Διαθήκη του Chylinskis από την Audronė Stanislovaitienė. Το κείμενο σαρώθηκε, με χρηματοδότηση της Κρατικής Επιτροπής Λιθουανικής Γλώσσας παρά το Seimas της Δημοκρατίας της Λιθουανίας, στο πλαίσιο του «Προγράμματος για τη χρήση και την ανάπτυξη της κρατικής γλώσσας της Δημοκρατίας της Λιθουανίας για τα έτη 1996–2005», από τις εργαζόμενες της Εκδοτικής Ομάδας του Ινστιτούτου Λιθουανικής Γλώσσας Edita Bagaslaukaitė, Neda Marcinkienė και Danguolė Pukienė· τα δοκίμια διορθώθηκαν από την Jolanta Pakalknyskytė. 9 Kudzinowski (1984). Deja, fotokopija yra labai prastos kokybės ir ja ne visada galima pasikliauti. 10 Το πρόγραμμα υπολογιστή «Quest Edition», που προορίζεται για τη μελέτη των εβραϊκών κειμένων της Παλαιάς Διαθήκης, προσαρμόστηκε στο χειρόγραφο του Chylinskis σύμφωνα με τις υποδείξεις της συγγραφέως από τον δρ Wolf Dieter Syring, επιστημονικό συνεργάτη της Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου του Greifswald. 11 Το κείμενο της Καινής Διαθήκης GbB συγκεντρώθηκε, με χρηματοδότηση της Κρατικής Επιτροπής Λιθουανικής Γλώσσας παρά το Seimas της Δημοκρατίας της Λιθουανίας και στο πλαίσιο του «Προγράμματος για τη χρήση και την ανάπτυξη της κρατικής γλώσσας της Δημοκρατίας της Λιθουανίας για τα έτη 1996–2005», από τη Živilė Matijošienė· τα δοκίμια διορθώθηκαν από την Birutė Mikalonienė. Η συγγραφέας του παρόντος άρθρου εκπόνησε την ψηφιακή εκδοχή του κειμένου της Καινής Διαθήκης StB, ενώ η Marija Senkuvienė συνέβαλε στη διόρθωση των δοκιμίων. 112 | GINA KAVALIŪNAITĖ κατάληξη δοτικής πληθυντικού -mus· οι μακρές μορφές των αντωνυμιών με -jen αντικαθίστανται από τις απλές· αλλάζει το γένος ορισμένων λέξεων που στη σύγχρονη γλώσσα έχουν μόνο αρσενικούς τύπους· συντομεύονται οι καταλήξεις των τύπων του πρώτου και δεύτερου προσώπου του πληθυντικού των ρημάτων· διαγράφεται το μόρφημα της υποτακτικής -b- κ.ά.), της σύνταξης (διορθώνονται ορισμένες πτώσεις και πτώσεις με προθέσεις· μερικές φορές αλλάζει η θέση της εγκλιτικής αντωνυμίας m(i), t(i) και της αυτοπαθούς αντωνυμίας s(i)· η αυτοπαθής αντωνυμία s(i), η οποία χρησιμοποιείται δεύτερη φορά στην ίδια λέξη, μερικές φορές διαγράφεται, προστίθεται, διαγράφεται ή αντικαθίσταται το ερωτηματικό μόριο -gu, ή μετακινείται στη δεύτερη θέση μια άτονη λέξη χωρίς αυτοτελή σημασία κ.λπ.) και του λεξιλογίου (prazutieo → prapultieo; βykβtoleyο ⇒ godulingejo; βwitplojα → wamzdzioja; tykiejomeə → dukle=lj/omeə κ.ά.). Οι διορθώσεις αυτές αντανακλούν εσωτερικά χαρακτηριστικά της λιθουανικής γλώσσας και δεν σχετίζονται με διαφορές στη σημασία, γι’ αυτό η επίδραση άλλων γλωσσών a priori φαίνεται απίθανη. Επομένως, στο παρόν άρθρο δεν θα εξεταστούν λεπτομερέστερα. Ο προσδιορισμός της έκτασης της επίδρασης των πηγών μετάφρασης σε ορισμένους τύπους διορθώσεων (αντικατάσταση δευτερευουσών προτάσεων με μετοχικές ή ονοματικές κατασκευές και το αντίστροφο, οι περισσότερες διορθώσεις εμπρόθετων τοπικών πτώσεων, αλλαγές στη σειρά των λέξεων κ.ά.) απαιτεί ειδική ανάλυση. Η έκταση ενός άρθρου δεν επιτρέπει να συζητηθούν τόσα δεδομένα· συνεπώς, στο παρόν άρθρο εξετάζονται μόνο οι πιο χαρακτηριστικές ομάδες διορθώσεων, που αναμφίβολα οφείλονται στις πηγές μετάφρασης. ΑΛΛΑΓΕΣ ΠΟΥ ΟΦΕΙΛΟΝΤΑΙ ΣΤΑ ΠΡΩΤΟΤΥΠΑ ΔΙΟΡΘΩΣΕΙΣ ΤΩΝ ΤΥΠΩΝ ΤΟΥ ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΠΡΟΣΩΠΟΥ ΕΝΙΚΟΥ ΚΑΙ ΠΛΗΘΥΝΤΙΚΟΥ ΤΩΝ ΡΗΜΑΤΩΝ ΣΤΗΝ ΟΡΙΣΤΙΚΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΥΠΟΤΑΚΤΙΚΗ ΕΓΚΛΙΣΗ. Στο κύριο στρώμα του ChNT, ο ενικός αριθμός του δεύτερου προσώπου των ρημάτων διορθώνεται συχνά σε πληθυντικό και, αντιστρόφως, ο πληθυντικός διορθώνεται σε ενικό. Αυτή η ανάμειξη στη μετάφραση του Chylinskis θα μπορούσε να έχει προκύψει επειδή τον 17ο αιώνα η παλαιά ολλανδική αντωνυμία του δεύτερου ενικού προσώπου du χρησιμοποιούνταν ήδη πολύ σπάνια (Korne, Rinkel 1987: 37), ενώ στο StB δεν χρησιμοποιείται καθόλου. Τη θέση της πήρε η παλαιά αντωνυμία του δεύτερου πληθυντικού προσώπου ghy, η οποία από τον Μεσαίωνα χρησιμοποιούνταν ήδη ως τύπος ευγενείας και αργότερα γενικεύτηκε και για τον ενικό (Toorn et al. 1997: 309–311). Έτσι, οι τύποι του δεύτερου προσώπου ενικού και πληθυντικού των ρημάτων συνέπεσαν. Πράγματι, στη μετάφραση του Chylinskis εναλλάσσονται οι τύποι του δεύτερου προσώπου ενικού και πληθυντικού των ρημάτων (12x), πρβλ.: Mt 6,16 ChNT Όταν επίσης νηστεύεις → νηστεύετε StB Ende wanneer ghy valt GDb A Gdy pośćicie BrAB A Gdy pośćicie V Cum autem ieiunatis G ὅταν δὲ νηστεύητε Παρόμοια αλλαγή έγινε στα Mt 6,1· Mt 6,7· Mt 6,16· Mk 6,10· Lk 8,5· Lk 23,40· Rom 4,7· ApD 16,36· ApR 18,4 κ.ά. Σε τέτοια σημεία οι διορθώσεις συνήθως συμπίπτουν με όλες τις πιθανές πηγές μετάφρασης, επομένως δεν μπορούμε να προσδιορίσουμε βάσει ποιου κειμένου διορθώθηκαν τα λάθη. CHYLINSKIO NT VERTIMAS IR ŠALTINIAI | 113 Αυτή η ανάμειξη τύπων αποτελεί σημαντικό επιχείρημα που μαρτυρεί ότι η Βίβλος του Chylinskis μεταφράστηκε από το StB. ΜΕΙΞΗ ΤΩΝ ΤΥΠΩΝ ΕΝΙΚΟΥ ΚΑΙ ΠΛΗΘΥΝΤΙΚΟΥ ΤΩΝ ΡΗΜΑΤΩΝ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΚΤΙΚΗ. Στο ChNT οι τύποι του δεύτερου προσώπου ενικού και πληθυντικού της προστακτικής επίσης δεν διακρίνονται με συνέπεια. Αυτή η σύγχυση ενδέχεται να οφείλεται στην ιδιαίτερη έκφραση της προστακτικής στην ολλανδική γλώσσα του 16ου–17ου αιώνα. Τότε χρησιμοποιούνταν δύο τύποι προστακτικής — ο ένας συνέπιπτε με το θέμα, ενώ ο δεύτερος σχηματιζόταν από το θέμα + t. Με τον καιρό επικράτησε η γραμματική σύσταση να χρησιμοποιούνται οι τύποι χωρίς -t όταν απευθύνεται κανείς σε ένα πρόσωπο, και οι τύποι με -t στον πληθυντικό και στην ευγενική προσφώνηση. Ωστόσο, αυτή η παράδοση δεν είχε ακόμη παγιωθεί στη γλώσσα της StB. Για να εκφραστεί ο ενικός της προστακτικής στη γλώσσα του 17ου αιώνα χρησιμοποιούνταν και οι δύο τύποι, ενώ για τον πληθυντικό μόνο ο τύπος με το μόρφημα -t (Korne, Rinkel 1987: 43). Ο αριθμός στην προστακτική μπορούσε να προσδιοριστεί μόνο από τα συμφραζόμενα. Έτσι, στην προστακτική ο Chylinskis συχνά δεν μπορούσε να προσδιορίσει τον αριθμό του τύπου, με αποτέλεσμα να εμφανιστούν λάθη στο κύριο κείμενο, τα οποία διορθώθηκαν με βάση πρόσθετες μεταφραστικές πηγές: Μτ 6,1 ChNT Πρόσεχε → Προσέχετε να μην κάνετε την ελεημοσύνη σας → τη δική σας μπροστά στους ανθρώπους StB HEbt acht / dat ghy uwe aelmoeffe niet en doet voor de menſchen GdB STrzęśćie się ábyście jáłmużny wáßey nie czynili przed ludźmi BrAB STrzęśćie się / ábyście jáłmużny wáßey nie czynili przed ludźmi V Attendite ne iustitiam vestram faciatis coram hominibus G προσέχετε τὴν δικαιοσύνην ὑμῶν μὴ ποιεῖν ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων Λκ 10,28 ChNT κάνε → κάνε, και θα ζήσεις StB Doet dat / ende ghy fult leven GdB to czyń / á będźieβ żył BrAB toż czyń á będźieβ żył V hoc fac et vives G τοῦτο ποίει καὶ ζήσῃ Παρόμοια αλλαγή έγινε στο Mk 4,39 και αλλού. Τέτοιου είδους λάθη στο κύριο κείμενο επιβεβαιώνουν εκ νέου ότι ο Chylinskis μετέφραζε από τη StB. Οι διορθώσεις συμφωνούν με όλες τις πρόσθετες πηγές. ΔΙΟΡΘΩΣΕΙΣ ΤΩΝ ΡΗΜΑΤΙΚΩΝ ΕΠΙΡΡΗΜΑΤΩΝ. Στην Καινή Διαθήκη του Chylinskis τα ρηματικά επιρρήματα χρησιμοποιούνται ιδιαίτερα συχνά. Η μετάφραση ξεχωρίζει για την αφθονία τους και σε σύγκριση με άλλα παλαιά λιθουανικά γραπτά. Ως πιθανή αιτία αυτής της συχνής χρήσης τους, στη βιβλιογραφία έχει αναφερθεί η επίδραση της πολωνικής γλώσσας (πρβλ. Ambrazas 1962: 46). Ο Vytautas Ambrazas έχει επισημάνει επίσης ότι ο Chylinskis σε ορισμένα σημεία συνέδεε τις ρηματικές επιρρηματικές κατασκευές με ονομαστική, ακόμη και όταν τα αντίστοιχα χωρία του πολωνικού κειμένου δεν το υποδείκνυαν (Ambrazas 1962: 122). Σχεδόν σε κάθε σημείο όπου ο Chylinskis γράφει ρηματικό επίρρημα, στη StB βρίσκουμε μετοχή, η οποία στην ολλανδική γλώσσα είναι άκλιτη (κλίνεται ελαφρώς μόνο όταν λειτουργεί ως επιθετικός προσδιορισμός). Η τόσο συχνή χρήση μετοχών δεν είναι χαρακτηριστική της ολλανδικής γλώσσας, όμως οι μεταφραστές της StB, ακολουθώντας την απόφαση της Συνόδου του Ντόρντρεχτ του 1618, έμειναν όσο το δυνατόν πιο κοντά στις πρωτότυπες γλώσσες (ελληνικά και εβραϊκά). 114 | Gina Kavaliūnaitė ir gana tiksliai perteikė jų dalyvines konstrukcijas (Heinsius 1977: 149–151). Šias dalyvines konstrukcijas Chylinskis labai dažnai vertė padalyviais arba dalyvinėmis konstrukcijomis. Ο μεταφραστής σε πολλά σημεία αντικατέστησε με άλλους ρηματικούς τύπους τα ρηματικά επιρρήματα που αντιστοιχούν στις μετοχές της StB. Συνολικά, στο χειρόγραφο του ChNT υπάρχουν 77 αλλαγές ρηματικών επιρρημάτων. Η συχνή χρήση τους ενδέχεται να ενθαρρύνθηκε από την ολλανδική μεταφραστική πηγή, όπου, ανάλογα με τη συντακτική θέση, δεν διακρίνονται οι κλιτές από τις άκλιτες μετοχές. Από τις ελληνικές, λατινικές και ολλανδικές μεταφραστικές πηγές, μόνο στην τελευταία χρησιμοποιούνται άκλιτες μετοχές, οι οποίες αποδίδονται ως ρηματικά επιρρήματα στη μετάφραση του Chylinskis. Η πολωνική μεταφραστική πηγή ενδέχεται να επηρέασε την αντικατάσταση των ρηματικών επιρρημάτων με μετοχές και ημιμετοχές. Σε σύγκριση με τα πολωνικά πρωτότυπα, διακρίνονται οι ακόλουθες τάσεις στην αντικατάσταση των ρηματικών επιρρημάτων: 1) Όταν στο λιθουανικό κείμενο ένα ρηματικό επίρρημα που συνδέεται με υποκείμενο σε ονομαστική αντιστοιχεί στην πολωνική πηγή σε άκλιτη μετοχή, ο Chylinskis συνήθως αντικαθιστούσε το ρηματικό επίρρημα με ημιμετοχή: Μτ 9,27 ChNT δύο τυφλοί → δύο τυφλοί ακολουθούσαν αυτόν βaukіant → βaukdamі και kalbant → kalbedami StB τον ακολούθησαν δύο τυφλοί / roepende ende seggende GdB δύο τυφλοί τον ακολούθησαν / wołając y mówiąc BraB δύο τυφλοί τον ακολούθησαν / wołając y mówiąc V δύο τυφλοὶ ἠκολούθησαν αὐτῷ clamantes et dicentes G ἠκολούθησαν αὐτῷ δύο τυφλοὶ κράζοντες καὶ λέγοντες Το ρηματικό επίρρημα kalbant αντικαθίσταται με ημιμετοχή στα Mt 2,2. 2,13. 2,20¹². 3,14. 5,2. 8,25. 8,27. 8,29. 8,31. 9,14. 9,18. 9,30. 9,33. 10,5. 10,7. 12,10. 12,38. 13,3. 13,24. 13,31. 13,36. 14,15. 14,26. 14,33. 15,22. 15,23. 15,25. 21,23· Mk 2,12. 11,9 και αλλού. Σε αυτά τα σημεία, στο ολλανδικό πρωτότυπο υπάρχει πάντα η μετοχή seggende, ενώ στο πολωνικό η άκλιτη μετοχή mowiąc (εκτός από το Mt 13,3, όπου στο GdB υπάρχει ο κλιτός τύπος rzekł, και το Mt 21,23, όπου στο BraB χρησιμοποιείται ο κλιτός τύπος y mówili). Στα προαναφερθέντα χωρία, το V έχει τη μετοχή dicens, dicentes. Το G έχει τις μετοχές λέγων, λέγοντες. 2) Όταν στο πολωνικό κείμενο μια κλιτή μετοχή αντιστοιχεί στην ολλανδική μετοχή που αποδίδεται στα λιθουανικά, ο Chylinskis αντικαθιστά το ρηματικό επίρρημα με μετοχή: kalbant → kalbąs, GdB mowiący, BraB mowiący, V dicere, G λέγουσα Mt 3,17· kalbant → kalbatą, GdB mowiącego, BraB mowiącego, V dicentem, G λέγοντος Mt 12,17· kalbant → kalbąty, GdB mowiącego, BraB mowiącego, V dicentem, G λέγοντος Mt 13,35· betayšant → betayšancius, StB vermakende, GdB oprawiających, BraB gdy oprawiali, V reficientes, G καταρτίζοντας Mt 4,21· befganančiu → befiganans, StB weydende, GdB páłacych się, BraB páłacá, V pascens, G βοσκομένη Mt 8,30· beledint → ledinčiu, StB sittende, GdB siedzący, BraB siedzący, V sedentes, G καθήμενοι Mt 20,30. Στα σημεία αυτά η StB έχει μετοχή, στις πολωνικές πηγές υπάρχει κλιτή μετοχή (εκτός από το Mt 4,21, όπου στο BraB υπάρχει δευτερεύουσα πρόταση gdy oprawiali śieci /woie), ενώ τα V και G έχουν μετοχικούς τύπους. 12 Στο ChNT Mt 2,20 το BraB αντιστοιχεί στο Mt 2,19. 114 CHYLINSKIO NT VERTIMAS IR ŠALTINIAI 115 Ένα άλλο φαινόμενο που ενδέχεται να ευνόησε τη χρήση των τροπικών μετοχών είναι η δομή του ολλανδικού πρωτοτύπου accusativus cum infinitivo. Στα ολλανδικά αυτή η δομή χρησιμοποιείται με ρήματα που δηλώνουν αντίληψη, ως αντίστοιχο του ελληνικού (και λατινικού) accusativus cum participio. Πιθανότατα, το απαρέμφατο του ολλανδικού πρωτοτύπου, ως άκλιτος τύπος, οδήγησε στη συχνή χρήση της τροπικής μετοχής στη μετάφραση του Chylinskis, καθώς τον 17ο αιώνα η άκλιτη μετοχή (χαρακτηριστική της παλαιάς πολωνικής) δεν χρησιμοποιούνταν πλέον στη δομή accusativus cum participio στην πολωνική γλώσσα (Klemensiewicz e. a. 1955: 431–432). Κατά την αναθεώρηση με βάση το πολωνικό κείμενο, όταν αυτό περιέχει κλιτή μετοχή, η τροπική μετοχή συχνά αντικαθίσταται από μετοχή: Mt 3,16 ChNT και είδε το Dwalia Szwentą nuziengiant → nuziengiancią, kaypo Karweli, και užžengiant → užžengiančią and Jawes → jo StB και αυτός είδε το Πνεύμα του Θεού neder dalen / σαν περιστέρι / και να έρχεται επάνω του GdB και είδε το Πνεύμα του Θεού να κατεβαίνει και να έρχεται επάνω του BRAB και είδε το πνεύμα του Θεού να κατεβαίνει σαν περιστέρι και να έρχεται επάνω του V και είδε το Πνεύμα του Θεού να κατεβαίνει σαν περιστέρι και να έρχεται επάνω του G καὶ εἶδεν τὸ πνεῦμα τοῦ θεοῦ καταβαῖνον ὡσεὶ περιστερὰν καὶ ἐρχόμενον ἐπὶ αὐτόν Mt 3,7 ChNT Και είδε πολλούς Φαρισαίους και Σαδδουκαίους να έρχονται → ateynanci[us] στο βάπτισμά του StB Αυτός, βλέποντας πολλούς από τους Φαρισαίους και Σαδδουκαίους να έρχονται στο βάπτισμά του GdB Και όταν είδε πολλούς από τους Φαρισαίους και τους Σαδδουκαίους να έρχονται στο βάπτισμά του BRAB Και όταν είδε πολλούς από τους Φαρισαίους και τους Σαδδουκαίους να έρχονται στο βάπτισμά του V Βλέποντας δε πολλούς από τους Φαρισαίους και τους Σαδδουκαίους να έρχονται στο βάπτισμά του G ἰδὼν δὲ πολλοὺς τῶν Φαρισαίων καὶ Σαδδουκαίων ἐρχομένους ἐπὶ τὸ βάπτισμα αὐτοῦ Στα παραδείγματα που παρατίθενται, το accusativus cum infinitivo – [agh den Geeft Godts neder dalen ende [...] komen bei siende vele van de Pharizeen ende Sadduceen [...] komen – του StB αντιστοιχεί στη μετάφραση του Chylinskis στη δομή είδε το Dwalia Szwenta nuziengiant [...] užžengiant και iβwidęß daug Faryζeuβu ir Sadduceuβu ateynant. Στις πολωνικές πηγές, στις τροπικές μετοχές του ChNT αντιστοιχούν κλιτές μετοχές, zstępującego y przychodzącego και przychodzących. Με βάση αυτές, ο Chylinskis αντικατέστησε τις τροπικές μετοχές του κύριου στρώματος με μετοχές: nuziengiancia, užžengiančią και ateynanci[us]. Στη Vulgata και στην ελληνική ΚΔ χρησιμοποιούνται μετοχές στα αντίστοιχα χωρία. Στο Ευαγγέλιο κατά Ματθαίον οι τροπικές μετοχές αντικαθίστανται με συνέπεια σύμφωνα με τις αρχές που αναφέρθηκαν. Μόνο μία φορά χρησιμοποιήθηκε τροπική μετοχή αντί για κλιτό τύπο ρήματος, for- 116 | GINA KAVALIŪNAITĖ …, αλλά ο μεταφραστής, όπως φαίνεται, παρατήρησε το λάθος του και το διόρθωσε: uzzengiant → uzzengie, StB is geklommen, GdB wflapi, BrAB wflapi, V ascendit, G ἀνέβη Mt 5,1. Ωστόσο, ήδη στο Ευαγγέλιο κατά Μάρκον εμφανίζονται και αντίστροφες αλλαγές: zynodama → zynant, StB wetende, GdB wiedząc, BrAB wiedząc, V sciens, G εἰδώς· Mk 5,33· kalbedamo → kalbant, StB legg ende, GdB mówiąc, BrAB mówiąc, V dicens, G λέγων Mk 15,36· επίσης, και στις κατασκευές accusativus cum participio, παρακάτω στο κείμενο η μετοχή αντικαθίσταται από επιρρηματική μετοχή: Mk 13,26 ChNT Και τότε θα ιδούν τον Υιό του ανθρώπου ateynanti → ateynant να έρχεται μέσα στα σύννεφα StB Ende als dan fullen ſy den Sone des menſchen ſien / komende in de wolcken GdB A tedy ujrzą Syná człowieczego przychodzącego w obłokách BrAB A tedyć ujrzą Syná człowieczego przychodzącego ná obłocéch V Et tunc videbunt Filium hominis venientem in nubibus G καὶ τότε ὄψονται τὸν υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου ἐρχόμενον ἐν νεφέλαις Ήδη από το MkE ο μεταφραστής επιχείρησε να αποκαταστήσει τις επιρρηματικές μετοχές, και αυτές αυξάνονται σημαντικά προς το τέλος του χειρογράφου, ακόμη και στα σημεία που δεν διορθώθηκαν. Οι διορθώσεις επιρρηματικών μετοχών απαντούν κυρίως στο Ευαγγέλιο κατά Ματθαίον (55x), ενώ στα υπόλοιπα βιβλία της ΚΔ (όπου συνήθως η μετοχή αντικαθίσταται από επιρρηματική μετοχή) τέτοιες διορθώσεις είναι πολύ λιγότερες: μία ή δύο σε κάθε βιβλίο της ΚΔ (συνολικά 22x). Επομένως, μπορεί να συναχθεί ότι η πολωνική πηγή επηρέασε τη μετατροπή των επιρρηματικών μετοχών σε μετοχές και ημιμετοχές: σε όλα τα προαναφερθέντα παραδείγματα διόρθωσης επιρρηματικών μετοχών σε μετοχές και ημιμετοχές (εκτός από το Mt 3,17), το λατινικό κείμενο έχει μετοχή· στην προκειμένη περίπτωση δεν μπορεί να διαπιστωθεί επίδραση της Βουλγάτας στις διορθώσεις, καθώς οι μετοχές της Βουλγάτας δεν θα αρκούσαν για να εξηγήσουν γιατί σε ορισμένα σημεία η επιρρηματική μετοχή αντικαθίσταται από μετοχή και σε άλλα από ημιμετοχή· η μετατροπή επιρρηματικών μετοχών σε ημιμετοχές ή μετοχές συμφωνεί συστηματικά μόνο με τα πολωνικά πρωτότυπα· τα GdB και BrAB σχεδόν ποτέ δεν διαφέρουν σε αυτά τα σημεία, επομένως δεν μπορεί να ειπωθεί βάσει ποιου από αυτά τα μεταφράσματα έγινε η διόρθωση. Από την άλλη πλευρά, η χρήση επιρρηματικών μετοχών που συνδέονται με υποκείμενο σε ονομαστική είναι λανθασμένη στη λιθουανική γλώσσα, και ο γλωσσικός αισθητήρας ενδέχεται να ώθησε τον μεταφραστή να αντικαθιστά τις επιρρηματικές μετοχές με ημιμετοχές. Οι αντίστροφες αλλαγές, κατά τις οποίες αποκαθίστανται οι επιρρηματικές μορφές, δεν εξαρτώνται πλέον από τις μεταφραστικές πηγές. Ούτε και η συχνότερη χρήση επιρρηματικών μετοχών παρακάτω στο κείμενο εξαρτάται από τα πρωτότυπα. Αυτή η ασυνέπεια μάλλον μαρτυρεί ότι ο μεταφραστής αμφιταλαντευόταν και δεν μπορούσε να αποφασίσει ποιες μορφές —μετοχικές, ημιμετοχικές ή επιρρηματικές— ήταν ορθότερες και καταλληλότερες. ΑΛΛΑΓΕΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΘΕΤΙΚΩΝ ΤΟΠΙΚΩΝ ΠΤΩΣΕΩΝ. Στο χειρόγραφο του ChNT υπάρχουν 174 διορθώσεις μεταθετικών τοπικών πτώσεων. Μετά την αρχική ανάλυση της σχέσης των μεταθετικών τοπικών πτώσεων που χρησιμοποιούνται στο κύριο κείμενο με τις μεταφραστικές πηγές, και τη σύγκριση των αποτελεσμάτων της με τη σχέση των αλλαγών των μεταθετικών τοπικών πτώσεων προς τα πρωτότυπα, συνήχθη το συμπέρασμα ότι οι μεταφραστικές πηγές δεν επηρέασαν τις περισσότερες διορθώσεις μεταθετικών τοπικών πτώσεων. Ωστόσο, ορισμένες μεμονωμένες διορθώσεις εξαρτώνται πράγματι από τις κατασκευές των πρωτοτύπων. Συνήθως, σε τέτοια σημεία το κύριο στρώμα συμφωνεί με τις πολωνικές πηγές, ενώ η διόρθωση με το StB. CHYLINSKIO NT VERTIMAS IR ŠALTINIAI 117 Σύμφωνα με την ολλανδική πηγή, ο αδεστικός τύπος αντικαταστάθηκε από εμπρόθετη κατασκευή: 2Kor 13,3 ChNT Επειδή ζητάτε απόδειξη ότι ο Χριστός μιλά μέσα μου, ο οποίος ανάμεσά σας δεν είναι αδύναμος, αλλά είναι ισχυρός ⇒ είναι <είναι> ανάμεσά σας → μεταξύ αυτών StB Dewijle ghy foeckt een proeve Chriſti die in my ſpreekt/ welcke in u niet fwack en is / maer krachtigh is onder u GdB Ponieważ chcećie doświadczyć tego ktory we mnie mowi / CHryſtuś; ktory ku wam nie ieſt ſłaby / ále mocny ieſt w was BrAB Gdyź łukacie doświadćienia Kryſtuśá ktory we mnie mowi / kktóryć przeciwko wam nie ieſth krewki / ále w was ieſt moźny V quoniam experimentum quaeritis eius, qui in me loquitur, Christi, qui in vos non infirmatur sed potens est in vobis G ὃς εἰς ὑμᾶς οὐκ ἀσθενεῖ ἀλλὰ δυνατεῖ ἐν ὑμῖν Οι αδεστικοί τύποι manimpi και juſlimp (2x) του κύριου κειμένου συμφωνούν με τα GdB we mnie, ku wam και w was, BrAB we mnie, przeciwko wam και w was, V in me, in vos, in vobis. Αυτά είναι χαρακτηριστικά ισοδύναμα του αδεστικού στους μεταφραστικούς κειμενικούς μάρτυρες. Οι αδεστικοί τύποι του ChNT συμφωνούν επίσης με τις κατασκευές του StB in my και in u, ωστόσο η κατασκευή onder u, που αντιστοιχεί στον δεύτερο τύπο juſlimp, συνήθως δεν αποδίδεται με αδεστικό· λαμβάνοντας αυτό υπόψη, ο Chylinskis την αντικατέστησε με terp julu. Χαρακτηριστικά ισοδύναμα του αλλατικού στα πρωτότυπα είναι οι ολλανδικές κατασκευές tot + Dat., aen + Acc. και οι πολωνικές do + Gen., ku + Dat. Στο παράδειγμα που παρατίθεται, ο αλλατικός τύπος αντικαταστάθηκε από απαρέμφατο υπό την επίδραση του StB: Jok 1,19 ChNT κάθε άνθρωπος ας είναι γρήγορος στο να ακούει → να ακούει, αργός στο να μιλά → να μιλά, αργός στον θυμό StB een yegelijk menſche zy raſch om te hooren / traegh om te ſprecken / traegh tot toom GdB niech będźie každy cźłowiek prętki ku ſłuchániu / ále nierychły ku mowieniu y nierychły ku gniewowi BrAB niech wſzelki cźłowiek będźie predki ku ſłuchániu / á nierychły ku mowieniu y leniwy ku gniewowi V Sit autem omnis homo velox ad audiendum, tardus autem ad loquendum et tardus ad iram G ταχὺς εἰς τὸ ἀκοῦσαι, βραδὺς εἰς τὸ λαλῆσαι, βραδὺς εἰς ὀργήν Οι αλλατικοί τύποι του κύριου κειμένου ktauſimop, kalbolp και ruſtibelp αντιστοιχούν στις πολωνικές πηγές με κατασκευές ku + Dat, στη Βουλγάτα με ad + Abl, στο StB —στις δύο πρώτες περιπτώσεις— με om + INF, ενώ στην τρίτη περίπτωση με κατασκευή που συνήθως αντιστοιχεί στον αλλατικό, δηλαδή tot + DAT. Λαμβάνοντας υπόψη το ολλανδικό κείμενο, ο Chylinskis αντικατέστησε τον αλλατικό με απαρέμφατο εκεί όπου αντιστοιχεί στο om + INF, ενώ τον αλλατικό τύπο ruſtibelp, που αντιστοιχεί στο tot toorn, τον άφησε αμετάβλητο. Το ότι ο αλλατικός αντικαθίσταται από απαρέμφατο ακριβώς λόγω της επίδρασης του StB φαίνεται από το γεγονός ότι στη μοναδική αυτή περίπτωση, όπου το StB έχει εμπρόθετη κατασκευή με ουσιαστικό, ο Chylinskis άφησε αμετάβλητο τον αλλατικό τύπο ruſtibelp. 118 | GINA KAVALIŪNAITĖ Στα παραδείγματα αντικατάστασης των μεταθετικών πτώσεων που παρατίθενται στα 2Κορ 13,3 και Ιακ 1,19, το αδεσικό και το αλλατικό, τα οποία αντιστοιχούν στα πολωνικά πρότυπα του κύριου κειμένου, αντικαταστάθηκαν σύμφωνα με το StB όταν στην ολλανδική πηγή χρησιμοποιούνται ασυνήθιστα αντίστοιχα του αδεσικού και του αλλατικού. Μπορούν να δοθούν και περισσότερα παραδείγματα στα οποία η επίδραση των πρωτοτύπων στις αντικαταστάσεις των μεταθετικών πτώσεων είναι προφανής, αποτελούν όμως μόνο ένα μικρό μέρος όλων των διορθώσεων αυτού του τύπου. Η αιτία των περισσότερων αντικαταστάσεων μεταθετικών πτώσεων θα μπορεί να προσδιοριστεί μόνο ύστερα από διεξοδική εξέταση της χρήσης τους στο κύριο κείμενο, της σχέσης τους με τα πρωτότυπα και σύγκριση με τις τάσεις των διορθώσεων. Προς το παρόν θα διαπιστώσουμε μόνο ότι στα επεξεργασμένα σημεία όπου το βασικό στρώμα της μετάφρασης αποκλίνει από το StB και συμπίπτει με τις πολωνικές πηγές, η διόρθωση έγινε με βάση το StB. ΑΝΤΙΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΣΥΝΔΕΣΜΩΝ ΣΤΗΝ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΠΡΟΤΑΣΗΣ. Για να προσδιορίσουμε τις αιτίες της συχνής εναλλαγής των συνδέσμων, πρέπει να συγκρίνουμε τη σχέση των συνδέσμων που χρησιμοποιούνται στο κύριο κείμενο με τα πρωτότυπα. Σε πολλές περιπτώσεις οι σύνδεσμοι του ChNT συμπίπτουν με εκείνους όλων των πιθανών πηγών μετάφρασης: ChNT GdB BrAB StB V G Mt 2,11 Και Y Y Ende et καί Mt 6,13 Και/αλλά Y/ale Y/ale Ende/maer et/sed καί/ἀλλά Mt 3,14 Αλλά Ale Ale Doch autem δέ Συχνότερες, ωστόσο, είναι οι περιπτώσεις όπου οι σύνδεσμοι που χρησιμοποιεί ο Chylinskis συμπίπτουν με μία ή περισσότερες, αλλά όχι με όλες τις πιθανές πηγές μετάφρασης: ChNT GdB BrAB StB V G Mt 1, 3-16 Ó A 3 Ende autem δέ Mt 3,1 O A A Ende autem δέ Mt 3,2 Και A Y Ende et [καί] Mt 3,10 O A A Ende enim δέ Mt 2,22 Αλλά LecƷ Ale Maer autem δέ Ας σημειώσουμε ότι οι σύνδεσμοι που χρησιμοποιούνται στο ChNT δεν συμπίπτουν με συνέπεια με κανένα από τα πιθανά πρωτότυπα. Λόγω αυτής της ποικιλίας, μπορούμε να θεωρήσουμε υπό όρους τους συνδέσμους του ChNT παραδείγματα ελεύθερης μετάφρασης. Στην αρχή της πρότασης αντικαθίστανται ιδιαίτερα συχνά οι συμπλεκτικοί σύνδεσμοι: και → αλλά (59x), αλλά → και (18x), αλλά → αλλά (8x), αλλά → αλλά (2x), αλλά → και (3x), και → αλλά (2x). Στη θέση του παράθετου συνδέσμου και χρησιμοποιείται αντιθετικός-παραθετικός σύνδεσμος, ενώ στο ChNT συχνά επιτελεί όχι μόνο αντιθετικές αλλά και παραθετικές λειτουργίες· το αλλά δηλώνει πάντοτε μόνο αντίθεση. Το αλλά του ChNT αντιστοιχεί αρκετά σταθερά στην ολλανδική πηγή στα maer και doch. Στο StB, οι σύνδεσμοι και και αλλά που χρησιμοποιούνται στο ChNT αντιστοιχούν συχνότερα στον σύνδεσμο ende, ο οποίος δηλώνει τόσο παράθεση όσο και αντίθεση: ChNT GdB BrAB StB V G Mt 3,9 Και A A Ende et καί Mt 4,21 Αλλά A Thedy Ende Et καί CHYLINSKIO NT VERTIMAS IR ŠALTINIAI 119 Mt 3,15 Bet A A Maer autem δέ Mt 4,4 Bet A Ale Doch – δέ Επομένως, το ολλανδικό πρωτότυπο ir → o και o → ir δεν θα μπορούσε να έχει προκαλέσει τέτοιου τύπου αλλαγές. Η σύγκριση των συνδέσμων που χρησιμοποιεί ο Chylinskis με τη Vulgata και την ελληνική ΚΔ δεν αποκάλυψε μοτίβα: τόσο το ir του Chylinskis όσο και το o, καθώς και το bet, αντιστοιχούν εναλλάξ στη Vulgata και στην ελληνική ΚΔ στα et, autem, enim, sed ή στα at και καί, δέ ή ἀλλά: ChNT GdB BrAB StB V G Mt 6,20 Bet Ale Ale Maer autem δέ Lk 6,1 Ir Y – ende autem δέ ApD 10,11 Ir Y – Thedy et καί Mt 3,16 O A A Maer autem δέ Οι αλλαγές τύπου ir → o και o → ir θα μπορούσαν να έχουν προκληθεί μόνο από την πολωνική πηγή της μετάφρασης: στο πολωνικό κείμενο χρησιμοποιείται ο συμπλεκτικός σύνδεσμος y και ο συμπλεκτικός-αντιθετικός σύνδεσμος a. Η αντίθεση στα πολωνικά δηλώνεται με τον σύνδεσμο ale. Ωστόσο, η σύγκριση με τα GdB και BrAB επίσης δεν βοήθησε να λυθεί το ζήτημα της εναλλαγής των συνδέσμων: στη μετάφραση υπάρχουν σημεία όπου η εναλλαγή των συνδέσμων θα μπορούσε να έχει προκληθεί από το GdB: ChNT GdB BrAB StB V G ApD 3,25 Ir → O A – Ende Et καί ApD 8,17 ir → o á y ende et δέ Από την άλλη, μπορούν να παρατεθούν εξίσου πολλά παραδείγματα όπου το κείμενο του βασικού στρώματος ή η αλλαγή απομακρύνεται από το GdB και προσεγγίζει το BrAB: ChNT GdB BrAB StB V G Mt 8,31 O → Ir – A Ende autem δέ ApD 27,21 ir → o – a ende – – Υπάρχουν περιπτώσεις όπου η επίδραση της πηγής της μετάφρασης δεν μπορεί γενικά να εξηγήσει την επιλογή του ενός ή του άλλου συνδέσμου στην ChNT: ChNT GdB BrAB StB V G Mt 4,3 O Y Y Ende et καί Το γεγονός ότι στο ολλανδικό κείμενο ο σύνδεσμος ende χρησιμοποιείται τόσο για τη σύνδεση όσο και για την αντίθεση, ενώ στις πρόσθετες πηγές της μετάφρασης η χρήση αυτών των συνδέσμων ποικίλλει, θα μπορούσε να έχει οδηγήσει τον μεταφραστή να αλλάζει τόσο συχνά τους συνδέσμους στην αρχή της πρότασης. Χωρίς να ακολουθεί με συνέπεια μία συγκεκριμένη πηγή μετάφρασης, ο μεταφραστής επέλεγε τον κατάλληλο σύνδεσμο ανάλογα με τα συμφραζόμενα. ΑΛΛΑΓΕΣ ΚΤΗΤΙΚΩΝ ΑΝΤΩΝΥΜΙΩΝ. Ο Chylinskis συχνά χρησιμοποιούσε την κτητική αντωνυμία savo με ανακλαστική σημασία στο βασικό στρώμα, απομακρυνόμενος από τα πρωτότυπα για όλα τα πρόσω- 120 | GINA KAVALIŪNAITĖ νων, όπως συνηθίζεται στη λιθουανική γλώσσα. Ωστόσο, οι αλλαγές στο κείμενο δείχνουν ότι ο μεταφραστής δεν ήταν βέβαιος για την επιλογή του και savo αντικαθιστούσε με mano, tavo, jūsų, jo, jų (20 φορές): Lk 16,6 ChNT πάρε το σημείωμα ławo → tawo StB Neemt uw’ hant schrift GdB Weźmi zapis twoj BrAB Weźmi tablice twe V Accipe cautionem tuam G δέξαι σου τὰ γράμματα Οι περισσότερες αλλαγές αυτού του τύπου απαντούν στα Ευαγγέλια κατά Ματθαίον και Λουκάν. Η λιθουανική γλώσσα, όπως και η πολωνική, χρησιμοποιεί ειδικούς αυτοπαθείς κτητικούς τύπους αντωνυμιών και για τα τρία πρόσωπα (στη λιθουανική πρόκειται για τη γενική κτητικής χρήσης της αυτοπαθούς αντωνυμίας, ενώ στην πολωνική για κλιτή κτητική αντωνυμία). Στο τρίτο πρόσωπο είναι υποχρεωτική η διάκριση της αυτοπαθούς από τη μη αυτοπαθή αντωνυμία, αλλά στο πρώτο και στο δεύτερο πρόσωπο, υπό την επίδραση άλλων γλωσσών, στα παλαιά κείμενα χρησιμοποιούνται συχνά και τύποι που συμπίπτουν με τους μη αυτοπαθείς. Οι ίδιοι λόγοι ενδέχεται να ώθησαν και τον Chylinskis να χρησιμοποιεί σε τέτοιες περιπτώσεις τα mano, tavo, mūsų, jūsų. Η ολλανδική γλώσσα δεν διαθέτει ειδικές αυτοπαθείς κτητικές αντωνυμίες: στο πρώτο και στο δεύτερο, αλλά και στο τρίτο πρόσωπο, δεν διακρίνονται οι αυτοπαθείς από τις μη αυτοπαθείς μορφές. Επομένως, εκεί όπου αντί για αυτοπαθείς μορφές ο Chylinskis χρησιμοποιεί τις μη αυτοπαθείς μορφές jo, jos, jų, μόνο ολλανδική και όχι πολωνική πηγή θα μπορούσε να έχει επηρεάσει την επιλογή του (υπάρχουν αρκετές τέτοιες αλλαγές που οφείλονται στην ολλανδική πηγή: Mt 3,16, Mt 13,43 και Rom 3,25): Ρωμ 3,25 ChNT και ως παράδειγμα ławo ⇒ io ⇒ ławo για τη συγχώρηση των αμαρτιών StB ως απόδειξη της zijne rechtveerdigheyt / μέσω της συγχώρησης των αμαρτιών GdB για να φανερωθεί η [prawiedliwości twojej / μέσω της άφεσης των προηγουμένως διαπραχθέντων αμαρτημάτων BrAB για να φανερωθεί η [prawiedliwości twojej / για την άφεση των παλαιών αμαρτιών V ad ostensionem iustitiae suae, επειδή παρέβλεψε τις προηγούμενες παραβάσεις G εἰς ἔνδειξιν τῆς δικαιοσύνης αὐτοῦ διὰ τὴν πάρεσιν τῶν προγεγονότων ἁμαρτημάτων Λιγότερο συχνά, τα mano, tavo, jo, jūsų, που χρησιμοποιούνται στο κύριο κείμενο λόγω της επίδρασης των πηγών, αντικαταστάθηκαν με το savo (8 φορές): Ef 5,25 ChNT Wirey mėkite moterią jufu → [awo StB Ghy mannen / hebt uwe ey gene vrouwen lief GdB MEżowie miłujcie żony wábe BrAB Wy mę żowie miłujcie żony wábe V Viri, diligite uxores (σε ορισμένα χειρόγραφα + vestras) CHYLINSKIO NT VERTIMAS IR ŠALTINIAI | 121 G οἱ ἄνδρες, ἀγαπᾶτε τὰς γυναῖκας (σε ορισμένα χειρόγραφα + ὑμῶν) Καθοδηγούμενος από τις εσωτερικές κανονικότητες της λιθουανικής γλώσσας, ο μεταφραστής χρησιμοποιούσε την κτητική αντωνυμία savo με αυτοπαθή σημασία για όλα τα πρόσωπα, όμως οι πηγές της μετάφρασης επέβαλλαν τη χρήση των mano, tavo, jo, jūsų σε αυτή τη θέση. Αυτός είναι και ο κυριότερος λόγος για την τόσο συχνή αντικατάσταση αντωνυμιών. ΛΕΞΙΛΟΓΙΚΕΣ ΑΛΛΑΓΕΣ. Μπορούμε να ταξινομήσουμε τις λεξιλογικές αλλαγές σε διάφορες ομάδες, ανάλογα με τις πηγές του κύριου στρώματος και των διορθώσεων: το κύριο κείμενο συμφωνεί με το StB, ενώ η διόρθωση έγινε με βάση πολωνική πηγή· το κύριο κείμενο συμφωνεί με πολωνικές πηγές, ενώ η διόρθωση έγινε με βάση το StB· το κύριο κείμενο μεταφράστηκε ελεύθερα, ενώ η διόρθωση συμφωνεί με όλα τα πιθανά πρωτότυπα. 1. Το γεγονός ότι, κατά την επιμέλεια του χειρογράφου, ο Chylinskis χρησιμοποίησε πολωνική πηγή αποδεικνύεται από πολλές λεξιλογικές αλλαγές. Το λεξιλόγιο του κύριου κειμένου επιλέχθηκε σύμφωνα με το StB, ενώ οι διορθώσεις έγιναν με βάση πολωνικά πρωτότυπα. Αυτό μαρτυρούν τα ακόλουθα χωρία: Μκ 15,16 ChNT Και οι στρατιώτες τον οδήγησαν στο παλάτι· εκεί βρίσκεται Suda namofna → Rotußyn StB Στο τέλος, οι στρατιώτες τον οδήγησαν μέσα στην αίθουσα, που είναι το rechthuys GdB Αλλά οι στρατιώτες τον έφεραν στην αυλή, δηλαδή στο Ratußa BraB Και οι στρατιώτες τον οδήγησαν στην αυλή, δηλαδή στο ratuβa V Οι στρατιώτες όμως τον οδήγησαν μέσα στο atrium, quod est prætorium G Και οι στρατιώτες τον οδήγησαν μέσα στην αυλή, που είναι το πραιτώριο Το Suda namofna του κύριου κειμένου αντιστοιχεί στο rechthuys του StB, ενώ η αλλαγή φέρνει τη μετάφραση πιο κοντά στα GdB και BraB. Σε αυτή την περίπτωση, οι λεξιλογικές μονάδες των V και G διαφέρουν από τη μετάφραση του Chylinskis. Στα ακόλουθα παραδείγματα, το χειρόγραφο επιμελήθηκε σύμφωνα με πολωνική πηγή: Lk 10,31 ChNT προσπέρασε → παρέκαμψε StB gingh hy tegen over [hem] voorby GdB pominął BraB Minął go V Praeterivit G ἀντιπαρῆλθεν Lk 10,32 ChNT [αλλά προσπέρασε → και παρέκαμψε StB ende gingh tegen over [hem] voorby GdB pominął BraB Minął V Pertransiit G ἀντιπαρῆλθεν 122 | GINA KAVALIŪNAITĖ Το κύριο στρώμα του ChNT παρέκκλινε, προσεγγίζοντας περισσότερο το StB και το G, ενώ η αλλαγή και το aple-kia αντιστοιχούν στο GdB και το BrAB. Στη Vulgata το σημείο αυτό έχει δύο διαφορετικές αποδόσεις: praetervit και pertransiit. Στα Mt 12,46 και 2Kor 1,15, το κύριο στρώμα της μετάφρασης του Chylinskis συμπίπτει με τα StB, V και G, ενώ η αλλαγή ανταποκρίνεται στις πολωνικές πηγές: Mt 12,46 ChNT ƒtoweją ore jebkodami → noredami [ų jo kalbet → kalbet ƒu jo StB ƒtonden buyten / loeckende hem te spreken GdB Itali przed domem / chcąc z nim mówić BrAB ƒthali ná dworze chcąc z nim mówić BB V stabant foris quaerentes loqui ei G αὐτοῦ εἰστήκεισαν ἔξω ζητοῦντες αὐτῷ λαλῆσαι 2Kor 1,15 ChNT idand turetumbite antrą łoska ⇒ gieradeift{…} στο περιθώριο: NB StB op dat ghy een tweede genade foudt hebben GdB ábyśćie wtore dobrodźiejftwo odebrali BrAB ábyśćie wtore dobrodźiejftwo mieli V ut secundam gratiam haberetis G ἵνα δευτέραν χάριν σχῆτε Στο 2Kor 1,15 το łoska είναι το συνηθισμένο λεξικό ισοδύναμο του ol. genade (G χάρις, V gratia). Στις πολωνικές πηγές τη λέξη αυτή συνήθως αποδίδει το łaska. Λαμβάνοντας υπόψη τη λέξη dobrodźiejftwo που χρησιμοποιείται εδώ στις πολωνικές πηγές, ο Chylinskis πρόσθεσε ακόμη στο χειρόγραφό του τη λέξη geradeift{e}. μεταφρασμένη μορφηματικά από τα πολωνικά. 2. Τα σημεία όπου το κύριο κείμενο της μετάφρασης του ChNT διαφέρει από το StB και προσεγγίζει τα πολωνικά πρωτότυπα είναι σχετικά λίγα. Η επίδραση της πολωνικής πηγής στο κύριο κείμενο είναι πιο εμφανής στην επιλογή λεξικών-σημασιολογικών ισοδυνάμων: Mt 14,6 ChNT Αλλά όταν apiwaykβczynejo → apiwaykβczyneta buwo diena [ημέρα της] συγγένειας → γέννησης του Heroda StB Maer als de dagh van Herodis geboorte gehouden wiert GdB GDy tedy obchodzono dzień národzenia Herodowego BrAB GDy tedy obchodzono dzień národzenia Herodowego V Die autem natalis Herodis G γενεσίοις δὲ γενομένοις τοῦ Ἡρῴδου Το apiwaykβczynejo του ChNT είναι κατά λέξη απόδοση πολωνικής πηγής και διαφέρει από τα V και G. Με βάση το StB, η μορφή αυτής της λέξης διορθώθηκε. Mt 5,42 ChNT Δώσε σε εκείνον που praβo → meldzia (αυτό) από εσένα StB Geeft den genen die [yet] van u bidt GdB Temu co cię prosi / daj BrAB Themu ktory cię prosi / day V Qui petit a te, da ei G τῷ αἰτοῦντί σε δός CHYLINSKIO NT VERTIMAS IR ŠALTINIAI 123 Στο Mt 5,42 η σημασία της λέξης που επιλέχθηκε με βάση την πολωνική πηγή διευκρινίστηκε λαμβάνοντας υπόψη το StB. Διορθώσεις παρόμοιου τύπου υπάρχουν στα Mt 3,17· Mt 17,5· Mt 23,3· Mk 2,19 κ.ά. 3. Τα ελεύθερα επιλεγμένα λεξικοσημασιολογικά ισοδύναμα στο κύριο κείμενο και οι διορθώσεις τους αποκαλύπτουν ένα χαρακτηριστικό γνώρισμα της μεταφραστικής τεχνικής του Chylinskis: κατά τη μετάφραση, ο συγγραφέας συχνά επέλεγε λέξεις ευρύτερης σημασίας, ενώ κατά την επιμέλεια τις διευκρίνιζε με βάση τις πηγές της μετάφρασης. Οι αλλαγές της λέξης kraštas, η οποία έχει αρκετά διαφορετικά ισοδύναμα στα πρωτότυπα, αποτυπώνουν πολύ καλά αυτό το γνώρισμα της μετάφρασης του Chylinskis: Μτ 21,42 ChNT έτσι έγινε κεφαλή krabto ⇒ κεφαλή StB αυτό έγινε κεφαλή της γωνίας GdB αυτό έγινε ακρογωνιαίος λίθος γωνιακός Το BrAB έγινε ακρογωνιαίος λίθος V αυτός έγινε κεφαλή γωνίας G οὗτος ἐγενήθη εἰς κεφαλὴν γωνίας 1Πέτρ. 2,7 ChNT αυτός η κεφαλή krabto → τάφος ⇒ γωνιακός λίθος Το StB έγινε κεφαλή des hoecks GdB έγινε κεφαλή γωνίας BrAB τότε έγινε η κύρια πέτρα στη γωνία V εδώ έγινε κεφαλή γωνίας G οὗτος ἐγενήθη εἰς κεφαλὴν γωνίας Λκ 16,24 ChNT για να σβήσει krabta → κλαδί → άκρη του δαχτύλου StB ότι να βουτήξει uyterlte τα δάχτυλά του στο νερό GdB για να βρέξει την άκρη του δαχτύλου του στο νερό BrAB για να βρέξει την άκρη του δαχτύλου του στο νερό V ut intingat ακραίο digiti sui in aquam G ἵνα βάψῃ τὸ ἄκρον τοῦ δακτύλου αὐτοῦ ὕδατος Mt 9,20 ChNT πλησίασε το στρίφωμα ⇒ το άκρο του ρούχου του StB άγγιξε το τελείωμα του υφάσματος GdB άγγιξε το άκρο του ρούχου του BrAB Άγγιξε το άκρο του ενδύματός του V άγγιξε το κρόσσι του ενδύματός του G ἥψατο τοῦ κρασπέδου τοῦ ἱματίου αὐτοῦ ApD 5,16 ChNT Από τους γύρω που κείτονταν ⇒ που κατοικούσαν στα περίχωρα → κοντά StB από τις γύρω περιοχές GdB από τις γύρω κώμες BrAB –13 V των γειτονικών πόλεων G των γύρω πόλεων ApD 27,12 ChNT Και επειδή το λιμάνι ⇒ τόπος δεν ήταν κατάλληλος για να ξεχειμωνιάσουν → να περάσουν τον χειμώνα StB Ende λοιπόν το λιμάνι ήταν ακατάλληλο για να ξεχειμωνιάσουν 13 Τα σωζόμενα στη βιβλιοθήκη της ΙΜΑ αντίτυπα της Βίβλου της Μπρεστ είναι ελλιπή, χωρίς σελίδες τίτλου, και λείπουν από αυτά ορισμένα φύλλα, ιδίως στην αρχή και στο τέλος του βιβλίου. Γι’ αυτό δεν μπορούμε να παραθέσουμε ορισμένα παραδείγματα από τη Βίβλο της Μπρεστ. 124 | Gina Kavaliūnaitė GdB Και επειδή δεν υπήρχε κατάλληλο λιμάνι για να ξεχειμωνιάσουν BrAB Και επειδή δεν υπήρχε κατάλληλο λιμάνι για να ξεχειμωνιάσουν V Και επειδή δεν υπήρχε ανοιχτό λιμάνι για να ξεχειμωνιάσουν G και καθώς το λιμάνι ήταν ακατάλληλο για διαχείμαση Μία λέξη του κύριου κειμένου του ChNT kraštas αποδίδεται στο StB με πέντε λεξικές μονάδες διαφορετικής σημασίας: hoeck, uyterste, zoom, stadt ir haven. Στις αντίστοιχες θέσεις των πολωνικών πηγών, καθώς και των V και G, υπάρχουν επίσης ισοδύναμα διαφορετικής σημασίας, των οποίων οι σημασίες αντιστοιχούν επαρκώς στις σημασίες των λέξεων που χρησιμοποιεί το StB και είναι στενότερες από τη σημασία του kraštas στη μετάφραση του Chylinskis. Οι διορθώσεις kraβto ⇒ kiertes; kraβto → kaβo ⇒ kaμπiniu; kraβtą → wirβu → gatą; kraβta ⇒ Squemas; kraβtu → βaliu; kraβtaσ ⇒ portao αντιστοιχούν σε όλα τα πιθανά πρωτότυπα και προσδιορίζουν με μεγαλύτερη ακρίβεια τη σημασία της λεξικής μονάδας του κύριου κειμένου, η οποία είχε αποδοθεί ελεύθερα. Στις διορθωμένες θέσεις του ChNT στα Mt 21,42 και 1Pt 2,7, kraβto ⇒ kiertes και <kraβto → kaβo> ⇒ kaμπiniu, στη Βίβλο του Μπρεστ αντιστοιχούν δύο διαφορετικές κατασκευές, v wegtą και w wegtu· αυτή η διάκριση δεν αποτυπώνεται στο χειρόγραφο του Chylinskis. Στις υπόλοιπες πηγές οι αντίστοιχες θέσεις συμπίπτουν με τις αλλαγές του ChNT. Στα άλλα παραδείγματα, στις πηγές οι διορθωμένες από τον Chylinskis θέσεις αντιστοιχούν σε λέξεις με πολύ παρόμοια σημασία· έτσι, δεν μπορεί να προσδιοριστεί ποια από τις πιθανές πηγές χρησιμοποιήθηκε για την επιμέλεια της μετάφρασης. Παρομοίως, λέξεις ευρύτερης σημασίας αποδίδονται και, κατά την επιμέλεια, εξειδικεύονται με λέξεις όπως moteris, dangus, καθώς και άλλες: Πράξεις 6,1 ChNT γυναίκες{...} → χήρες τους ήταν → ήταν θλιμμένες StB χήρες χήρες [...] παραμελούνταν GdB οι χήρες τους [...] χήρες τους BrAB χήρες τους V επειδή παραμελούνταν [...] χήρες τους G παραμελούνταν [...] οι χήρες τους 1Tim 5,14 ChNT Θέλω λοιπόν οι νεαρές moterig → (naβleσ) να παντρεύονται StB Ick wil dan dat de jonge [weduwen] houwelicken GdB Chçę tedy áby młodβe βły zá mąż BrAB Chçę tedy áby młodβe βły zá mąż V Volo ergo iuniores nubere G Βούλομαι οὖν νεωτέρας γαμεῖν Mk 9,7 ChNT τότε αμέσως ακούστηκε φωνή από dangauσ → debeleσ StB ende eene stemme quam uyt de wolcke GdB á przββedł głos z obłoku BrAB á pochodził głos z obłoku Mk 9,6¹⁴ V et venit vox de nube G καὶ ἐγένετο φωνὴ ἐκ τῆς νεφέλης 14 Στο ChNT, το Mk 9,7 αντιστοιχεί στο Mk 9,6 της Vulgata. CHYLINSKIO NT VERTIMAS IR ŠALTINIAI | 125 Όπως και στα προηγούμενα παραδείγματα, στο κύριο κείμενο οι λέξεις γενικότερης σημασίας moterys και dangus εξειδικεύτηκαν και διορθώθηκαν κατά την επιμέλεια σε našlės και debesīs. Η διόρθωση στο 1Tim 5,14 moterys → (našlės) οφείλεται στην επίδραση του StB, καθώς στις άλλες πιθανές πηγές το našlės δεν έχει αντίστοιχο. Είναι δύσκολο να πούμε βάσει ποιου κριτηρίου έγινε η διόρθωση įb dangau → debelieg, καθώς οι αντίστοιχοι όροι των πηγών συμπίπτουν. Τέτοιου είδους λεξιλογικές αλλαγές, κατά τις οποίες η σημασία των λεξικών μονάδων του πρωτοτύπου γενικεύεται κατά τη μετάφραση και εξειδικεύεται κατά την επιμέλεια σύμφωνα με τις πηγές της μετάφρασης, είναι σχετικά πολλές. Μεταξύ των άλλων λεξιλογικών διορθώσεων αξίζει να αναφερθούν οι αλλαγές των sakyti και kalbėti. Στο τέλος του χειρογράφου υπάρχει μια σημείωση που συνδέει αυτές τις λέξεις με τα αντίστοιχα του StB: «Jegge fakau [prekie kalbu» (417/221). Αυτό σημαίνει ότι αποφασίστηκε να αποδοθεί το StB leggen ως sakyti, και το [preken – kalbėti. Οι διορθώσεις του χειρογράφου δεν αποτυπώνουν με συνέπεια αυτή την απόφαση: το leggen συνδέεται με το sakyti, και το [preken με το kalbėti (kalbėjo → palakie – gefeght hadde Jn 2,22; kalbėjo – gefproken Jn 2,22; kalbu ⇒ fakau – legge Mt 18,19; kalbekite → kalbekit → fakį/ki/t – fegget Mt 10,27; kalba → fako – feggen Rom 3,8); ενώ σε ορισμένα σημεία απομακρύνονται από την αρχή που καταγράφηκε στο τέλος του χειρογράφου: kalba ⇒ (fako) – [preekt 1Kor 14,2; kalbėjo → tare – feyden ApD 14,11; Kalbėjo → Tare – feyde Mt 26,31. Στο κύριο κείμενο αυτά τα ρήματα συχνά αποδίδονται σύμφωνα με την παραπάνω αρχή: fakau – fegge GAL 3,17· με ανάλογο τρόπο στα Mt 10,27· ApD 11,4· ApD 5,36· GAL 5,16· kalba – [preekt 1Kor 14,2 κ.ά. Ωστόσο, μερικές φορές στο ChNT αντιστοιχούν διαφορετικά ρήματα στα StB leggen και [preken: tare – feyde ApD 25,10· palakie → fakie – [prekende ApD 10,27· kalbame – feggen Rom 3,8· kalbetumbime – dat wy leggen Rom 3,8· (kalbedamo:) – [[leggen-de] ApD 16,36. Με βάση αυτή την ασυνέπεια στο κύριο κείμενο και στις διορθώσεις, μπορούμε να υποθέσουμε ότι η προαναφερθείσα σημείωση στο τέλος του χειρογράφου καταγράφηκε πιθανότατα όταν η μετάφραση είχε ήδη ολοκληρωθεί. Από πολλές ενδείξεις (υπογραμμίσεις, σημειώσεις με την ένδειξη N.B., την συχνή διατήρηση τουλάχιστον δύο μεταφραστικών παραλλαγών του ίδιου χωρίου κ.ά.) διαπιστώνουμε ότι το χειρόγραφο δεν είχε ολοκληρωθεί ως προς την επιμέλειά του. Οι ασυνεπείς διορθώσεις δείχνουν ότι ο μεταφραστής δίσταζε για μεγάλο διάστημα ως προς τον τρόπο απόδοσης μεμονωμένων λέξεων. (Επιπλέον, ορισμένες διορθώσεις μπορεί να είναι οι λεγόμενες στιγμιαίες διορθώσεις, οι οποίες, από μια άποψη, μπορούν να θεωρηθούν μέρος του κύριου κειμένου.) Κατέγραψε την τελική απόφαση στο τέλος του κειμένου και, όπως πρέπει να υποθέσουμε, σκόπευε να λάβει υπόψη αυτή τη σημείωση κατά την περαιτέρω επιμέλεια ή αντιγραφή του κειμένου. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ 1. Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑΣ. Η ανομοιόμορφη κατανομή των διορθώσεων στο κείμενο δείχνει ότι, αφού ολοκλήρωσε ήδη τη μετάφραση της NT, ο Chylinskis επιδόθηκε στην επιμέλεια της μετάφρασής του βάσει ορισμένων κριτηρίων (διόρθωσε ζητήματα ορθογραφίας, συντόμευσε τις καταλήξεις της δοτικής πληθυντικού, διόρθωσε τις μετοχές επιρρηματικής χρήσης κ.ά.), αλλά η εργασία αυτή έμεινε ανολοκλήρωτη: σχεδόν όλο το κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο επιθεωρήθηκε συστηματικά, το ήμισυ των Πράξεων των Αποστόλων αρκετά προσεκτικά, ενώ τα άλλα βιβλία της NT διορθώθηκαν αποσπασματικά. Στο τέλος του χειρογράφου σημειώθηκε τι έπρεπε να διορθωθεί στη μετάφραση, αλλά τα αντίστοιχα σημεία του κειμένου διορθώθηκαν ασυνεπώς. Φαίνεται ότι ο μεταφραστής σκόπευε να αντιγράψει ξανά το χειρόγραφο ή τουλάχιστον να το ελέγξει ακόμη μία φορά και να το διορθώσει σύμφωνα με τις σημειώσεις του. 126 | GINA KAVALIŪNAITĖ Ορισμένοι τύποι αλλαγών είναι ασυνεπείς: υπάρχουν τύποι ή δομές που στην αρχή της μετάφρασης αντικαθίστανται συστηματικά από άλλους, αλλά αργότερα δεν αντικαθίστανται πλέον ή ακόμη και αποκαθίστανται (πρόκειται κυρίως για διορθώσεις ανεξάρτητες από την πηγή της μετάφρασης — διορθώσεις μετοχών, αλλαγές της κτητικής αντωνυμίας savo σε mano, tavo κ.λπ.). Οι περισσότερες τέτοιες «αναδρομικές διορθώσεις» δεν εξαρτώνται από τις πηγές της μετάφρασης· δείχνουν μια ορισμένη αναποφασιστικότητα του μεταφραστή και αδυναμία να αποφασίσει ποιον τύπο ή ποια δομή να χρησιμοποιήσει. Ένας από τους λόγους αυτής της αναποφασιστικότητας θα μπορούσε να είναι ότι, όταν μετέφραζε και επιμελούνταν την Καινή Διαθήκη, ο Chylinskis ζούσε ήδη επί πολλά χρόνια σε ξένο περιβάλλον15 και δεν είχε επαφή με τη ζωντανή λιθουανική γλώσσα· επομένως, δεν είναι περίεργο που ένιωθε αβεβαιότητα για τις λιθουανικές λέξεις και δομές που χρησιμοποιούσε. Επιπλέον, η ένταση που διακρίνεται στη μετάφραση και στις διορθώσεις ενδέχεται εν μέρει να οφειλόταν και στην επικριτική αντίδραση των Λιθουανών μεταρρυθμιστών στη μετάφρασή του, καθώς και στις συνεχείς συγκρούσεις με τον Jan Krzystof Kraiṅski, εκπρόσωπο των Λιθουανών Καλβινιστών στην Αγγλία. Το γεγονός ότι ορισμένες λεξικές μονάδες του πρωτοτύπου αποδόθηκαν με ισοδύναμα ευρύτερης σημασίας και ότι κατά την επιμέλεια αυτά διευκρινίστηκαν και εξειδικεύτηκαν, επιτρέπει να υποθέσουμε ότι ο Chylinskis βιαζόταν όταν μετέφραζε την Καινή Διαθήκη. 2. ΠΗΓΕΣ ΤΟΥ ΒΑΣΙΚΟΥ ΣΤΡΩΜΑΤΟΣ. Το γεγονός ότι το βασικό στρώμα μεταφράστηκε από το StB τεκμηριώνεται επιπλέον (πέρα από όσα είχαν ήδη διαπιστωθεί) από χαρακτηριστικά της μετάφρασης που μπορούν να εξηγηθούν μόνο από τη δομή της ολλανδικής γλώσσας (μη διάκριση του δεύτερου προσώπου ενικού και πληθυντικού στην οριστική και στην προστακτική, ιδιαίτερα συχνή χρήση μετοχών κ.λπ.). Οι συμπτώσεις του βασικού στρώματος με τα πολωνικά πρωτότυπα είναι κυρίως λεξικές. Όταν αξιολογούμε την επίδραση μιας πολωνικής πηγής στη μετάφραση του Chylinskis, η σημασία των συμπτώσεων λεξικών γλωσσικών μονάδων είναι σχετικά μικρότερη από εκείνη των συντακτικών, καθώς σε αυτές μπορεί απλώς να αποτυπώνεται το πολωνικό λεξιλόγιο ενός μεταφραστή που γνώριζε καλά τα πολωνικά (ίσως μάλιστα καλύτερα από τα λιθουανικά;). Επομένως, οι λεξικές συμπτώσεις δεν αποτελούν από μόνες τους επαρκή απόδειξη ότι κατά τη μετάφραση χρησιμοποιήθηκε πολωνική πηγή. Η επίδραση του πολωνικού πρωτοτύπου διακρίνεται σαφέστερα εκεί όπου οι μεταθετικοί τοπικοί τύποι του βασικού στρώματος συμπίπτουν με τις πολωνικές πηγές και διαφέρουν από το StB. Οι σύνδεσμοι που χρησιμοποιεί ο Chylinskis στην αρχή της πρότασης δεν αντιστοιχούν συστηματικά σε καμία από τις πιθανές πηγές της μετάφρασης. Η ασυμφωνία των συνδέσμων στις διάφορες πηγές ενδέχεται να ώθησε τον μεταφραστή να τους εναλλάσσει συχνά. Επιπλέον, οι αλλαγές τύπου → o και o → ir μπορεί να επηρεάστηκαν από την καλή γνώση της πολωνικής από τον μεταφραστή (όχι κατ’ ανάγκην από κάποιο συγκεκριμένο πολωνικό κείμενο-πηγή). 3. ΠΗΓΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑΣ. Κατά την επιμέλεια του χειρογράφου, το πολωνικό πρωτότυπο βοήθησε τον Chylinskis να ερμηνεύσει σωστά τύπους του StB που δεν διαφοροποιούνταν επαρκώς τυπικά (μετοχές) και αμφίσημους τύπους (οριστική και προστακτική του δεύτερου προσώπου). Η αντιπαραβολή δείχνει ότι σε αυτές τις περιπτώσεις οι διορθώσεις έγιναν σύμφωνα με την πολωνική πηγή. Κατά την επιμέλεια της μετάφρασης, ο Chylinskis βασίστηκε κυρίως στο StB. Τα ισοδύναμα ευρύτερης σημασίας των λεξικών μονάδων του πρωτοτύπου συχνά διευκρινίστηκαν και εξειδικεύτηκαν κατά την επιμέλεια, όπως και οι αντίστοιχες… 15 Από το 1654 ο Chylinskis ήταν φοιτητής θεολογίας στην Ακαδημία του Franeker (Album Studiosorum 1968: 162). Από τις σημειώσεις που περιέχει το χειρόγραφο γνωρίζουμε ότι άρχισε να μεταφράζει την Καινή Διαθήκη στις 22 Οκτωβρίου 1657, και έχουμε λόγους να πιστεύουμε ότι στα τέλη του 1661 εξακολουθούσε, σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό, να διορθώνει το χειρόγραφό του. CHYLINSKIO NT VERTIMAS IR ŠALTINIAI | 127 εξετάζοντας τις πηγές. Οι περισσότερες διορθώσεις συμφωνούν με όλες τις πηγές της μετάφρασης, αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις φαίνεται ότι έγιναν με βάση τη StB. Η σημασία της StB κατά την επιμέλεια της μετάφρασης τεκμηριώνεται από τις ολλανδικές εγγραφές στο τέλος του χειρογράφου, με λιθουανικά ισοδύναμα και παραπομπές σε συγκεκριμένα χωρία της Καινής Διαθήκης, καθώς και από εγγραφές που αποτυπώνουν τις προσπάθειες του μεταφραστή να αντιστοιχίσει συγκεκριμένα χωρία της μετάφρασης με το ολλανδικό κείμενο («Legge ſakau įprekie kalbu» 417/221). Δεν υπάρχουν εγγραφές που να υποδεικνύουν αντίστοιχη σημασία της πολωνικής πηγής. Στη λιθουανική, τη συνήθη ανακλαστική σημασία εκφράζει η χρήση της κτητικής αντωνυμίας savo. Ο Chylinskis την άλλαζε σε mano, tavo, jo. Η αλλαγή σε mano, tavo μπορεί να οφειλόταν και στα πολωνικά πρωτότυπα, αλλά αλλαγές του τύπου savo → jo μπορούσαν να προκύψουν μόνο από την επίδραση του ολλανδικού πρωτοτύπου. 4. Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΕΓΓΡΑΦΩΝ ΣΤΗΝ ΑΡΧΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΟΥ. Οι εγγραφές αυτές επιβεβαιώνουν για άλλη μια φορά ότι ο Chylinskis μετέφρασε από τη StB και ότι αυτή η Βίβλος ήταν γι’ αυτόν η σημαντικότερη αυθεντία. Δεν υπάρχουν εγγραφές που να αντανακλούν το κείμενο της Vulgata. Εδώ η λατινική γλώσσα χρησιμοποιείται ως μεταγλώσσα. Δεν είναι πάντοτε εύκολο να διακρίνει κανείς πότε οι πολωνικές εγγραφές αντανακλούν πηγή της μετάφρασης ή της επιμέλειας και πότε η πολωνική γλώσσα χρησιμοποιείται ως μεταγλώσσα. Πρακτικά, δεν υπάρχουν εγγραφές που να μπορούν να συσχετιστούν με βεβαιότητα με πολωνική πηγή μετάφρασης ή επιμέλειας. Η εγγραφή «N.T. ex versione et editione Brestensi editum in 4º Aº 1593. Vilnae.» δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην ότι ο Chylinskis χρησιμοποίησε ειδικά τη Βίβλο της Μπρεστ κατά τη μετάφραση. Είναι απολύτως πιθανό ο μεταφραστής να σημείωσε ότι, εκτός από τις πολωνικές μεταφράσεις της Βίβλου που είχε στη διάθεσή του ή γνώριζε καλά, υπήρχε και μια τέτοια. Η Statenbijbel, η σημασία της οποίας για τη μετάφραση του Chylinskis είναι αναμφισβήτητη, επίσης δεν κατονομάζεται πουθενά άμεσα στο χειρόγραφο. ΣΥΜΒΟΛΑ [...] – διαγραφή žmog[us] – αποκατεστημένη συντομογραφία → – τροποποιήθηκε σε ⇒ – συνώνυμο {...} – μη αναγνώσιμο ∠ διαγράφηκε⟩ – διαγράφηκε ┌ – αρχή διορθωμένης ακολουθίας λέξεων ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ BRAB – Αγία Γραφή, δηλαδή τα βιβλία της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης, μεταφρασμένα με επιμέλεια και πιστότητα από τα εβραϊκά, ελληνικά και λατινικά στη νέα πολωνική γλώσσα, [Brześć], 1563. ChNT – transliteruotas Chylinskio NT vertimo leidimas: Kudzinowski, Otrebski 1958. G – η ελληνική Καινή Διαθήκη. Παρατίθεται από: NESTLE-ALAND, Novum Testamentum Graece. Στουτγάρδη: Deutsche Bibelgesellschaft, 1995. GbB – Αγία Γραφή, δηλαδή τα βιβλία της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης, μεταφρασμένα επιμελώς και πιστά από την εβραϊκή και την ελληνική γλώσσα στα πολωνικά [...], [Dantzig], 1632. StB – Η Βίβλος, δηλαδή ολόκληρη η Αγία Γραφή, που περιέχει όλα τα κανονικά βιβλία της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης. Με εντολή των υψηλότατων και παντοδύναμων κυρίων Γενικών Πολιτειών των Ηνωμένων Κάτω Χωρών [...] Μεταφράστηκε πιστά από τις πρωτότυπες γλώσσες στη δική μας ολλανδική γλώσσα [...] και διορθώθηκε με κοινή απόφαση των ολλανδικών εκκλησιών από τυπογραφικά λάθη και σφάλματα που βρέθηκαν στην πρώτη έκδοση. Στο Άμστερνταμ, τυπώθηκε από τη χήρα του μακαρίτη Paulus Aertſz van Ravesteijn [...] το έτος 1657. V – Βουλγάτα. Παρατίθεται από: NESTLE-ALAND, Novum Testamentum Graece et Latine, Στουτγάρδη: Deutsche Bibelgesellschaft, 1994. 128 | GINA KAVALIŪNAITĖ LITERATŪRA Album Studiorosum 1968: Album Studiorosum Academiae Franekerensis (1585–1811, 1816–1844) Naamlijst der studenten 1, Franeker. AMBRAZAS, V. 1962: Absoliutinis naudininkas XVI–XVII a. lietuvių kalbos paminkluose. Lietuvių kalbotyros klausimai 5, 3–146. BRUIN, C.C. de 1993: De Statenbijbel en zijn voorgangers. Nederlandse bijbelvertalingen vanaf de Reformatie tot 1673. Bewerkt door dr. F.G.M. Broeyer, Haarlem: Nederlands Bijbelgenootschap, Brussel: Belgisch Bijbelgenootschap. HEINSIUS, J. 1977: De taal van den Statenbijbel. De Statenvertaling 1637–1937, Amsterdam: Ton Bolland, 145–180. KAVALIŪNAITĖ, G. 1997: Istoriografinis Samuelio Boguslavo Chylinskio Biblijos vertimo kontekstas ir vertimo šaltinio problema. Lituanistica 3 (31), 74–84. KLEMENSIEWICZ, Z., LEHR-SPLAWIŃSKI, T., URBAŃCZYK, S. 1955: Gramatyka historyczna języka polskiego, Warszawa: Państwowe wydawnictwo naukowe. KORNE, de A., RINKEL, T. 1987: Cursus zestiende- en zeventiende-eeuws Nederlands, Groningen: Wolters-Noordhoff. KUDZINOWSKI, Cz. 1964: Biblia litewska Chylińskiego. Nowy Testament. 3, Indeks, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. KUDZINOWSKI, Cz. 1984: Biblia litewska Chylińskiego. Nowy Testament. 1, Fotokopie, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM. KUDZINOWSKI, Cz., OTRĘBSKI, J. 1958: Biblia litewska Chylińskiego. Nowy Testament. 2, Tekst, Poznań: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. LUKŠAITĖ, I. 1971: Lietuviškos S.B. Chilinskio biblijos spausdinimo aplinkybės. Lietuvos TSR Mokslų akademijos darbai, A serija, 1(35), 87–109. SCHLERATH, B. 2000: Chylinskis Übersetzung des Neuen Testaments: Überlegungen zu seiner Vorlage. Range, J.-D., Hrsg., Aspekte baltischer Forschung, Essen: Verlag Die Blaue Eule, 279–290. TOORN, M. C. van den, PIJNENBURG, W. J. J., LEUVENSTEIJN, J. A. van, HORST, J. M. van der, eds. 1997: Geschiedenis van de Nederlandse taal, Amsterdam: Amsterdam University Press. ZAWADZKA, I., KOLBUSZEWSKI, St. F. 1959: Podstawa przekładu „Biblii” Chylińskiego. Sprawozdanie PTPN za II półr., 3, 158–159. Gina Kavaliūnaitė Lietuvių kalbos institutas Antakalnio g. 6, 2055 Vilnius, Lietuva [email protected] Gauta 2001 02 17