Zum Schicksal der Dualformen (ein tschechisch-lettisch-litauisch-sorbischer Vergleich mit einigen allgemeinen Bemerkungen)

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVII (2002), 103-107 O losie form liczby podwójnej (czesko-łotewsko-litewsko-łużyckie porównanie z kilkoma ogólnymi uwagami)“ BOHUMIL VYKYPEL Instytut Języka Czeskiego AV CR W niniejszym artykule porównuje się czeskie, łotewskie, litewskie i łużyckie formy morfologiczne. Poczyniono kilka ogólnych obserwacji dotyczących (a) różnicy między diachronicznym punktem widzenia językoznawstwa historycznego a achronicznym punktem widzenia językoznawstwa porównawczego, (b) projekcji diachronii w synchronię oraz (c) różnicy między dwoma formami zaniku kategorii morfologicznych. Prof. Radoslavowi Vecerce z okazji 75. urodzin 1. Jak wiadomo, staroczeski posiadał morfologiczną kategorię liczby podwójnej (przy czym przez kategorię morfologiczną rozumiemy ogół morfemów z określonym semem Skalickiego — w przypadku kategorii liczby podwójnej zatem z semem liczby podwójnej). W ciągu XV i XVI wieku liczba podwójna jednak zanikła. Z punktu widzenia diachronicznej morfologii formalnej języka czeskiego interesujące jest pytanie, co stało się z pierwotnymi formami liczby podwójnej. Jeśli chodzi o język pisany, to w przypadku niektórych leksemów częściowo przejęły one funkcję liczby mnogiej (szczegółowo na ten temat zob. Berger 1999). W niektórych substandardowych odmianach języka czeskiego końcówka celownikanarzędnika liczby podwójnej w funkcji narzędnika liczby mnogiej bez leksykalnej Wprowadzone ograniczenie. Częstsze poświadczenia tego zjawiska pochodzą z końca XVI wieku (por. Gebauer 1896: 20; Oberpfalcer 1935: 173). To przejęcie funkcji liczby mnogiej przez pierwotną końcówkę liczby podwójnej znajduje pouczającą paralelę w historii deklinacji łotewskiej. Współczesny język łotewski ma, jak wiadomo, następujące końcówki celownika liczby mnogiej: -iem, -'iem, -ūm, -m, -im. Jeśli wokaliczną podstawę tych końcówek, tj. ie, 'ie, a, ė oraz i, zinterpretuje się każdorazowo jako formant słowotwórczy tematu (temat), wówczas -m można uznać za właściwą formę morfemu celownika liczby mnogiej, która wszystkim jest wspólna dla deklinacji. W starszych zabytkach językowych znajdujemy jednak także Za korektę językową dziękuję Markusowi Gigerowi (Praga). 104 | BOHUMIL VYKYPEL -iems, iems, -ams, -éms, -ims, tj. bez wokalicznej podstawy -ms. Te końcówki — z wyjątkiem nieznaczących odstępstw, które można również uznać za błędy drukarskie — występują jako jedyne od pierwszych zabytków językowych pisanych po łotewsku z lat 80. XVI wieku aż do lat 30. XVII wieku. Mniej więcej od połowy XVII wieku zaczyna się wahanie między -ms a -m. Od końca XVII W ciągu stulecia przeważa końcówka -m, która ostatecznie w toku XVIII stulecia całkowicie wypiera końcówkę -ms. Końcówka -ms występuje już tylko w dialektach zachodnio-kurlandzkich. (Por. Endzelin 1923: 296 i n., $231, 307, $255, 311, $270, 320, $283; Vanags 1994: 123.) Końcówkę -ms znajdujemy jednak, jak wiadomo, także we współczesnym standardowym języku łotewskim, mianowicie w paradygmacie liczby mnogiej określenia mówiącego i adresata mu-ms ‘nam’, ju-ms ‘wam; Ihnen’. Jedynym środkiem pozwalającym określić chronologicznie pierwotną funkcję tych form łotewskich jest metoda porównawcza, tj. w tym przypadku porównanie z językiem litewskim. Język litewski posiada trzy liczby gramatyczne: liczbę pojedynczą, mnogą i podwójną. We współczesnym języku morfemy liczby podwójnej są, jak wiadomo, peryferyjne pod względem zastosowania (prawie się ich nie używa), niemniej jednak istnieją jako pełnoprawna i paradygmatycznie kompletna kategoria. Jeśli chodzi o celownik, występują następujące końcówki: w liczbie mnogiej -ams, -oms, -éms, -ims, -ums, -iems; w Dualu -am, -om, -em, -im, -um, -iem; tj. bez samogłoskowej podstawy jako tematu -ms i -m. Na podstawie porównania łotewskiego z litewskim można zatem przedstawić następujące wyjaśnienie (por. także Rüke-Dravina 1977: 98): w systemie wyjściowym forma -ms pełniła funkcję celownika liczby mnogiej, a forma -m funkcję celownika liczby podwójnej; po zaniku liczby podwójnej końcówka -m zaczęła w języku łotewskim pełnić funkcję liczby mnogiej, tylko przy oznaczaniu mówiącego i adresata pozostała końcówka -ms (tj. w kategoriach, które są wyraźnie odgraniczone od pozostałych oznaczeń, ponieważ te ostatnie występują w trzeciej osobie). Jest jasne, że między opisem rozwoju czeskiego narzędnika liczby mnogiej a opisem rozwoju łotewskiego celownika liczby mnogiej istnieje różnica NOETYCZNA: poznanie, które oferuje pierwszy opis, ma inną wartość niż to, które oferuje drugi. Podczas gdy w pierwszym przypadku opisuje się coś, co istnieje, w drugim jest tak tylko częściowo. Na tym przykładzie również bardzo dobrze można zaobserwować różnicę między charakterem metody JĘZYKOZNAWSTWA HISTORYCZNEGO a charakterem metody JĘZYKOZNAWSTWA PORÓWNAWCZEGO. Podczas gdy tę pierwszą słusznie można nazwać DIACHRONICZNĄ, ta druga jest raczej ACHRONICZNA: w decydującym momencie nie można tu bowiem zastosować metody historycznej, ponieważ, jak ujął to Antoine Meillet (1934: 49), „on ne peut expliquer historiquement une forme que par une forme plus ancienne“. Jeżeli jednak nie poprzedza jej żadna starsza forma, można skonstruować jedynie model wyjaśniający na podstawie porównania z określonymi innymi systemami językowymi, który sam w sobie nie jest związany ani z czasem, ani z przestrzenią (por. Meillet 1925: 15; Hjelmslev O LOSIE FORM DUALNYCH | 105 1968: 34). Różnicę między diachronicznym punktem widzenia językoznawstwa historycznego a achronicznym punktem widzenia językoznawstwa porównawczego można porównać z różnicą między HISTORIĄ a EWOLUCJĄ: ta pierwsza umieszcza badane obiekty w czasie i kulturze oraz przedstawia niekonieczne następstwo zmian, podczas gdy ta druga raczej ustala relacje między obiektami i tworzy konieczny porządek zmian. Paul Diderichsen (1966: 307, 338) napisał w związku z tym: „Możemy posunąć się jeszcze dalej i utrzymywać, że ewolucja nie ma nic wspólnego z «prawdziwą historią» ani z «czasem» w zwykłym znaczeniu. Podstawowym zadaniem jest uporządkowanie wariantów w hierarchii strukturalnej; kwestią drugorzędną jest to, że możemy formułować hipotezy dotyczące przejawów tych struktur następujących po sobie w czasie i przestrzeni». [...] „Pomieszanie pojęć ewolucji i historii doprowadziło do jednostronnego ujęcia językoznawstwa. Tego drugiego terminu należy używać wyłącznie wtedy, gdy język postrzega się jako część historii kultury (dotyczy on zatem geograficznego rozmieszczenia dialektów i tym podobnych kwestii). To pierwsze jest znacznie trudniejsze. Implikuje to, że możemy znaleźć ogólne prawa mające zastosowanie do zmiany języka«. Niewątpliwie w przypadku łotewskich końcówek celownika liczby mnogiej można skonstruować również inne modele wyjaśniające. Uważamy jednak, że ten, który przedstawiliśmy powyżej (i który przecież nasuwa się sam), ma tę zaletę, że jest najprostszy, tzn. pozostawia najmniej pytań bez odpowiedzi. 2. Jak powiedziano, współczeski standardowy język litewski mniej więcej od okresu międzywojennego nie używa już morfemów liczby podwójnej (por. Zinkevičius 1980: 180). Również większość dialektów litewskich nie posiada liczby podwójnej. Jeśli chodzi o celownik liczby mnogiej, to w poszczególnych dialektach spotyka się różne stosunki, które odpowiadają stosunkom w poszczególnych okresach historii języka łotewskiego. Dialekty żmudzkie mają -ms (jak najstarsze łotewskie zabytki językowe). W niektórych dialektach środkowolitewskich występują wahania między końcówkami -ms i -m (jak w łotewskich zabytkach językowych od lat 30. XVII wieku do XVIII wieku). Wreszcie w dialektach auksztaickich występuje końcówka -m (jak w języku łotewskim od XVIII wieku). Rozróżnienie między końcówką dualną -m a pluralną -ms występuje tylko w dialektach okolic Kłajpedy (podobnie jak w starszym litewskim uzusie piśmiennym). (Por. Zinkevičius 1966: 205, 234f.; 1980: 181.) Można zatem powiedzieć, że dialekty aukštaitskie traktowały końcówkę dualną -m w taki sam sposób jak język łotewski. Ta aukštaitsko-żmudzka dychotomia w formie morfemu celownika liczby mnogiej znajduje odpowiednik w okresie starolitewskim. Występuje tu bowiem jeszcze inna końcówka, mianowicie -mus. Końcówki -mus i -ms konkurują ze sobą i w ciągu XVIII wieku stopniowo upowszechnia się końcówka -ms. Proces ten przebiega szybciej u autorów pochodzących z obszaru języka żmudzkiego: u tych autorów -ms przeważa już w najstarszych tekstach, podczas gdy u autorów aukštaitskich ma to miejsce dopiero później (por. Senn 1966: 95; Zinkevičius 1980: 193f.; 1987: 180).we.)}]} truncated 106 | BOHUMIL VYKYPEL Z ogólnego punktu widzenia należy zauważyć, że porównanie końcówek celownika liczby mnogiej między dialektami litewskimi a historią języka łotewskiego stanowi oczywiście piękną ilustrację dawnej tezy szkoły praskiej, zgodnie z którą diachronia rzutuje się w synchronii albo wertykalnie, poprzez społeczne i stylistyczne rozwarstwienie języka, albo horyzontalnie, w dialektach. W naszym litewskim przykładzie zachodził ten drugi przypadek. 3. Los morfologicznej kategorii dualnej we wspomnianych językach jest pouczający także pod innym względem: można na jego podstawie obrazowo pokazać, że UTRATA kategorii morfologicznej może przybierać dwojaką postać. Jeden sposób utraty można nazwać ROZPADEM, drugi ZNIKANIEM. W pierwszym przypadku chodzi bowiem o rzeczywisty rozpad kategorii, względnie jej morfemów, a mianowicie o oddzielenie form morfemicznych od ich funkcji. Odnośne formy, a przynajmniej niektóre z nich, nie znikają przy tym z języka, lecz zostają przyporządkowane innym funkcjom. W przypadku zaniku kategorii morfologicznej formy morfemiczne zostają po prostu porzucone, przestaje się ich używać. Jeśli chodzi o kategorię liczby podwójnej, widzieliśmy, że w języku czeskim i w większości dialektów litewskich doszło do jej zaniku, a jej zanik założyliśmy również w odniesieniu do języka łotewskiego. Do zaniku doszło we współczesnym języku standardowym litewskim (jeśli wolno uznać ten proces za zakończony) oraz w niektórych dialektach zachodniolitewskich. Pod tym względem interesująca i pouczająca jest również sytuacja w języku łużyckim. W języku pisanym (w obu jego odmianach) istnieje liczba podwójna. W języku mówionym można jednak obserwować zanik liczby podwójnej (proces utraty nie został jeszcze zakończony; por. Faßke, Michalk 1981: 428-430). Dialekty można pod względem liczby podwójnej podzielić na trzy grupy (por. Faßke 1975: 19-36). W niektórych dialektach liczba podwójna istnieje i jest również używana (sytuacja różni się pod względem liczby pozycji, w których liczba podwójna może być zastępowana przez liczbę mnogą). W innych dialektach liczba podwójna wprawdzie istnieje, lecz we wszystkich pozycjach może być zastępowana przez liczbę mnogą (chodzi zatem o zanik tej kategorii). Wreszcie w grupie najbardziej południowych dialektów doszło do utraty morfologicznej kategorii liczby podwójnej, a mianowicie do jej rozpadu: dawne formy dualne występują tutaj jako fakultatywne warianty form liczby mnogiej lub jako formy liczby mnogiej niektórych leksemów. Jest oczywiste, że językoznawstwo historyczne może uchwycić obie formy utraty kategorii morfologicznej, natomiast językoznawstwo porównawcze tylko pierwszą z nich, rozpad. Innymi słowy, jeśli kategoria morfologiczna zanika w prahistorycznym okresie danego języka, można to stwierdzić tylko wtedy, gdy utrata miała postać rozpadu. Żaden geniusz na świecie nie jest zatem w stanie zrekonstruować łacińskiej końcówki -ibus na podstawie języków romańskich. O LOSIE FORM DUALNYCH | 107 BIBLIOGRAFIA BERGER, T. 1999: O pozornej produktywności liczby podwójnej w języku czeskim. Girke, W., Guski, A., Kretschmer, A., red., Vertograd» mnogocveinyj. Księga pamiątkowa ku czci Helmuta Jachnowa, Monachium: Otto Sagner, 920. (Specimina philologiae Slavicae, tom uzupełniający 64.) DIDERICHSEN, P. 1966: Helhed og struktur, Kopenhaga: C. E. G. Gads Forlag. ENDZELIN, J. 1923: Gramatyka łotewska, Heidelberg: Carl Winter. FASSKE, H. 1975: Atlas językowy języka łużyckiego 11. Morfologia. Kategorie gramatyczne — paradygmatyka rzeczownika, Budziszyn: Domowina. FAsSSKE, H., MICHALK, S. 1981: Gramatyka współczesnego języka górnołużyckiego. Morfologia, Budziszyn: Domowina. GEBAUER, J. 1896: Gramatyka historyczna języka czeskiego 111/1, Praga-Wiedeń: nakładem F. Tempského. HIELMSLEV, L. 1968: Język. Tłum. tłum. O. Werner, Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft. MEILLET, A. 1925: Metoda porównawcza w językoznawstwie historycznym, Oslo: H. Aschehoug & Co. MEILLET, A. 1934: Wprowadzenie do porównawczego badania języków indoeuropejskich. 7. wydanie, Paryż: Hachette. OBERPFALCER, F. 1935: Jazyk knih Cernych, jinak smolnych, Praga: Nákladem České akademie věd a umění. (Rozpravy České akademie věd a umění. Třída III. Číslo 73.) RÜKE-DRAVINA, V. 1977: Proces standaryzacji w języku łotewskim, Sztokholm: Almgvist & Wiksell. (Stockholm Slavic Studies, 11.) VANAGS, P. 1994: Rozwój końcówek przypadków w najstarszych zabytkach języka łotewskiego. Linguistica Baltica 3, 121-130. SENN, A. 1966: Podręcznik języka litewskiego 1, Heidelberg: Carl Winter. ZINKEVICIUS, Z. 1966: Dialektologia litewska, Wilno: Mintis. ZINKEVICIUS, Z. 1980: Gramatyka historyczna języka litewskiego 1, Wilno: Mokslas. ZINKEVICIUS, Z. 1987: Historia języka litewskiego II, Wilno: Mokslas. Bohumil Vykypėl Otrzymano 2002 12 05 Instytut Języka Czeskiego AV CR, dział etymologiczny Veveii 97 CZ-60200 Brno [email protected]