Zum Schicksal der Dualformen (ein tschechisch-lettisch-litauisch-sorbischer Vergleich mit einigen allgemeinen Bemerkungen)

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVII (2002), 103–107 O losach form dualnych (porównanie czesko-łotewsko-litewsko-łużyckie z kilkoma uwagami ogólnymi)* Bohumil Vykypěl Ústav pro jazyk český AV ČR W niniejszym artykule porównano czeskie, łotewskie, litewskie i łużyckie formy morfologiczne. Przedstawiono kilka uwag ogólnych dotyczących (a) różnicy między diachronicznym punktem widzenia językoznawstwa historycznego a achronicznym punktem widzenia językoznawstwa porównawczego, (b) projekcji diachronii na synchronię oraz (c) różnicy między dwoma rodzajami zaniku kategorii morfologicznych. Profesorowi Radoslavowi Večerce z okazji 75. urodzin 1. Jak wiadomo, język staroczeski posiadał morfologiczną kategorię dualu (przez kategorię morfologiczną rozumiemy ogół morfemów o określonym semie Skalickiego — w przypadku kategorii dualu zatem o semie dualu). W XV i XVI wieku dual jednak zanikł. Z punktu widzenia diachronicznej morfologii formalnej języka czeskiego interesujące jest pytanie, co stało się z pierwotnymi formami dualnymi. Jeśli chodzi o język pisany, w przypadku niektórych leksemów przejęły one częściowo funkcję liczby mnogiej (szczegółowo na ten temat zob. Berger 1999). W niektórych substandardowych odmianach języka czeskiego końcówka celownika-narzędnika dualu upowszechniła się bez ograniczeń leksykalnych w funkcji narzędnika liczby mnogiej. Częstsze poświadczenia tego zjawiska pochodzą z końca XVI wieku (por. Gebauer 1896: 20; Oberpfalcer 1935: 173). To przejęcie funkcji pluralnej przez pierwotną końcówkę dualną znajduje pouczającą paralelę w historii deklinacji łotewskiej. Jak wiadomo, współczesny język łotewski ma następujące końcówki celownika liczby mnogiej: -iem, -’iem, -ām, -ēm, -īm. Jeśli za podstawy samogłoskowe tych końcówek, tj. ie, īe, ā, ē oraz ī, uznać każdorazowo formant słowotwórczy tematu (temat), to -m można uznać za właściwą postać morfemu celownika liczby mnogiej, wspólną wszystkim deklinacjom. W starszych zabytkach językowych znajdujemy jednak także * Za korektę językową dziękuję Markusowi Gigerowi (Praga). 104 | BOHUMIL VYKYPĚL -iems, -’iems, -āms, -ēms, -īms, tj. bez podstawy samogłoskowej -ms. Końcówki te — poza nieistotnymi wyjątkami, które można uznać także za błędy drukarskie — występują jako jedyne od pierwszych łotewskich zabytków piśmiennych z lat 80. XVI wieku aż do lat 30. XVII wieku. Mniej więcej od połowy XVII wieku zaczyna się wahanie między -ms a -m. Od końca XVII wieku przeważa końcówka -m, która w XVIII wieku całkowicie wypiera końcówkę -ms. Końcówka -ms występuje już tylko w dialektach zachodnio-kurlandzkich. (Por. Endzelin 1923: 296f., §231, 307, §255, 311, §270, 320, §283; Vanags 1994: 123.) Końcówkę -ms spotykamy jednak, jak wiadomo, także we współczesnym standardowym języku łotewskim, mianowicie w paradygmacie pluralnego oznaczenia mówiącego i adresata mu-ms ‘nas’, ju-ms ‘was; Państwa’. Jedynym środkiem pozwalającym ustalić chronologicznie pierwotną funkcję tych łotewskich form jest metoda porównawcza, tj. w tym przypadku porównanie z językiem litewskim. Litewszczyzna posiada trzy semy liczby: singular, plural i dual. We współczesnym języku morfemy dualne, jak wiadomo, mają peryferyjny status pod względem użycia (prawie się ich nie używa), niemniej jednak istnieją jako pełnoprawna i kompletna paradygmatycznie kategoria. Jeśli chodzi o celownik, występują następujące końcówki: w liczbie mnogiej -ams, -oms, -ēms, -ims, -ums, -iems; w dualu -am, -om, -ēm, -im, -um, -iem; tj. bez podstawy samogłoskowej jako tematu: -ms i -m. Na podstawie porównania języka łotewskiego z litewskim można zatem przedstawić następujące wyjaśnienie (por. także Rūķe-Draviņa 1977: 98): w systemie wyjściowym forma -ms pełni funkcję celownika liczby mnogiej, a forma -m funkcję celownika dualu; po zaniku dualu końcówka -m zaczęła w języku łotewskim pełnić funkcję pluralną, jedynie w oznaczeniu mówiącego i adresata utrzymała się końcówka -ms (tj. w kategoriach wyraźnie odgraniczonych od pozostałych oznaczeń, gdyż te ostatnie występują w trzeciej osobie). Jasne jest, że między opisem rozwoju czeskiego narzędnika liczby mnogiej a opisem rozwoju łotewskiego celownika liczby mnogiej zachodzi różnica NOETYCZNA: poznanie, jakie oferuje pierwszy opis, ma inną wartość niż poznanie oferowane przez drugi. Podczas gdy w pierwszym przypadku opisuje się coś, co istnieje, w drugim jest tak tylko częściowo. Na tym przykładzie można również bardzo dobrze zaobserwować różnicę między charakterem metody językoznawstwa HISTORYCZNEGO a metodą językoznawstwa PORÓWNAWCZEGO. O ile pierwszą słusznie można nazwać DIACHRONICZNĄ, o tyle druga jest raczej ACHRONICZNA: w decydującym momencie nie można tu bowiem zastosować metody historycznej, gdyż — używając słów Antoine’a Meilleta (1934: 49) — „on ne peut expliquer historiquement une forme que par une forme plus ancienne”. Jeśli jednak nie poprzedza jej żadna starsza forma, można skonstruować jedynie model wyjaśniający oparty na porównaniu z określonymi innymi systemami językowymi, który sam w sobie nie jest związany ani z czasem, ani z przestrzenią (por. Meillet 1925: 15; Hjelmslev ZUM SCHICKSAL DER DUALFORMEN | 105 1968: 34). Różnicę między diachronicznym stanowiskiem językoznawstwa historycznego a achronicznym stanowiskiem językoznawstwa porównawczego można porównać z różnicą między historią a ewolucją: pierwsze umieszcza badane obiekty w czasie i kulturze oraz przedstawia niekonieczne następstwo zmian, podczas gdy drugie raczej ustala relacje między obiektami i tworzy konieczny porządek zmian. Paul Diderichsen (1966: 307, 338) napisał na ten temat: „Możemy pójść jeszcze dalej i twierdzić, że ewolucja nie ma nic wspólnego z «prawdziwą historią» ani z «czasem» w zwykłym znaczeniu. Podstawowym zadaniem jest uporządkowanie wariantów w hierarchię strukturalną; rzeczą wtórną jest możliwość sformułowania hipotez o przejawach tych struktur, następujących po sobie w czasie i przestrzeni”. […] „Pomieszanie pojęć ewolucji i historii doprowadziło do jednostronnego ujęcia językoznawstwa. Tego drugiego terminu należy używać tylko wtedy, gdy język postrzega się jako część historii kultury (ma on zatem związek z geograficznym rozmieszczeniem dialektów i tym podobnymi zagadnieniami). To pierwsze pojęcie jest znacznie trudniejsze. Zakłada ono, że możemy odkryć ogólne prawa odnoszące się do zmian języka”. Niewątpliwie można by skonstruować także inne modele wyjaśniające w przypadku łotewskich końcówek celownika liczby mnogiej. Sądzimy jednak, że ten, który przedstawiliśmy powyżej (i który nasuwa się sam), ma tę zaletę, że jest najprostszy, tzn. pozostawia najmniej pytań bez odpowiedzi. 2. Jak już powiedziano, nowszy standardowy litewski nie używa morfemów dualu mniej więcej od okresu międzywojennego (por. Zinkevicius 1980: 180). Większość dialektów litewskich również nie ma dualu. Jeśli chodzi o celownik liczby mnogiej, w poszczególnych dialektach występują różne sytuacje, odpowiadające sytuacjom w poszczególnych okresach historii języka łotewskiego. Dialekty żmudzkie mają -ms (podobnie jak najstarsze zabytki języka łotewskiego). W niektórych dialektach środkowolitewskich występują wahania między końcówkami -ms i -m (jak w łotewskich zabytkach językowych od lat 30. XVII wieku do XVIII wieku). Wreszcie w dialektach aukštaitskich występuje końcówka -m (jak w języku łotewskim od XVIII wieku). Rozróżnienie między końcówką dualu -m a końcówką liczby mnogiej -ms występuje tylko w dialektach okolic Kłajpedy (jak w starszym litewskim uzusie pisanym). (Por. Zinkevicius 1966: 205, 234f.; 1980: 181.) Można zatem powiedzieć, że dialekty aukštaitskie traktowały końcówkę dualu -m w taki sam sposób jak język łotewski. Ta aukštaitsko-żmudzka dychotomia w postaci morfemu celownika liczby mnogiej znajduje odpowiednik w okresie starolitewskim. Występuje tam bowiem jeszcze inna końcówka, mianowicie -mus. Końcówki -mus i -ms konkurują ze sobą, a w ciągu XVIII wieku stopniowo utrwala się końcówka -ms. Proces ten przebiega szybciej u autorów pochodzących z obszaru języka żmudzkiego: u nich -ms przeważa już w najstarszych tekstach, podczas gdy u autorów aukštaitskich dzieje się tak dopiero później (por. Senn 1966: 95; Zinkevicius 1980: 193f.; 1987: 180). 106 | BOHUMIL VYKYpĚL Z ogólnego punktu widzenia warto zauważyć, że porównanie końcówek celownika liczby mnogiej w dialektach litewskich z historią języka łotewskiego stanowi oczywistą i piękną ilustrację dawnej tezy szkoły praskiej, zgodnie z którą diachronia rzutuje się na synchronię albo pionowo, poprzez społeczne i stylistyczne zróżnicowanie języka, albo poziomo, w dialektach. W naszym litewskim przykładzie zachodził ten drugi przypadek. 3. Los morfologicznej kategorii dualu w wymienionych językach jest pouczający także pod innym względem: można na jego przykładzie wyraźnie pokazać, że utrata kategorii morfologicznej może przybierać dwie postaci. Pierwszy typ utraty można nazwać rozpadem, drugi zaś zanikiem. W pierwszym przypadku dochodzi bowiem do rzeczywistego rozpadu kategorii, względnie jej morfemów, czyli do oddzielenia form morfemicznych od ich funkcji. Odpowiednie formy, a przynajmniej niektóre z nich, nie znikają jednak wówczas z języka, lecz zostają przypisane innym funkcjom. W przypadku zaniku kategorii morfologicznej po prostu porzuca się formy morfemiczne i przestaje się ich używać. Jeśli chodzi o kategorię dualu, widzieliśmy, że doszło do jej rozpadu w języku czeskim i w większości dialektów litewskich, a rozpad taki przyjęliśmy również dla języka łotewskiego. Do zaniku doszło we współczesnym standardowym litewskim (o ile proces ten można uznać tu za zakończony) oraz w niektórych dialektach zachodniolitewskich. Pod tym względem interesująca i pouczająca jest również sytuacja w języku łużyckim. W języku pisanym (w obu jego wariantach) istnieje dual. W języku mówionym można jednak obserwować jego zanik (proces utraty nie został jeszcze zakończony; por. Faßke, Michalk 1981: 428–430). Dialekty można podzielić na trzy grupy ze względu na dual (por. Faßke 1975: 19–36). W niektórych dialektach dual istnieje i jest używany (sytuacja różni się pod względem liczby pozycji, w których dual można zastąpić liczbą mnogą). W innych dialektach dual wprawdzie istnieje, ale we wszystkich pozycjach można go zastąpić liczbą mnogą (chodzi zatem o zanik kategorii). Wreszcie w grupie dialektów południowych doszło do utraty morfologicznej kategorii dualu, mianowicie do jej rozpadu: dawne formy dualu występują tu jako fakultatywne warianty form liczby mnogiej albo jako formy liczby mnogiej niektórych leksemów. Jest oczywiste, że językoznawstwo historyczne może uchwycić obie postaci utraty kategorii morfologicznej, natomiast językoznawstwo porównawcze tylko pierwszą z nich — rozpad. Innymi słowy, jeśli w prehistorycznym okresie danego języka dochodzi do utraty kategorii morfologicznej, można to stwierdzić jedynie wtedy, gdy utrata przybrała postać rozpadu. Żadna przenikliwość nie pozwoli zatem zrekonstruować na podstawie języków romańskich łacińskiej końcówki -ibus. Zum Schicksal der Dualformen 107 LITERATURVERZEICHNIS Berger, T. 1999: Zur scheinbaren Produktivität des Duals im Tschechischen. Girke, W., Guski, A., Kretschner, A., Hrsg., Vertragdbinnogenetiv. Festschrift für Helmut Jachnow, München: Otto Sagner, 9–20. (Specimina philologiae Slavicae, Supplementband 64.) Diderichsen, P. 1966: Helhed og struktur, Köbenhavn: C. E. G. Gads Forlag. Endzelin, J. 1923: Lettische Grammatik, Heidelberg: Carl Winter. Fasske, H. 1975: Sorbischer Sprachatlas 11. Morphologie. Die grammatischen Kategorien – Die Paradigmatik des Substantivs, Bautzen: Domowina. Fasske, H., Michalk, S. 1981: Grammatik der obersorbischen Sprache der Gegenwart. Morphologie, Bautzen: Domowina. Gebauer, J. 1896: Historická mluvnice jazyka českého III/1, Praha–Vídeň: Nákladem F. Tempského. Hjelmslev, L. 1968: Die Sprache. Übers. von O. Werner, Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft. Meillet, A. 1925: La méthode comparative en linguistique historique, Oslo: H. Aschehoug & Co. Meillet, A. 1934: Introduction à l’étude comparative des langues indo-européennes. 7ᵐᵉ édition, Paris: Hachette. Oberpfalcer, F. 1935: Jazyk knih černých, jinak smolných, Praha: Nákladem České akademie věd a umění. (Rozpravy České akademie věd a umění. Třída III. Číslo 73.) Rūke-Dravina, V. 1977: The Standardization Process in Latvian, Stockholm: Almqvist & Wiksell. (Stockholm Slavic Studies, 11.) Vanags, P. 1994: Die Entwicklung der Kasusendungen in den ältesten lettischen Sprachdenkmälern. Linguistica Baltica 3, 121–130. Senn, A. 1966: Handbuch der litauischen Sprache I, Heidelberg: Carl Winter. Zinkevičius, Z. 1966: Lietuvių dialektologija, Vilnius: Mintis. Zinkevičius, Z. 1980: Lietuvių kalbos istorinė gramatika I, Vilnius: Mokslas. Zinkevičius, Z. 1987: Lietuvių kalbos istorija II, Vilnius: Mokslas. Bohumil Vykypěl Ústav pro jazyk český AV ČR etymologické oddělení Veveří 97 CZ-60200 Brno [email protected] Gauta 2002 12 05