Kalbotyros pastabos

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLIV (2001), 89-103 Uwagi językoznawcze’ SIMAS KARALIŪNAS Litewski Instytut Języka, Wilno Artykuł omawia kwestie etymologii w związku z (1) lit. dial. berklai „kładka", (2) lit. gintaras, łot. dzitars, (3) lit. dial. krontas i kronas ‘zaspa śnieżna’, (4) łot. vins, fem. vina ‘on, ona’, (5) lit. refleksy bałtyckiego *Kikir-‘groch’ w hydronimach, (6) staropruskie rapa ‘anioł’. 16. L1IET. DIAL. berklai ‘KŁADKA’ W północno-wschodnim zakątku Litwy (Salakas) używane jest słowo berklai (acc. plur. bérklus), którego znaczenie podaje się jako „kładka (zwykle z żerdzi)” (LKŽ, 626; 2LKZ 766). Z punktu widzenia historycznych odpowiedniości głoskowych formę pierwotną można zrekonstruować jako *bėr-tlo-. Strukturalnie i funkcjonalnie — jako nomen instrumenti o znaczeniu słowotwórczym „którym przenosi się (przeprawia) ludzi, środek do przenoszenia ludzi” — słowo to od razu wiąże się z drklas (plur. arklai) < *arH-tlo- (z przyrostkiem -tliS arti), którego odpowiednikiem etymologicznym jest gr. žšporgov, kreteńskie šparpov ‘kładka’ (< *arH-tro-). Idąc tym tropem analogii, etymologicznym odpowiednikiem słowa berklai byłoby gr. gegetpov (i gégtoov) ‘nosze’ (< *bher(H)-tro-), derywat od gšpo ‘nieść’ (por. Frisk 1970: 1003, 1005; Chantraine 1968: 1191). Przecież nosze również wykonuje się z drążków. Za dawny derywat z przyrostkiem -tro-(nie -tlo-, jak się czasami przypuszcza) uważa się także staroindyjskie bharitra-, hapax legomenon w Rygwedzie, oznaczające prawdopodobnie ‘ręka’ lub “palec’ (to jest *‘to, czym się nosi, środek do noszenia, narzędzie') (por. Mayrhofer 1963: 478; 1996: 251). Jednak dla słowa berklai można znaleźć także dokładniejszy odpowiednik — jest nim łac. ferculum (i fericulum)) ‘nosze; taca' <*bher(H)tlo-m (Ernout, Meillet 1959: 226; nieco inaczej Walde, Hofmann 1938: 484), derywat od fero ‘nieść’. A zatem derywat od rdzenia *bher-‘nieść’ musi stanowić także berklai, co oznacza, że takie znaczenie miał również bałtycki czasownik befti bėria bėrė (i dial. bėrti bėria bėrė), od dawna łączony ze wspomnianymi czasownikami języków greckiego i łacińskiego (por. Fraenkel 1962: 40). Struktura rdzenia słowa berklai i intonacja akutowa wskazują, że jego formą wyjściową było *bėr-tlo-, jednak taka forma rodzi niemało pytań: czy jego długa samogłoska rdzenna powstała wskutek apofonii ilościowej przez wydłużenie wokalizmu rdzenia e, czy też to wydłużenie spowodował zanik laringalnej? W najnowszym „Słowniku czasowników indoeuropejskich” analizowany rdzeń zrekonstruowano jako rdzeń anit, to jest bez laringalnej, a litewskie berti przypisano do niego również ze znakiem zapytania (por. Rix, red. 1998: 61-62). Taką rdzeń skłonny jest uznać również M. Mayrhofer, jednak zaznacza on także, że istnienia wariantu set tego rdzenia nie można całkowicie wyeliminować z rozważań (MayrhoPradžią žr. Kwestie językoznawstwa litewskiego 17, 207-209; 29, 65-78; 31, 125-129. 90 | SIMAS KARALIŪNAS fer 1996: 249). Jego zdaniem nie jest pewne, czy s. ind. bharitrarodytų buvus *bherH-, gdyż bharitragali būti ad hoc darinys pagal caritra-- ‘koja’ (Mayrhofer 1996: 251). W naszym przypadku istotne jest to, że derywaty tego rdzenia w językach słowiańskich również mają akut: serbsko-- chorwackie brėme, słoweńskie brėme, czeskie brimė, rosyjskie 6epėma ‘nasta’ < sl. *brėmenraczej wskazuje na istnienie wariantu rdzenia o stopniu wzdłużonym *bhėr-(Mayrhofer 1996: 249). A zatem również w berklai w formie wyjściowej *bėr-tlo długą samogłoskę rdzenia najprawdopodobniej należy uznać za zjawisko wymiany ilościowej samogłosek. Dlatego za podstawę jego derywacji należy uznać formę czasu przeszłego bėrė (cyrkumfleksowy akcent w bėrė jest, jak się wydaje, wtórny jako rezultat metatonii). Przyrostek -tlo-, który obecnie skłonni są rekonstruować także dla języka prasłowiańskiego, jest właściwym dla języków bałtyckich i łacińskiego środkiem słowotwórczym nazw narzędzi (Seldeslachts-Swiggers 1995: 23-37). Wniosek: berklai „pomost (zwykle z żerdzi)” zachowało pierwotne znaczenie czasownika berti (bėria, bėrė) „nieść”. Chociaż lit. berklai (< *bėr-tlo-) i łac. ferculum (oraz fericulum) „nosze; taca” < *bher(H)- -tlo-m są najprawdopodobniej produktami niezależnego rozwoju, ich dokładna zbieżność zasługuje na uwagę z punktu widzenia bałtycko-łacińskich izoleksów. 17. LIT. bursztyn Bursztyn w Prusach, zwłaszcza w Sambii, nazywają czysto niemieckim słowem Bernstein. Rzadkie niemieckie słowo Kentner ‘bursztyn’ pochodzi od średniowiecznołacińskiego gentarum; to ostatnie wskazuje na lit. gintaras, łot. dzitars i zitars, w Kurlandii dzintars, które jednak nie sprawiają wrażenia słów rzeczywiście bałtyckich, por. węgierskie gvanta “żywica', dial. gyantar ‘bursztyn’. Czy nie należałoby uwzględnić języka iliryjskiego jako ich źródła? Jeżeli Aisztowie, tzn. bez wątpienia „das Bernsteinvolk“, rzeczywiście byliby Bałtami, dlaczego nie mieli bałtyckiego słowa na określenie najważniejszego towaru swojej wymiany? — pyta E. Sittig (Sittig 1934—1935: 20). Na pytanie E. Sittiga J. Endzelīns odpowiedział pytaniem: Skądże więc wiemy, że Aisztowie nie mieli bałtyckiej nazwy bursztynu? Jeżeli glesum rzeczywiście było słowem germańskim i początkowo obcym Bałtom, Aisztowie — jeżeli byli Bałtami — mogli zapoznać się z tym słowem, obcując ze swoimi germańskimi sąsiadami, albo usłyszeć je od południowych kupców, którzy, udając się do ziemi Aisztów, po drodze mogli podsłuchać to słowo od Germanów, a następnie pytać Aisztów o ‘glésumo’. W konsekwencji Aistowie, kontaktując się z cudzoziemcami, mogli sami zacząć używać słowa g/ėsum, nie zważając na to, że bursztyn mogli nazywać po swojemu. W literaturze XVI wieku wspominana jest pruska nazwa bursztynu gentars — dodaje J. Endzelin (Endzelins 1943: 5-6). Jak widzimy, w dyskusji E. Sittiga i J. Endzelina na temat przynależności etnicznej Aistów opisanych przez Tacyta — czy byli Germanami (E. Sittig), czy Bałtami (J. Endzelin) — wyłoniło się bardzo ważne pytanie: Czy przodkowie Prusów, Litwinów i Łotyszy mieli własną, bałtycką nazwę bursztynu? Należy tu przypomnieć także ten fakt, że J. J. Mikkola, pisząc o pochodzeniu słowa gintaras, zasięgnął opinii J. Gerulisa, znanego bałtysty, w sprawie powstania tego słowa. Odpowiedź J. Gerulisa była następująca: pod względem słowotwórczym giūitaras jest izolowane, nie widać możliwości etymologicznego powiązania go z językami bałtyckimi; krótko mówiąc, gitaras, dzintars, dzitars nie można podobno uważać za słowa bałtyckie (Mikkola 1938: 35). Nic o jego pochodzeniu nie powiedziano również w „Etymologicznym słowniku języka litewskiego” E. Fraenkela (Fraenkel 1962: 152). Jak widać, pytanie, czy przodkowie Prusów, Litwinów i Łotyszy mieli własną, bałtycką nazwę bursztynu, jest stawiane bardzo zasadnie. UWAGI JĘZYKOZNAWCZE | 91 J.J. Mikkola twierdził, że lit. gintaras pochodzi z bliżej nieokreślonego kraju wschodniego (por. czuwaskie janDar ‘szkło; szkło’, ceremiskie jamdar ‘butelka- ’), por. Mikkola (1938: 33-37). B. Larin dowodził, że bałtycka nazwa bursztynu wraz z węgierskim gyanta wywodzą się od pierwotnych autochtonicznych mieszkańców wschodniego Bałtyku, zbieraczy bursztynu, „Pomorzan”. Podobno lit. gintaras, gintūras, gentaras nie można wyjaśnić ani morfologicznie, ani semantycznie na gruncie języka litewskiego. Węgierskie gvanta nie mogło powstać z gvantdr, ponieważ końcowe r wyrazu w języku węgierskim nie wypada. Zarówno morfologiczna wymiana -a: dr, jak i charakterystyczne znaczenie “bursztyn; żywica sosnowa' miały pochodzić z tego języka, z którego Węgrzy zapożyczyli tę nazwę. W migracji tego wyrazu do języków bałtyckich Węgrzy byli pośrednikami (Larin 1956: 149-162). Fantastyczne, a więc i nie do przyjęcia, jest wyjaśnienie pochodzenia bursztynu przedstawione przez O. Trubaczowa: miał on być zapożyczony z ros. aumdpe, enmaps, a to za pośrednictwem czuwaskiego janDar ‘szkło; szkło’, jan Dal “'drogie korale; bursztyn’, pochodzi od st. ind. ydntar-‘- zatrzymujący’ (podobno odzwierciedla on magnetyzm bursztynu) (Trubacev 1980: 7-18). Próbowano wyjaśniać to również na podstawie materiału języków bałtyckich. E. Blesse rozkładał nazwę bursztynu morfemicznie jako *gint-aras, wiązał ją z łot. guntina ‘ogień’, odtwarzał dla niej pierwotne znaczenie ‘ogień’, starał się uzasadnić związek znaczeń ‘ogień’ i ‘bursztyn’ oraz oba słowa, a także łot. dial. guns ‘ogień’ wywodził od ide. *g“hen-‘- ciąć, uderzać; varyti’ Sakniai, które są odpowiednikami łot. dzit (dzenu, dzinu) ‘pędzić, gonić’, lit. ginti (géna, ginė), por. Blesse (1958: 200, przyp. 1). Na uwagę zasługują starania tego uczonego, by uzasadnić związek znaczeń ‘ogień’ i ‘bursztyn’, ponieważ zgadza się to z danymi typologicznymi. Łot. guntina jest formą zdrobniałą dialektalnego (głównie gwar wysokowschodniołotewskich) guns ‘ogień’, a do zdrobnień ma tendencję dodawanie -f-, np. uguntina, uguntinš obok uguns ‘ogień’ ME, 294, dlatego rdzeń *guntčia może nie istnieć. Tego dialektalnego słowa nie można historycznie oddzielić od łot. uguns i lit. ugnis. Wraz z odpowiednikami etymologicznymi st. scs. ogns, łac. ignis (<*egnis) i st. ind. agnih wywodzą się one z praindoeuropejskiego. paradygmat *Hgnei-/* H*gnei-: *Hogni-: Hegni-(Karaliūnas 1990b: 177-178). Interesujące, że z czasownikiem ginti (géna, ginė) bursztyn łączy również P. Anttila, jednak za jego pierwotne znaczenie uważa ‘sopel lodu, naciek’ (Anttila 1997: 112, 114). Obecność przyrostka -far w językach bałtyckich jest tak niejasna (Skardžius 1943: 303-304), że V. Mažiulis był zmuszony sięgnąć po przyrostek -tfr- (rzekomo później zmieniony pod wpływem przyrostka -ter-), aby wyjaśnić powstanie nazwy bursztynu w językach bałtyckich — z rdzenia czasownika ginti (gina, gynė): rzekomo w zamierzchłej starożytności główną funkcją bursztynu była funkcja magiczna — ochrona przed pewnymi nieszczęściami (Mažiulis 1988: 352). Nietrudno dostrzec tu sugestywność hipotez wyjaśniających grecką nazwę bursztynu #jAextgov (rdzeń *eh Jek-) czasownikiem srw "bronić, odpierać, odrzucać’ (ide. *h Jek-s-) (Toporov 1979: 215), jednak pozbawionych mocniejszej podstawy. Na przykład L. Deroy i R. Halleux, mając na uwadze, że kawałki bursztynu przed pojawieniem się monet były używane do liczenia w wymianie handlowej, powiązali jego nazwę z gr. ay “troszczyć się o coś, myśleć o czymś, zwracać na coś uwagę' (Deroy, Halleux 1974: 37-52). W pierwszej kolejności warto przyjrzeć się temu, jak sami węgierscy lingwiści wyjaśniają nazwę bursztynu w swoim języku. W najnowszym słowniku etymologicznym języka węgierskiego gyanta “bursztyn' (z wariantami gyenta i gyonta) (szerzej Voigt 1970: 575-578), które w źródłach historycznych odnotowuje się już na samym początku XVI w. (gventha 1500, giiwnthar 1525, giantar 1539, gentharos 1542), określane jest jako bałtyckiego pochodzenia słowo wędrowne (Wanderwort), takie samo jak średniowieczne łacińskie gentarum oraz niemieckie Kentner (obecnie już wyszłe z użycia). W języku węgierskim oznacza ono ponadto ‘żywicę' i ‘glazurę’, lecz znaczenia te uważa się za wywodzące się- 92 | SIMAS KARALIŪNAS siomis z podstawowego znaczenia ‘bursztyn’. Końcowe -r prawidłowo odpadło w sylabie zamkniętej (Benkė, red., 1993: 492). Nie mamy żadnych podstaw, by wątpić w te twierdzenia węgierskich lingwistów, tym bardziej że omawiane słowo jest w ich języku poświadczone stosunkowo późno. Z drugiej strony nie jest wykluczone, że, jak przypuszcza V. Voigt, to słowo migracyjne dostało się do języka węgierskiego w I tysiącleciu (po Chr.) i zostało odpowiednio zaadaptowane (Voigt 1970: 574-580). Późno poświadczona jest również nazwa bursztynu w języku rosyjskim. Po raz pierwszy exmapo występuje w 1551 r., najczęściej pojawia się w piśmiennictwie XVII w., i od tego czasu jego forma jest przez księgarzy „hipernormalizowana” i staje się aumdps, podobnie jak np. endosa (zapożyczenie z lit. indauja) przekształca się w axdoed. Obecność spółgłoski n wskazuje, że exmaps dostało się do dialektów wschodniosłowiańskich nie wcześniej niż w X w., w przeciwnym razie byłoby *smaps (Larin 1956: 149-151). Jest to niewątpliwe zapożyczenie z języka litewskiego, a za jego oryginał skłania się uważać formę jentaras, gentūras, używaną przez Prusów i Litwinów (Vasmer 1978: 558; Stawski 1952: 501; Kiparsky 1973: 69; Laučiūtė 1982: 26). Z języka rosyjskiego ta nazwa bursztynu rozpowszechniła się również w innych językach słowiańskich (Vasmer 1978: 558). Według K. Būgi, Aistiškų Studijų (34), oraz akademickiego Słownika języka litewskiego (LKŽ,, 322), giūūtaras ‘skamieniałe żywice, wypłukiwane przez morze albo wydobywane z ziemi (glaesum- )' jest najszerzej używane w gwarach żmudzkich, na ich zachodnim obrzeżu (rejony Kretyngi, Skuodasu, Płungė, Šilalė). Nie jest ono obce także gwarom północno-wschodnich dūnininków (DūNŽ 486). W formie liczby mnogiej i znaczeniu (bursztynowe) korale' znane jest również mieszkańcom wschodniej Litwy (Salamiestis, rej. kupiski, Troškūnai, rej. anykszczański). Że dawniej na wschodzie używano go szerzej, widać po jego odnotowaniu w trzecim wydaniu słownika K. Sirvydasa (gintaras, gen. sing. gintaro, przymiotnikgintarinis) (Pakalka e.a., 1979: 123) oraz w jego Punktach kazań (I, 183). Gintaris z gwar okolic Druskienik (DRSKŽ 101), jak się przypuszcza, pochodzi z języka ogólnego. Wariant akcentu gintaras znajdujemy u EF. W słowniku Kuršaitisa (K, 211). O tym, że bursztyn był używany także w żywej mowie, np. w okolicach Tylży, świadczy K. Būga (Aistiški Studijai, 34). U Litwinów pruskich najwcześniej (początek XVIII w.) poświadczony jest, jak się zdaje, w słowniku J. Brodowskiego. W słownikach P. Ruigysa i K. Milka spotyka się rzadką formę gentaras (LKŽ,, 237), lecz E. Kuršaitis mówi, że takiej formy nie słyszał. W rękopiśmiennym słowniku z połowy XVII w. Lexicon Lithuanicum podane są formy gentaras i gintorius (Drotvinas, red., 1987: 100, 180). Co więcej, w słownikach litewskich Prusaków (Ruigysa, Milka, Krauzego, Nesselmanna) poświadczona jest forma jentaras (LKZ,, 340), która również w rdzeniu ma e. Zatem akcentowanie przyrostka -ar jest dobrze poświadczone i nie budzi wątpliwości. A to, że zamiast gČia występuje dźwięk j-, widocznie należy wyjaśniać kontaktami językowymi. W średnio-- dolnoniemieckim, używanym przez niemieckich mieszkańców Prus, spółgłoska g przed samogłoskami przedniego szeregu była wymawiana jako j (por. jēn =gehen ‘iść’, jict=Gicht ‘podagra’). Z różnych dokumentów niemieckich wynika, że Prusowie używali formy gentars (Nesselman 1873: 46; Toporov 1979: 211-212). Z listu proboszcza parafii Starego Miasta Królewca Polliandra, napisanego po łacinie do Lipska w 1535 r. do przyjaciela, nauczyciela Kaspara Bornera, dowiadujemy się, że w Sambii, gdzie mieszkają Sudawowie, „jest ponad 32 wsie, których mieszkańcy już od dawnych czasów na całym wybrzeżu łowią bursztyn, który w języku swoich przodków nazywają gentarum” (Būga 1961: 151). Forma gentarum jest, oczywiście, zlatynizowana. Nieco później, w 1551 r., potwierdza to również A. Aurifaber w swoim dziele Succini historia, mówiąc: „Sudawowie w swoim języku nazywają bursztyn Gentarn” („Die Sudawen heissen den Bornstein in jrer sprach Gentarn”) (Būga 1961: 150-151; Toporov 1979: 211-212). Taką formę nazwy bursztynu poprawnie wyjaśnił K. Būga: „Sudawowie wymawiali bursztyn gentaran (nom. UWAGI JĘZYKOZNAWCZE | 93 sing. n.). Samogłoska e w tym słowie pochodzi z i. A zatem gentarum należy czytać po prusku gintaran” (Būga 1961: 150). V. Toporov, przychylając się do stanowiska K. Būgi, uważa pr. gentars za formę powstałą później lub nawet błędnie odtworzoną na podstawie wschodniopruskiego niemieckiego Gentar, nie wyklucza również możliwości, że gentarum w źródłach łacińskich jest rezultatem etymologii ludowej, gdy bursztyn pojmowano jako zrodzony przez ogień, a jego nazwę dostosowano do łac. genitor ‘rodziciel' (Toporov 1979: 212). V. Maziulis również przypuszcza („prawdopodobnie”), że w języku pruskim istniało gintars (Mažiulis 1988: 352). Przy założeniu, że w językach pruskim i sudowskim (jaćwieskim) występowało gintar(a- )s (z i w rdzeniu), trudno wyjaśnić litew. dial. gentaras i jentaras. Ponieważ formy te są poświadczone w słownikach prusko-litewskich, można przypuszczać, że przybyły one do litewskich gwar tego regionu z dialektów języka pruskiego. Natomiast w pruskich nazwach miejscowych źródeł zakonnych, a także w zabytkach języka pruskiego — w słowniczku elbląskim i katechizmach — często zamiast etymologicznego i znajdujemy zapisaną literę e. Na tej podstawie wyciąga się uzasadniony wniosek (Gerullis 1922: 215; Trautmann 1925: 124; Endzelins 1943: 25), że w dialektach pruskich, przynajmniej w części z nich, i mogło być wymawiane szeroko i otwarcie, to jest jako e, jak mówił K. Būga (szczegółowo s. v. pr. keckirs ‘Zirnis’, zob. niżej). Formę wyjściową *gintara- -(z samogłoską i w rdzeniu) potwierdza łotewski odpowiednik dzitars, znany z pieśni ludowych (ME, 559, EH, 362; Gaters 1979: 283-294), a także dzintars w pieśniach ludowych i żywej mowie (np. Pure, rej. Tukums) z wariantami dzintars (bez akcentu) Mierzeja Kurońska (Schmid 1983: 261-262; 1989: 34, 36), dzinteris (bez akcentu) w pieśniach ludowych, dzintars Ungurmuiza (ME, 552, EH, 359). Słowo dzinitars z wariantami wynikającymi z zachowanego dyftongu in uważa się za przejęte z języka kurońskiego i zletonizowane (Endzelins 1913-1914: 98 [=Endzelins 1974: 506]; 1940: 254 [= Endzelins 1980: 561]; ME, 552; Būga 1961: 179— 180); jest ono dobrze poświadczone w nazwach miejscowych Sintere 1253, Sinter 1291, Zintere 1305, Zynthere 1338 na terytorium kurońskim oraz w nazwach rzek Gintara dopływ Szałtuony Raseiniai, I 'uwuxmopa XVI w. (Būga 1961: 168, 175; Kiparsky 1939: 199), Gintaras rzeka Raseiniai, Gintaris rzeka Šeduva na terytorium Litwy. W żywym języku łotewskim szeroko używany jest zitars z wariantami zitęrs,ziteris*,ziters ME,,737,- EH „810, w którym nagłosowe zjest sporadycznie uproszczone z dz-, por. zęguze “kukułka’: dzęguze ‘to samo’ (por. lit. gegužė); zeldinat “szczypać”: dzeldinat ‘to samo’; zelt ‘żąć’: dzelt (por. lit. gélti). Z przeglądu danych IS wynika, że nazwa bursztynu *gintarayra jest starym bałtyckim słowem, sięgającym XIII w. W słowie giritaras K. Būga słusznie wyodrębnił przyrostek -aras i lit. gintaras,- łot. dzitars różnicę intonacji (cyrkumfleks: akcent akutowy) wyjaśniał metatonią (Būga 1959: 390). Za pierwotną formę przyrostka należy, jak się wydaje, uznać -ar-(< ide. *-or-), ponieważ po pierwsze z niego później powstało bałtyckie -er-(zapewne przez dostosowanie do przedniego samogłoskowego elementu końcówki -is, a następnie przeniesienie także do pozycji przed końcówkę -as), a po drugie zostało ono wydłużone do -ūr-, zapewne według modelu gaiigaras “szczyt góry, pagórek”: gaugora “wyniosłe miejsce na polu lub łące...” 1KZ 167; kaūkaras “pagórek, wzgórze, kopiec’: kaitkoras ‘to samo’, kaukoris “kopiec, sterta’ LKZ,, 420, 423, 424. Jak już zauważył W. Schmid (Schmid 1993: 426), do wydłużenia samogłoski przyrostka mogły przyczynić się (por. gintorius) także takie semantycznie bliskie słowa z używanym w pieśniach ludowych słowiańskim przyrostkiem -orius, jak na przykład: Ar žiba žiborius? Czy degorius się pali? LB 102 (z wydanego w 1882 r. przez A. Leskiena i K. Brugmanna zbioru litewskich pieśni ludowych- ). Nazwę bursztynu w językach bałtyckich w perspektywie historyczno-porównawczej zbadał oraz w sposób uzasadniony wyjaśnił jej budowę i semantykę znany niemiecki indoeuropeista i bałtysta Wolfgang Schmid (Schmid 1993: 425-430). Swoje badania rozpoczyna od lit. gifūtaras, 94 | SIMAS KARALIŪNAS a więc także od rozłożenia na morfemy jego odpowiedników w innych językach bałtyckich gintir -ara-. Że rdzeń *gentsu w wariancie *gint-(< *gnt-) o zerowym stopniu wymiany samogłoskowej jest w językach bałtyckich możliwy, choć niepoświadczony, i że dlatego założenie substratowe nie jest konieczne do wyjaśnienia pochodzenia tego słowa, widać na podstawie następujących przykładów (Schmid 1993: 428): *kent-/*- kint-: lit. Viskintas, im. Wissekint sandas kintyra jest związany wymianą samogłosek rdzenia z czasownikiem kėsti (keičia); *ment-/ *mint-: mįsti (mincia, mintė) „zadawać zagadkę, odgadywać, myśleć”, mintis ‘myśl’, minitė „pamięć, rozum” są spokrewnione z pa-mesti (-menčia, -mentė) (bez akcentu) ‘radzić’ LKZ, 84,232, 245, 284; *pent-/*- pint-: is-péntéti (-¢ja) „zwiędnąć, wyschnąć; wyschnąć, wysuszyć się, stwardnieć...” : pintis „taki narośl na drzewie, grzyb rosnący na gnijącym drzewie” LKZ 798, 1061; *rent-/*- rint-: rintis (ir rintis, rintis) ‘nacięcie, karb; znak wokół rogu krowy wskazujący, ile cieląt miała...” : résti (reficia, renteé) „robić nacięcia, karby...” LKZ, 471, 671. Następnie W. Schmid opiera się na twierdzeniu R. Mucha, że bursztyn może być spokrewniony z s. skand. kynda, śrdniem. wys. kiinten, niem. dial. (bawarskie) kenten ‘zapalać’ (germ. *kundjan, *kandjan) (Much 1937: 405; 1967: 512). Te germańskie czasowniki oraz bałtycką nazwę bursztynu W. Schmid uważa za od dawna spokrewnione (urverwandt) i wywodzi od rdzenia *gnt- „palić się”. Od tego rdzenia pochodzi również ugrofiński germanizm kynttili „świeca- ”. Zatem motywem nazwy bursztynu nie była funkcja ochronna (przed chorobą), lecz właściwość bursztynu polegająca na szybkim zapalaniu się. Na tym motywie opiera się również powstanie nazwy bursztynu w języku niemieckim: Bernstein „bursztyn” we wczesnym okresie nowo-wysoko-niemieckim został zapożyczony ze średnio-- dolnoniemieckiego berm(e)stein, barnstēn, bornstēn „kamień palący się” (poświadczonego od XIII w.), gdzie pierwszy człon stanowi czasownik bernen „palić się”, a ten uważa się za wywiedziony z niem. z metatezą spółgłoski r. skrót. brennen „to samo” (Kluge 1989: 76). Jednak W. Schmid bynajmniej nie zadowala się takim wyjaśnieniem, ponieważ jest to tylko etymologia rdzenna i nie wyjaśnia budowy bałtyckiego słowa. Litewskie giūtaras pod względem derywacyjnym W. Schmid ponadto porównuje ze staroskandynawskim kyndill masc. „Latarnia; świeca; światło” (stąd zapożyczone wspomniane fińskie słowo) i regularność derywacji (bałtyckie -r-/-ar-: germ. -I-) uzasadnia analogią następujących odpowiedników: lit. mentūrė „narzędzie do mieszania kaszy, tłuczenia ziemniaków itp. ; narzędzie do ubijania masła w maselnicy’: por. skand. mondull masc. „młynek ręcznych żaren’; lit. vénteris „sieć do łowienia ryb’: por. skand. vondull masc. „wiązka siana’; lit. vingurys „(drogi, ścieżki, strumienia itp.) zakręt’: niem. Winkel „kąt’; lit. kaugurys „niewysokie wzniesienie” albo kaūkaras „pagórek, wzgórze- ”, albo kaūkuras „to samo”: niem. Hiigel „wzgórze, pagórek”; lit. notere ‘pokrzywa’: niem. Nessel „to samo”; lit. ungurys: łac. anguilla „to samo” (Schmid 1993: 429). Z tego widać, konkluduje W. Schmid, że od dawna łączone lit. gintaras i st. skand. kynda ‘zapalić’ to coś więcej niż tylko etymologia rdzenia. Budowa słowa giritaras jest typowo bałtycka, chociaż czasownik ten zanikł; rdzeń zachowany w językach północnogermańskich. W. Schmid stawia więc pytanie, gdzie pojawiło się to słowo. Głównymi miejscami znajdowania bursztynu były Półwysep Sambijski i Mierzeja Kurońska (Juodkrantė), a więc miejsca, które wcześniej z pewnością nie były zamieszkane przez Litwinów ani Łotyszy. O tym, że do tych miejsc występowania bursztynu najlepiej docierano przez zamarznięte morze lub zalew, świadczą łotewskie pieśni ludowe z często wspominaną w nich dzintarzeme. Tak jak słowo dzintars z kurońskiego wybrzeża przeniknęło do Vidzeme, tak, należy przypuszczać, gintaras dostał się na główny obszar zamieszkany przez Litwinów z wybrzeża Sambii. Oznacza to, że wybrzeże Bałtyku było praojczyzną wczesnego języka bałtyckiego (,.eine Bodenstandigkeit des Frūhbaltischen“) oraz że jego rozpad na dialekty jest zjawiskiem późniejszym. Słowo gintaras wczesnego języka bałtyckiego należy do wykazu odpowiedników bałtycko-germańskich (Schmid 1993: 430). UWAGI JĘZYKOZNAWCZE |95 Na zakończenie można jeszcze zauważyć, że dla wariantu nazwy bursztynu gentaras w języku litewskim znajdujemy homonim — jest nim odnotowany przez A. Juškę gentaras, -ė “leniuch, nierób' LKZ 237 i, trzeba powiedzieć, słowo o niejasnej budowie i pochodzeniu. Być może, z przyrostkiem -ara- (zob. o nim Skardžius 1943: 302) został on utworzony od czasownika gėsti (-sta, gento) ‘pokrewnić się, łączyć się, przyjaźnić się’. Stosunek ich budowy i znaczeń antonimicznych byłby taki sam jak np. gaimaras ‘maruder, zwlekający, ociągający się; człowiek niejadek, chuderlak’ obok gaiminti (-ina) “rodzić, rozmnażać; hodować’ LKZ, 31-32; bandziulis “przyjaciel, druh; cwaniak..- .” LKZ 643-644, bandzius “przyjaciel, druh; kerdzius..- .: albo po prostu derywatu od banda ‘stado bydła, trzoda’ (jak didžiūlis “duży człowiek, wielkolud’: didis). Tak przeanalizowane i wyjaśnione geritaras, -ė “leniuch, wałkoń’ oraz gaimaras “maruder, zwlekający...: potwierdzają występowanie przyrostka -ara w językach bałtyckich. 18. LIT. DIAL. krontas ‘ZASPA’ w okolicach Oran i w Rudziszkach, w rejonie woronowskim (Białoruś- ), według danych LKZ,, 682, używa się rzeczownika krontas (bez akcentu) “duża kupa śniegu, zaspa’. W tym wyrazie dziwne jest to, że przed tautosylabicznym r występuje samogłoska o. Zgodnie z prawami fonotaktyki języka litewskiego w takiej pozycji może występować jedynie samogłoska a. Zresztą w Dubiczach, w rejonie orańskim, i w Noteci, w rejonie woronowskim (Białoruś- ), w tym samym znaczeniu znajdujemy formę kronas (LKZ,, 682). Wyglądałoby na to, jak gdyby do kronas niedawno wstawiono spółgłoskę f. Gwarowe odmiany języka łotewskiego w północno- -zachodniej części środkowej Łotwy (Vidzeme) (Valmiera, Valka, Mazsalaca, Vecsalaca) mają kran(t)s [krūnc, krants] (gen. sing. -s) ‘piec’ z wyraźnie wstawioną spółgłoską f [ME 266, 268 (s. v. II krūsns), EH, 645]. J. Endzelīns uważa, że wyraz ten powstał dysymilacyjnie z krasns (lit. krosnis), przy czym spółgłoska s zachowuje się, gdy następuje po niej samogłoska, np. loc. sing. krasni (ME, 266). Jednak takiemu wyjaśnieniu wyraźnie przeczy lit. krontas, pozwalający przypuszczać, że w wyrazach lit. kronas, łot. krūns “piec’ w Vecsalaca (ME, 266), krans “to samo’ w Ipiķi, Pławinach, Valce (EH, 645) mimo wszystko dodano spółgłoskę f, chociaż przyczyny jej pojawienia się pozostają niejasne. Długa samogłoska rdzenna a jest tu etymologiczna, ponieważ zarówno łot. krūsns, lit. krosnis, jak i łot. krūns oraz lit. kronas są derywatami z przyrostkami -sn i -n od rdzenia czasownikowego, którego przedstawicielem jest łot. krūt (kraju) „gromadzić, ładować, zbierać” (jak np. lit. plonas „klepisko, podłoga, posadzka- ”, łot. plans „gliniane klepisko, posadzka” — od ploti [-oja], łot. plat [plaju] „układać, składać”- ). Przy tej okazji należy podkreślić, że istnieje więcej paralel łączących najbardziej południowe gwary litewskie z obszarem języka łotewskiego, częściowo z jego gwarami północnymi. I tak w Lazūnach, w rejonie Wilejki (Białoruś- ), zamiast ogólnolitewskiego ąžuolas używa się tiozZuolas (Petrauskas, Vidugiris 1985: 275), który w nagłosowym dyftongu jest zgodny z łot. udzuols, ale ze względu na spółgłoskę Z należy go uznać za wyraz pochodzenia litewskiego. W Zieteli, w rejonie Dziatłowa (Białoruś), zamiast bruvis i žuvis używa się brivas ‘brew’, zivis (zivė), živis (živė) — mówi się także žiuvė (Vidugiris 1998: 93, 791, 811) — które mają -iv-, powstałe z -uv-, a jest to typowa fonetyczna zmiana gwar języka łotewskiego (por. łot. zivs, zive). Co więcej, mieszkańcy Zieteli wymawiają je również ze spółgłoską z-. Już K. Būga zauważył, że tak jak w powiecie oszmiańskim (obecnie Białoruś) znajduje się rzeka Gauja (prawy dopływ Niemna) ze swoim lewym dopływem Wiją, tak samo na terytorium Łotwy Gaūja (uchodząca do Zatoki Ryskiej) ma lewy dopływ Wiję (Būga 1961: 630). 96 | SIMAS KARALIŪNAS 19. ŁOT. vinš, vina „ON, ONA” W ogólnym języku łotewskim i w większej części dialektów — we wszystkich gwarach lewzemnieckich i po zachodniej stronie gwar górnołotewskich — w trzeciej osobie zaimków osobowych, jak wiadomo, używa się vinš, fem. vina „on, ona”. Zaimki te regularnie odmieniają się jak temat na -io (Endzelins 1951: 517), to jest vinš, gen. sing. vina... jak celš, cela... (lit. kėlias, kėlio...). Lecz jego starsze znaczenie to „ten, tamten (niem. jener)”, dobrze zachowane w takich skostniałych wyrażeniach, które tworzy forma zaimka vinš, występująca jako przydawka (!), oraz miejscownik rzeczownika o znaczeniu miejsca lub czasu (por. vina pusė „po tamtej stronie”, vina saulė „na tamtym świecie”) (Endzelins 1951: 517; ME,, 601), rzadziej dopełniacz, celownik lub biernik (por. vinu gadu „w zeszłym roku”) (Bergmane e.a., 1959: 521). W tych konstrukcjach vinš ma cechę „niebliski (odległy)”, podobnie jak zaimek tas. Ponieważ zdarzają się przypadki, w których zamiast vinš zawsze używa się fas, między vinš i tas powstaje stosunek dystrybucji komplementarnej, dlatego uważa się je za warianty pozycyjne (Rosinas 1988: 51). Vinš, vina są ponadto używane w odniesieniu do istot żywych, natomiast mówiąc o przedmiotach nieożywionych, w znaczeniu zaimków trzeciej osoby na ogół używa się tas, ta. Tę właściwość użycia należy mieć na uwadze, dążąc do wyjaśnienia początków zaimka vinš: użycie atrybutywne ujawnia bowiem także więcej cech jego semantyki, zakonserwowanych w utartych wyrażeniach. Na przykład vinu maja jest pod względem znaczenia równoznaczne z vinsėta i oznacza “inny, sąsiedni dziedziniec; ‘inna, sąsiednia zagroda’, forma liczby mnogiej vinsėtas —‘inne, sąsiednie zagrody; mieszkańcy innego, sąsiedniego podwórza, dalsi sąsiedzi' (ME, 601; Endzelins 1951: 517). Nietrudno zauważyć, że zaimek vinš nie tylko pełni tu funkcję przydawki, lecz także ma znaczenie ‘inny’. Połączenie wyrazowe vinu laudis, zrośnięte, staje się vinlaudis, a w gwarach miejscami nawet vilaudis (nom. plur.) i oznacza “ludzi z innych, sąsiednich zagród, ludzi z innego podwórza, sąsiadów' (ME, 601). Istnieją nawet wyrażenia, w których zaimek vini bezpośrednio oznacza sąsiadów, np., vinu rija = kaiminu rija “sąsiadowskie gospodarstwo” (dosłownie “sąsiedzka stodoła’); vinu tévs, mate = kaiminu tévs, mate “sąsiedzki ojciec, matka” (ME, 601); vinuos (gen. plur.) guovs “sąsiedzka krowa” (EH, 786; Endzelins 1951: 517). Wynika zatem, że zarówno atrybutywne użycie zaimka vinš, fem. vina, sugerujące jego, jak się wydaje, dawne znaczenie ‘inny (scil. sąsiad)’, jak i odmiana jako regularnego przedstawiciela tematu na io pozwalają sądzić, że vinš, fem. vina było samodzielną jednostką leksykalną, która niedawno weszła do systemu zaimków’. Jak już dawno zauważono (Endzelins 1951: 517), zaimek wskazujący vinš, fem. vina “inny, -a’ przejął funkcję zaimka osobowego i zastąpił łot. jis, ji w taki sam sposób, w jaki w litewskich gwarach wschodnich miejsce jis, ji zajął zaimek wskazujący anas, ana, przekształcając się w anas, ana (plur. anys, anos). W gwarze Pildy dialektów wschodnioauksztockich używany jest zaimek veriis, fem. vertei (EH | 771). Wyróżnia się on kilkoma cechami. Po pierwsze, niektóre formy tego zaimka mają w końcówkach długie samogłoski. Po drugie, palatalizowana spółgłoska -H-(-71-) we wszystkich formach wskazuje, że odzwierciedla ona *-nj-. Po trzecie, od vinš, fem. vina omawiany zaimek różni się wokalizmem rdzenia — zamiast i ma turie (Rosinas 1988: 211). Uważając, że długie samogłoski końcówek mogły zachować się tylko w formach jednosylabowych, A. Rosinas uznaje omawiany zaimek za złożony z dwóch elementów: 4 Etymologicznie tradycyjnie wiąże się go z pr. winna adv. “laukan, oran’, wins ‘oras (Luft)': Endzelin (1922: 381; 1951: 517-518); Stang (1966: 238-239); Rosinas (1988: 211); Karulis (1992: 534-535). Jednak nikt nie uzasadnił argumentami istnienia znaczeniowej różnicy między „laukas; oras” a funkcją zaimków trzeciej osoby (a może nie da się tego uzasadnić?). KALBOTYROS PASTABOS | 97 *vinE-(gdzie E jest jakimś elementem samogłoskowym) i zaimka trzeciej osoby *(j)is, *(j)i. Samogłoskę rdzeniową e wywodzi on od i. Wiadomo bowiem, że w niektórych dialektach augsztaickich funkcjonuje reguła, zgodnie z którą samogłoskę i przed j, n zastępuje się samogłoską e (Rosinas 1988: 211). Wspomniany zaimek Pildos veriis, fem. Właściwości wartości nie powinny bardzo dziwić, zważywszy, że po pierwsze zaimek ten z taką wokalizacją rdzenia występuje także w innych gwarach augšzemskich: vendien ‘anadien’ w Zvirgzdine, ven w połączeniu ek ven „patrz!” (sieh da!)' Sausnėja, Dzelzava (ME,,„538- ). Po drugie, dialekty peryferyjne, jakimi są właśnie wymienione gwary, często zachowały więcej archaizmów. I oto we wschodnich dialektach górnołotewskich (Akniste, Susėja, Zvirgzdine, Karsava, Pilda, Nirza, Dignaja) zamiast lub obok ir ‘jest’ używane są formy jer, jera ‘jest’ z samogłoską e w rdzeniu”. Nie mogłoby zatem być przypadkowe również to, że w gwarach Pildos i Zvirgzdy zarówno zaimek wskazujący veriis, ven-, jak i formy trzeciej osoby czasownika „być” wyróżniają się wokalizmem rdzenia e. Co więcej, pojawienia się wokalizmu e w tych formach raczej nie można wyjaśniać wspomnianą tendencją do zmiany samogłoski i w e przed j, n, ponieważ w formach jer, jera samogłoska e występuje przed spółgłoską welaryzowaną i fonetycznie nie mogła powstać z i. W związku z tymi okolicznościami należałoby raczej sądzić, że wokalizm rdzenia e w formach veriis, venir jer, jera jest wytworem dawnych czasów, podobnie jak w formach sąsiednich vinš, fem. „vina“ i „ir“, „ira“ są związane z apofonicznymi relacjami wokalizmu rdzenia „yra” Badając, jak „veriis”, rzecz. żeński Wartości powstałej nie należy przypisywać większego znaczenia nawet temu faktowi, że w gwarze pildzkiej niektóre formy tego zaimka mają niezredukowane końcówki charakterystyczne dla zaimków jednosylabowych. Dialektolodzy zauważyli, że skracanie długich samogłosek i dyftongów na końcu wyrazu nie jest zbyt charakterystyczne dla gwar górnołotewskich (Rudzite 1964: 293). Ponadto w systemie zaimków wokalizm końca wyrazu form dwusylabowych, a nawet miejsce akcentu, mogą być uzasadnione fleksją oraz akcentuacją form jednosylabowych. Jest to wyraźnie widoczne np. w paralelizmie form katras (dial. kataras), katro, katram... — kas, ké, kam... w języku litewskim. Dokładnie tak samo w fem. Fleksja czasownika może być fundowana, jeśli ma końcówki. To prawo fundacji, obok tendencji dialektów górnołotewskich do nieskracania długich samogłosek i dyftongów w końcówkach, wyjaśniałoby zachowanie długich samogłosek oraz dyftongów w veriis, fem. veriei w niektórych formach. Innymi słowy, podobnie jak np. sama, same, samej...—- ona, jej, jej... paralelizm nie wskazuje, że forma sama jest złożona z *pat i ji, tak samo na podstawie zbieżności końcówek absolutnego veriei —jei ji’ trudno raczej wnioskować, że vertei jest formą złożoną, a więc że drugim członem jest *(j)i, *jas... Ponadto, wywodząc veriis ze złożenia *vin-+*(j- )is, trudno raczej wyjaśnić długość jego końcówki —w zaimku łot. jis, lit. jis < *(j)is samogłoska jest krótka. Dlatego, jak się wydaje, mamy tu jednak do czynienia z formami fem. *veni/*venjas obok masc. *venja-/- *venija-(- nom. sing. *venijas > *venijs (por. loc. sing. venija) > *venis z uogólnionym -7i-< *-njiš *venja-), podobnie jak istniały fem. *pati/*patjas (> pati, pačios) obok tematu masc. *patis (> pats). Mając to wszystko na uwadze, wydaje się możliwe zrekonstruowanie dla dialektów łatgalskich zaimka o alternującej podstawie *ven-/*vin-(<*un-), mającego znaczenie ‘inny (scil. sąsiad)’ i funkcjonującego w dwóch tematach: (1) z tematem o wokalizmie rdzenia stopnia pełnego (i)io *uen(i)io-, fem. *ueni-/yeniair (2) z tematem io o wokalizmie rdzenia stopnia zanikowego *uinio-, fem. *uinia-(<- *un-io-, fem. *un-ia-). 3 Ancitis (1935: 186); Endzelins (1951: 719; 1980: 274) (wyjaśnianie pojawienia się samogłoski e kontaminacją z ros. ecms lub jej bezpośrednim wpływem nie jest uzasadnione).