Hiat laryngalny w językach bałto-słowiańskich

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVII (2002), 55-87 Hiat laryngalny w językach batto-stowianskich’ WOJCIECH SMOCZYŃSKI Uniwersytet Jagielloński, Kraków The article deals with the treatment of the so-called Laryngalhiat in Baltic and Slavonic. These are cases where a laryngeal was lost between a high vowel i or u and a suffixal vowel. This constellation is characteristic of zero grade formations based on roots of the type *CeiH-/*CieHor *CeuH-/*CueH-. When a vocalic suffix is added to a full grade root of the type *CeH-, the laryngeal leaves no trace (its loss leading to contraction or the rise of a secondary diphthong), whereas a similar situation involving the loss of a laryngeal after i, u produces a hiatus subsequently eliminated in Baltic and Slavonic by insertion of a homorganic glide i, u. WSTĘP Terminu hiat laryngalny (niem. Laryngalhiat) używa się w odniesieniu do sytuacji, gdy spółgłoska laryngalna (Irg.) znajduje się w pozycji po samogłoskach wysokich i, u i przed samogłoską sufiksalną, schematycznie *iH-V, *uH-V. Taka konstelacja fonemów jest właściwa dla form wyrazowych na stopniu apofonicznym zanikowym (SZ). Chodzi tu o derywaty od pierwiastków typu *CeiH-/*CieH lub *CeuH-/*CueH-, czyli takich, które zawierają w swym składzie dyftong plus Irg. Otóż traktowanie sekwencji *iH-V, *uH-V jest z gruntu odmienne od wypadku *eH-V, gdy sufiks wokaliczny dołącza się do pierwiastka na stopniu pełnym (SP) *CeH-. Podczas gdy w *eH-V Irg. znika bez śladu, co prowadzi do kontrakcji samogłosek (skutek dwojaki: długość kontrakcyjna lub wtórny dyftong, zależnie od jakości sufiksalnego V*), to w wypadku *iH-V, *uH-V zanik H pociąga za sobą hiat. Jego specyfika polega na tym, że nie jest on usuwany kontrakcją, lecz drogą wsunięcia po i, u homorganicznej spółgłoski ześlizgowej, czyli i, u. Skutkiem takiego traktowania są sekwencje 1. *[iiV], historyczne [ijV] na miejscu ie. *[iHV] oraz 2. *[uuV] > hist. [uvV] na miejscu pie. *[uHV]. Dla przykładu: [IV]: scs. bijenu 'bity” z *bi.le.no- <= *b'iH-eno-, formacja na SZ-V do *b'eiH-C. Por. SZC biti, bin. [ijV]: lit. bijóri(s) ‘bac się” z *bi.ua- < *bi.HaH- < *b"iH-eh,-, formacja na SZ-V do *b'eiH-, wed. bhdyate. Por. SZ-C łot. bitićs 'bać się”. [uvV]: scs. zabuivenii ‘zapomniany’ (-enanalogiczne zam. *-on-), z *bu. uana- < *bhu.ha.no- < *bhuh,-eno-, formacja na SZ-V do *b"ueh,-. Por. SZ-C byt, byli. Artykuł ten stanowi rozwinięcie referatu, jaki przedstawiłem w Komisji Językoznawstwa Polskiej Akademii Nauk, Oddział w Krakowie w dniu 28 lutego 2001 r. 2 Por. z jednej strony długości: łac. lėnis 'łagodny' < *leh,-en-; mas 'mężczyzna, samiec < *maHós <*meh,-0s; flos ‘kwiat’ < *b'loHós < *b"leh_-ós. Z drugiej strony dyftongi: gr. xAetocoę 'najliczniejszy” < *pleh,-istHo-; lit. dieni ‘cielna’ < *dejn-i < *d'eh i „in- (wed. dhenń- *krowa' < *d*eh,inu-); łac. laeuus ‘lewy’, gr. hat(z Jóg, scs. lóva < *laiuo- < *leh.i iuo-; lit. sańsas ‘suchy’ i scs. suxo < *saHusos < *seh,usos (gr. (h)adog); lit. kaulas 'kość < *kauH.lo- < *kaHulo- < *keh, ulo- (łac. caulis). 56 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI [uvV]: lit. būvo ‘byt’ z *bu. ua < *bhuh,-eh,-, formacja na SZ-V do *b'ueH-. Por. SZ-C būti, būdamas. Jak widač, struktura sylabiczna form historycznych odpowiada strukturze prajęzykowej: bi.je.nii jak *b"i.He.no-, ©bi.ve.nii jak *b"u.He.noitd. Historyczne spiranty j, v kontynuują wprawdzie prajęzykowe ślizgi *i, *u, trzeba jednakże uwzględnić, że nie chodzi tutaj o fonemy dziedziczone wprost z prajęzyka ie., jak np. w wypadku lit. lejii < *leiH-e-, vejū < *ueiH-e-, scs. zovg < *g"euH-e-, lit. srava < *sreu-, lecz o segmenty o charakterze wtórnym, powstałe dopiero w epoce, której ramy wyznacza osłabienie i zanik fonemów laryngalnych. Fonemy j i v sekwencji ij} i uvV uważamy więc za pośrednie świadectwo obecności Irg. interwokalicznej i w tym sensie odróżniamy je pod względem genetycznym od j, v ukazujących się po innych niż i, u samogłoskach. Głównym celem niniejszego opracowania jest zewidencjonowanie, w miarę możności wyczerpujące, tych morfemów bałtyckich i słowiańskich, które zawierają §lizgi i, u na miejscu fonemów laryngalnych. Organizacja materiału jest następująca. Dla każdego morfemu tworzy się gniazdo apofoniczne, gdzie na pierwszym miejscu wymienia się allomorf z ij, uv właściwy dla SZ-V. Potem kontrastuje się go z długowokalicznym (i, ii) allomorfem z pozycji SZ-C, a to po to, by unaocznić fakt, że charakter nagłosu sufiksalnego, V lub C, przesądza o komplementarności tych dwu form stopnia zanikowego pierwiastków typu eiH/ieH względnie euH/ueH. Z. kolei wymienia się stopień e (SE) pierwiastka pie., zwykle w takiej formie, jaką podaje LIV (1998), i wyszczególnia się jego bałto-słowiańskie refleksy. Po SE następują — w niektórych hasłach — derywaty urobione od iiV, uuV stopniem o (SO). Dzielą się one na antewokaliczne (ai-V, au-V) i antekonsonantyczne (ai-C, au-C). Gniazdo apofoniczne morfemu uwidacznia również, w jaki sposób formy prymarne z iiV, uuV generują swoje derywaty. Chodzi tu o trzy grupy form: 1. praesentia infigowane na SZ, 2. derywaty na stopniu wzdłużenia iV, ūų V (oznaczone jako WSZV), 3. derywaty na stopniu o (SO). Infigowane sekwencje litewskie typu *Cini, *Cunu przekształcają się fonetycznie w Cj, Cyv (gija, būva), potem denazalizują się w Cij, Civ (gyja, lyja, buva, kliūva). Tam, gdzie jest po temu okazja, zwraca się uwagę na obecność obocznych *praesentiów na -na” (gyna, lyna, būna, kliūna), gdyż te ostatnie z powodu cyrkumfleksu i formantu -na muszą być uznane za produkt skrzyżowania typu innowacyjnego -(y)ja, -(ū)va ze starszym typem -(i)na, -(ū)na, który reprezentowały odziedziczone formacje infigowane, sięgające epoki sprzed zaniku antewokalicznych laryngalnych, np. *lina z *li-n-H-e, *būna z *b*u-n-H-e. — Derywatami typu WSZ-V są w litewskim np. palyjéti lij-, papjiivćti <= pjuv-, w słowiańskim np. scs. upijati sę <= pij-, pokryvati <= kriw-. — Gdy chodzi o derywaty na SO, to są nimi przeważnie dewerbalne nomina z formą pierwiastka aiV (<= vb. iiV') lub auV (= vb. uuV), np. lit. bajūs od bij-, gajūs od gij-, sajūs od sijoraz łot. krava, scs. krovii od *kruu-, scs. rovii od riiv- (w skali całego materiału uderza stosunkowo słabsza reprezentacja typu aul). Niekiedy się zdarza, że interesująca nas forma SZ-V nie jest dana w materiale. Wówczas WSZ-V jest brany za podstawę rekonstrukcji wewnętrznej, por. np. hasła *mii-, *zii-, *liuu-. W dotychczasowych analizach zdarzały się wypadki np. HIAT LARYNGALNY W JĘZYKACH BAŁTO-SŁOWIAŃSKICH| 57 relacjonowania yj formy pałyjćti z y (lyti) albo yj prs. lyja. Podobnie przy papjiivćti wstawiano av w związek z du vb. pjauti (zob. np. Otrębski 1965: 366). Z kolei, gdy chodzi o słowiański, to np. byvati bywało analizowane według byti jako by-vati (zam. poprawnego *buu-a-). Tego rodzaju wypadki zostały w rubryce WSZ-V sprostowane. Cztery ekskursy dołączone na końcu artykułu sygnalizują pewne innowacje morfologiczne, które zostały jak się zdaje pośrednio uwarunkowane hiatem laryngalnym. Są to: (1) praesens infigowane od pierwiastków anitowych typu ś/yja, srūva, (2) sufiks nominalny - ys jako allomorf -ijas, (3) sufiks infinitiwu -yti, (4) sufiks słow. -aviti. 1. ŚLIZG į W POZYCJI *1.HV 1.1. *bii - I < *b"iHSZ-V * bii-: lit. bijóti(s) ‘bac się”, łot. bijdt(ićs), stpr. biatwei® z *bi.ia- < *bi.HaH- < *b'iH-eh,-. SZ-C *bi-: łot. bitićs bać się”, prs. bistuós (=> intens. bistitićs), prt. dial. biduós (obocznik do bijuós). SE *b"eiH- “in Furcht geraten’ (LIV 58), por. wed. bhdyate ‘boi się, lęka się”. Drw. bai-V: 1. ps. *boja-, scs. bojati sę ‘bac się” (prs. bojitii sę) wygląda na reflexivum, które dotworzono do *bojati, formy mającej wcześniej wartość przechodnią (caus. 'straszyć ) w stosunku do ps. bii-, por. wyżej lit. bijóti(s)*. — 2. stpr. pobaiint caus. 'ukarać . — 3. lit. bajńs 'strachliwy, bojazliwy’; baju: Mirt nebus baja Umrzeć nie będzie strasznie . Drw. bai-C: jbaidyti caus. 'nastraszyć, zastraszyć”' (łot. baidit 'straszyć ), baimė f. ‘bojazn, strach”, baisa 'strach”(= baisūs ‘straszny’), bailys m. ‘cztowiek lękliwy, tchórzliwy”. 1.2. *biiII < *b"HSZ-V *bii-: 1. scs. bijenić ‘bity’ z *bi.ie.no- = *b'iH-eno-, 2. scs. bijetii ‘bije’ (ESJS 63, Stang 1942, 46) < *bi.ie- = *b'iH-e-, wtórnie zmienione na scs. bijetń przez wyrównanie do inf. bi-C (zob. niżej brijetu ). SZ-C *bi-: 1. scs. biti bić, bitu bity”, nizubiti strącić w dół, ubiti zabić”, zabiti ‘zathuc’, 2. łot.bit 'schieben', iter. bidit ‘schieben, riicken, schiebend stossen; stopfen”, lit. dial. bydyti ‘zmusza¢ do wstania, płoszyć, pędzać (zob. Urbutis 1981: 109). SE *b"eiH- ‘schlagen’ (LIV 57). Drw. *bai-V: scs., razboi m. 'napaść, rozbój”, uboi m. 'zabójstwo ; stow. °boji, pol. bój (znacz. etym. ‘bicie się”). Czytaj [bija:tvei]. 4 Mniej prawdopodobny jest charakter odziedziczony osnowy stow. boj-, mianowicie jako kontynuacja perfectum pie. *-b*oiH- (por. wed. bibhdya-), jak to się zwykle w literaturze przyjmuje (zob. Vaillant 1966: 393) i ostatnio ESJS 72. 58 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI 1.3. *biiIII < *b"ih,- SZ-V *bii-: łot. biju prt. byłem . Odwołując się do zaświadczonego w optatiwie słow. bimu (1. pl.), bi (2.3. sg.) antekonsonantycznego SZ *bi-, można według przyjętej tu zasady analitycznej sprowadzić *bii-ado *b'iH-eh.-, zaś *bi-C do *b"iH-C. Jeśli teraz w świetle równoznacznego allomorfu *b"uh,-V (por. lit. buvaii, stłot. buvu, scs. biveni ) sprecyzujemy H pierwiastkowe jako h,, to otrzymamy *b"ih,-V, czyli SZ do *b*ieh,-*. To w powiązaniu z faktem występowania wariancji *b'ih,- / *b"uh,- także w germańskim, celtyckim i italskim (zob. LIV 83) prowadzi do hipotezy, że w dialektach zachodnioindoeuropejskich pwk. *b"ueh,- 'rosnąć, powstawać, stawać się” rozszczepił się drogą dysymilacji wargowych, b*u > b'i*, na dwie postacie, i że obie one są używane w językach bsł. komplementarnie w paradygmacie czasownika 'być , mianowicie w jego formach słabych. Dalej, jeśli słuszna jest hipoteza, że w formach conditionalis stlit. na -biau *-bym', -bei '-byŚ', *-bi *-by (pl. -bime, -bite)” zawarty jest czasownik posiłkowy *bij-a-, to przy uwzględnieniu kontrakcji *bijau > -biau (1 sg.), *bijai > -bei (2 sg.) oraz apokopy *bija > *-bi (3. os.) znajdziemy w tym dowód na pralitewsko-łotewską metrykę tematu *bija-*. 1.4. *brii- < *briHSZ-V *brii-: ps. *brijetu sę 'goli się < *bri.ie- = *briH-e-; scs. brijetń sę jest formą młodszą; jej długie i pochodzi z wyrównania do inf. bri-C (por. wyżej bijetii obok bijeti )”. SZ-C *bri-: scs. briti sę 'golić się” (britva f. 'brzytwa, przyrząd do golenia ), sch. arch. briti, brijem, wtórnie brijati. SE *b"reiH- ‘schneiden’ (LIV 77). W ps. znaczenie zostało ograniczone do 'Ścinać zarost. 1.5. *giiI < *g"ih,- SZ-V * gii-: 1. lit. atgijo 'odżył, iżgijo wyzdrowiał” łot. dziju z *gi.ia- < *g'ih.-ch,-, 2. drw. pagijelis m. ‘ozdrowieniec’, 3. lit. prs. infigowane gyja/gija ‘zdrowieje’ z *gi-n-i- (forma oboczna gyna ze skrzyżowania starszego *gina < *g"i-n-H-e i młodszego gyja). Por. *g"ih.- do *g"ieh_- *żyć s.v. *gii-. 6 Inni przyjmują, że dysymilacja nastąpiła w temacie *b'u-jei że była ona indukowana sufiksalnym -į-, > *b'i-ie-, zob. Klingenschmitt (1982: 222, przyp. 72) i LIV 84. Na to trzeba powiedzieć, że w odniesieniu akurat do języków bałtosłowiańskich model *b'ū-iesię nie sprawdza, ponieważ unika się tu (przynajmniej w czasowniku prymarnym) łączenia sufiksu -iez pierwiastkami zakończonymi na -ūi -i- (< *-uH-, *-iH-), por. np. brak fryja do nti 'łykać, pożerać , įlyja do lyti *padać (o deszczu)”. Por. nusidétumbiau, biitumbei, tarnóutumbime, sakiótumbime, Zinkevičius (1981: 122n). Dokładniej o tym Smoczyński (2001:51, 224n). Tam też o wcześniejszych próbach objaśnienia łot. bij-V Dlatego nieprawdopodobny jest wywód brijete z pie. *b"riH-iew LIV 77. Co do sekwencji -iH-iezob. uwagę w przyp. 6. HIAT LARYNGALNY W JĘZYKACH BAŁTO-SŁOWIAŃSKICH| 59 SZ-C *gi-: 1. lit. atgyti 'odżyć, łot.dzit ‘zdrowie¢’, scs. ożiti 'ożyć < *gvih.-C". 2. gydyti 'leczyć (znacz. etym. 'sprawiać, że ożywa, zdrowieje ), gyvas żywy”. SE *g'eih,- =* g*ieh._- ‘leben’ (LIV 192), por. gr. Bźoua: 'będę żył”, z pochodzenia coniunct. *g'eih.-0-. Drw. gai-V: 1. lit. gajūs 'łatwo, szybko gojacy się, wracający do zdrowia”, atgajńs żwawy . — 2. W słowiańskim od antewokalicznego allomorfu *gii-, ps. *žij-V (por. lit. *gijo) utworzono SO goj-: caus. *gojiti przywracać do życia”, refl. *gojiti sę 'goić się - o ranie” (por. wyżej bojati sę). Tylko z synchronicznego punktu widzenia gojiti przedstawia się jako drw. kauzatywny do Ziti intr. 'żyć < *gtih.-C". Drw. gai-C: lit. gaiva f. żywotność”. (Fakt, że nie ma refleksów bałtyckich *gei-V/ *gei-C, wyklucza ewentualność derywacji gaiod osnowy na SE). 1.6. *giiII < *g*iHSZ-V * gii-: lit. gija f. nić w osnowie tkaniny”, łot. dzija *nić, przędza z *gi.Ha < *gviH-ćh,. Por. wed. jiyóf. 'cięciwa łuku”, gr. hom. Brėg m. ‘tuk’ (znacz. etym. zaopatrzony w cięciwę ) < *bi.ió- < *g"iH-ó-. SZ-C *gi-: lit. gysla f. “žyta', serb. Zica f. ‘nic, dratwa' < *gika. SE *g*ieH-, por. wed. jya f. 'cięciwa łuku” (Mayrhofer EWAIA, 603). 1.7. *glii- < *gliHSZ-V *glii-: ps. *glijf, ros. dial. glej 'glina, gliniasta gleba, ukr. hlej ‘mul, glina, bir. hlej ‘mut pod wodą” (zapożyczone w pol. glej ‘warstwa gleby o zabarwieniu popielatawym’ (zob. Sławski SEJP, 282, Bańkowski I 430). SZ-C *gli-: 1. lit. glytūs 'gładki, równy, łot. glits ‘glatt, nett, zierlich, hiibsch’, 2. słow. glina ‘Lehm’. SE *gleiH- ‘bestreichen, kleben bleiben’ (LIV 168): lit. glejū (ob. glieju prt. gliejaii, inf. glićti obok dial. glieti) ‘smarowac, wyrównywać smarujac; lepić, gliną dziury wypełniać, kleić, refl. 'lepić się (do czego), Ignac’. Drw. *glai-V: lit. glajus m. “plyn o lepkiej konsystencji” (LKZ). N.B. Śladem po starym prs. infigowanym *gli-n-H-é- > lit. glin, resegmentowanym jako glin-h, jest neopwk. glin-, por. prt. gliniań, inf. glinti, zwykle z praeverbiami ap-, uż- ‘oblepié, zalepić (glina)’, zob. LKZ. 10 SZtypugy-C tkwi być może w złożeniu nominalnym lit. dveigys ‘dwulatek (o koniu)”. Złożenie to da się bowiem zinterpretować jako ‘dwa (lata) żyjący, mianowicie przy założeniu, że człon -gy-s stanowi alternatywę antewokalicznego allomorfu *gii-V, pbałt. *giias 'żyjący”, który kontynuował pie. nomen *g*ih.- 6-, por. gr. Bog 'życie, sposób życia; środki do życia, żywność; zboże”. Zob. też Ekskurs III. u Zwraca uwagę brak lit. *gajyti. Słowiańskiemu gojiti odpowiada co do znaczenia lit. gydyti (zob. wyżej). 2 Na podstawie gaivwynikłego z reanalizy gaiv- + -a urobiono następnie vb. gaivinti 'cucić i nomina gaivalas '*żywioł , gaiviimas m. ‘ozywienie’. 60 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI 1.8. *gnii - II < *gniHSZ-V *gnii-: ps. *gnijetu prs. 'gnije z *gnih -e-. SZ-C *gni-: scs. (sit)gniti '(zygnić < *gnih -C. Przez wyrównanie *gnijdo inf. gniC powstało prs. gnijetit (por. wyżej bijetu przy biti, brijetu przy briti). SE *gneiH-. Brak w LIV. Co do typu pwk. zob. wyżej *b"eiHi niżej *leiH-, *peiH-. Drw. *gnai-V: scs. (sit)gnojiti caus. '(z)gnoić * (postvb. scs. gnoi, -ja m. ‘gnoj’). Drw. *gnai-C: scs. gnėvū 'gniew, Zorn". Co do sufiksu por. lit. gaiva s.v. giiI. 1.9. *kii- < *kvih - SZ-V *kii-: ps. *čijo < *k*ih,-e- ‘wypoczywam’, prs. do citi. Por. * biję :: biti, * lijo :: Jiti, * vijo :: Viti. SZ-C *Ki-: scs. pociti 'odpocząć (do tego nowe prs. poćijo) < *k*ih,-C. Por. jeszcze scs. čilū, sch. čto, czes. čily ‘zwawy, dziarski” (znacz. etym. 'wypoczęty ). SE *k*ieh,- 'ausruhen (LIV 352), por. awest. $iiama 'ciesz(y)my się'. W słow. brak SE *čaz *ké- < *k*ieh - albo z *kia- < *k*ioh -". Por. łac. quiétus 'spokojny, uspokojony; pokojowy; prywatny” < *k*ičh -to- (do stawest. šiiūta- 'szczęśliwy”, stpers. šiyatats.), pf. quieui < *k¥ié-uai (LIV 353). Co do typu pwk. por. *g*ieh.- s.v. giiI. Drw. *kai-V: scs. pokojiti 'uspokoić, pokrzepić, posilić , pokojiti zakona wypełnić prawo , stpol. koji się ‘zigbnie, ochładza się”, koji się choroba 'łagodnieje” (ps. caus. ze znacz. etym. ‘powodowac, że znajduje spokój , por. Sławski SEJP, 329). Od tego pokoji m. 'spokój, pokój jako postvb. 1.10. *krii- < *kriHSZ-V *krii- : 1. łot. krijat (< *kriH-eh,-) ‘schinden; den Schlitten mit Lindenholz futtern; Garn auf einen Haspeln aufwinden’ (ME, 278), 2. łot. krija f. *kora lipowa, łyko lipowe, Lindenborke; otok, obręcz sita, Bastrand eines Siebes, Riegensiebes; koszyk z łyka lipowego, Korb aus Lindenborke; deseczka lipowa, Lindenbrett (ME, 277; do tego krijuót ‘schinden’ jako młodsze denom.). SZ-C *kri-: 1. lit. krytis, -ties f. 'sieć do zagarniania ryby; czerpak na ryby”, z metatonią: krytis, -tiés f. “kra lodowa” (znacz. etym. ‘kawal, który się oddzielił). — 2. cs. krinii m. albo krina f. ‘drewniane naczynie, kadź na wodę”, scs. okrini m. ts. (o tym inaczej ESJS 365: od *(s)kreianitowego). SE *kreiH-, to z przekształcenia pie. *kreh - ‘sieben, trennen’, por. LIV 327. Do SZ *kriHdotworzono w bałtyckim techniką vrddhi nowy SP *kreiH-, stad lit. dial. Historycznie biorąc, jest to więc derywat od prs. na -£f-, nie zaś na -ii-, jak u Vaillanta (1966: 417). Co do rozwoju znaczeniowego zob. Sławski SEJP, 304, ESJS 182. Chyba, że zwiążemy z tym pierwiastkiem wtraz ćasz ‘czas’, przy założeniu budowy ¢a-s» i znaczenia etymologicznego ‘przerwa, chwila wytchnienia (?). ESJS 98 s. v. ćasz takiej filiacji nie bierze pod uwagę. Derywat od prs. na -ii-, nie zaś -ii- (inf. -i-), jak u Vaillanta (1966: 417). Zob. wyżej gojiti, gnojiti oraz niżej *krojiti, *lojiti, pojiti. HIAT LARYNGALNY W JĘZYKACH BAŁTO-SŁOWIAŃSKICH| 61 kreju (kriejań, krieti) 'zbierać z powierzchni; łowić w płynie”, łot. kreju (kreju, kriet/ krićt) zbierać śmietankę z powierzchni mleka”. Drw. krai-V: 1. lit. nomen krajus m. 'boki sita, rzeszota; obręcz”. — 2. ps. *krojiti, pol. kroić 'oddzielać, używając ostrego narzędzia”, ros. krojń, kroitb 'przesiewać zboże”, słń. krojim, krojiti ‘tupac, drzeć”, scs. okrojenije n. ‘obrzezanie’. SW do krojwidać w scs. krai, -ja m. 'brzeg, skraj”. Drw. krai-C: łot. kraistit rahmen, schmanden, den Rahm, die Sahne von der Milch schopfen’, iiberhaupt 'abschópfen von oben; oberflachlich machen” (ME, 256), lit. kraitis m. ‘kosz, krobia’. 1.11. *liiI < *liHSZ-V *lii-: 1. tot. lija prt. 'padał deszcz”, lit. įsilijo prt. ‘zacz¢lo na dobre padać < *l.ia- < *liH-eh,-, 2. lit. prs. infigowane lyja/lija ‘pada deszcz” < *li-n-i- (forma oboczna lyna ze skrzyżowania *lina < *li-n-H-e i Zyja), 3. nomina: lijjmas m. ‘ulewny deszcz”, lijingas dial. ‘deszczowy, słotny”, lijundra f. 'żłódź (czas, gdy deszcz pada i zamarza)”. WSZ-V * Li: lit. pałyjćti 'polać (o krótkotrwałym deszczu)” = *lij-c-'8. SZ-C *li-: lit. lyti *(o deszczu) padać, lać” = łot. lit (do tego prs. list); lit. łydyti caus. ‘trzymac na deszczu, aby zmokło”. SE *leiH- ‘gieBen’ (LIV 363): lit. lej, lieti ‘lac, wylewać, łot. leju, liét (nowe caus. lit. liedinti caus. 'sprawiać, że się leje, wylewa, przelewa). Drw. lai-V: lit. atlaja f. albo atlajis m. ‘odlew, mielizna, miejsce płytkie w jeziorze”, atlajus m. ts., uZuolaja f. ‘zalewisko nadrzeczne”. Drw. lai-C: lit. laistyti iter. ‘polewaé, podlewać; wylewać łzy””. N.B. Por. uwagę o jlajai m.pl. ‘glina do zalepiania dziur”, laitas m. klepisko gliniane” na końcu części I. 1.12. *IiiII < *liHSZ-V *lii-: 1. ps. *Njo prs. ‘lej¢’, ros. ju wraz z łot. dial. lij ‘pada deszcz” (Endzelin 1922: $609), z *li.ie- < *liH-ė-, 2. ps. *lijati z *IiH-ćh -, co jest implikowane obecnością SW lijati (por. wyżej łot. lija). "7 Dwuznaczna formacja na SO: bądź causativum do *krinoti sę ‘odrywac się, odłączać się, odstawać (to zbudowane na starym prs. infigowanym *krinQ < *kri-n-H-¢-), bądź iterativum do ps. *krejo (por. łot. kreju). Wzdłużenie uwarunkowanego laryngalną stopnia zanikowego -iiW -iizachodzi również w pavyjéti (s.v. *uiiI). Odpowiednie -uu- = -ūųw papjiivćti (s.v. * piuu- ) i pasiiivéti (s.v. *siuu-). Samogłoska i jest przed naszym wtórnym i traktowana tak samo jak przed innymi spółgłoskami i to bez względu na to, czy są to resonanty, por. pagynéti, pamynéti, patrynćti, pakylėti, czy obstruenty, por. „pabrydėti (brid- <=bred-), paskrydćti, paslydéti ( *slid- = *sleid-), pakrypéti (*krip- =kreip-), palypéti, panyséti (*nis- <= neš-), palytėti (*lit- <= leit-), pamygėti, pavyzdėti (*vizd- <= veizd-), pavyžėti (*viž- <=veż-). Szczegóły u Otrębskiego (1965: $616nn.), choć trzeba zauważyć, że wskazywane przez autora osnowy prymarne tych duratiwów pozostawiają czasem do życzenia, por. krypsta dla *krypćii, liécia dla "lytėti, slysta dla *słydćti. Akut wzorowany na osnownym lieti, dla polaryzacji względem laistyti ‘mazaé, smarować, obrzucać mokrą gliną” (/ćisti). 62 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI WSZ-V * Lii-: scs. lijati 'lać, -lewać *, wtórne intens. na -vati: izlivati 'wylewać”. SZ-C *li-: scs. liti, sch. [iti (se), dial. Ijżti, stpol. °li¢ ‘lac’. SE *leiH- ‘gieBen’ (LIV 363): scs. lćjo ‘lej¢’ < *leiH-ie- (zob. też wyżej *liiI). Drw. * lai-V: ps. *lojiti iter. 'lać, wylewać , od tego scs. loji, -a m. 'łój”, sti. łój, czes. luj jako postvb. (znacz. etym. 'płynny, lejki tłuszcz ). Brak w słow. SO *Ie-C. 1.13. *mii- < *miHSZ-V *mii-: łot. miju prt. do mit ‘zmienia¢, wymieniać, < *mi.ja- < *miH-eh.-. WSZ-V *mii-: słow. mijati 'przemijać (o czasie)” — zakłada prs. prymarne *mijo (sę) ‘zmieniam się”? SZ-C *mi-: 1. łot. mit ‘tauschen’, refl. mitićs ‘mit einander tauschen, abwechselnd sich bewegen, wechseln, sich verindern'; iter. mistit ‘Ofters tauschen” < *mi-sti-. — 2. scs. minoti 'przeminąć (o czasie)”. SE *meiH-. LIV 383 wymienia tylko anitowe *mei- ‘wechseln; tauschen, andern' (wed. vi mayante 3 pl. 'zmieniają się). W łotewskim prs. *meju*' zastąpione przez miju skutkiem wyrównania do prt. miju. Drw. *mai-C: 1. lit. atmaina f. zmiana”, mainai m. pl. ‘odmiana księżyca”*, 2. scs. mena f. wymiana. 1.14. *nii- < *niHSZ-V *nii-: łot. niju prt. do nit, nit < *ni.ja- < *niH-eh.-. SZ-C *ni-: łot. nit, nit wykonywać ruch kołowy, sviestu nit ubijać śmietanę na masło”. SE *neiH- 'fiihren, leiten’, por. wed. ndyati ‘prowadzi’, het. néanzi 3pl. ‘kieruja (powożą), posyłają” (LIV 406). W łotewskim prs. *neju zastąpiono przez niju skutkiem wyrównania do prt. niju. W LIV brak wzmianki o vb. łot. 1.15. *piiI < *pih.- SZ-V *pii-: scs. pijetū prs. ‘pije’ < *pih.-e- (allomorf *pih,- z metatezy *ph.i-), por. ros. poju, pojeśb (inf. pity), pojdnyj, ukr. pju (inf. pyty)”. WSZ-V *pii-: scs. upijati sę 'upijać się (wtórne intens. na -vati: opivati sę ts.**, do czego pivo n. 'napój jako postvb.). 2 Warto zbadać, czy lijati nie może być refleksem ps. *Iij-€-, tj. formacji paralelnej do lit. pałyjćri, zob. wyżej. u Por. łot. meju do miet wbijać pal, pale’. * Brak akutu jest dowodem na to, że nomina te derywowano od SZ-V *mii-, a nie od SE-C *mei-. LIV 383 podaje tylko anitowe *mej- ‘wechseln; tauschen, andern’. Inaczej Stang (1942: 46), który (niesłusznie) operuje pierwiastkiem anitowym *pei-. Por. sc. posmivati sę obok starszego posmijati sę naśmiewać się”. Wtórny sufiks -vati pochodzi z resegmentacji zaszłej w typie oplivati scs. 'opluwać = opli-vati (według pli-noti 'plunąć ), pocivati *odpoczywać = poci-vati (według *poci-noti 'spocząć ). HIAT LARYNGALNY W JĘZYKACH BAŁTO-SŁOWIAŃSKICH| 63 SZ-C *pi-: scs. piti ‘pic’. SE *peh,- = *peh.-i- (por. notację *peh.(i)- ‘trinken’ w LIV 417). Drw. *pai-V: słow. napojiti caus. 'dać pić, napoić* (postvb. napoji, -a m. 'napój, por. wyżej loji 'łój ). 1.16. *piiII < *piHSZ-V *pii-: 1. lit. pijo prt. do pyti (zob. niżej), 2. prs. infigowane pija ‘wzbiera mlekiem” < *pi-n-i-*, od *pi.ie- < *piH-ć-. SZ-C *pi-: 1. lit. pyti 'wzbierać mlekiem (o wymionach krowich)’, iSpyti rozmoknąć (o gruncie, drodze); pydyti caus. "masować wymię przed dojeniem, aby napłynęło doń mleko”, 2. ps. *pitu 'syty, nasycony” < *piH-tó-, które dało podstawę vb. denom. scs. piteti sę 'sycić się, żywić się” (od tego caus. pitati 'sycić, żywić, karmić; wychowywać ) oraz sb. scs. pista f. ‘pokarm’, sch. pića, stpol. pica”. SE *peiH- ‘anschwellen’ (LIV 419), por. wed. póyate ‘tryska (o mleku)”. Allomorf na SO może tkwić w lit. pienas m. ‘mleko’ < *paina- < *poiH-no- (zob. siena s.v. siiII). Brak w lit. SO *paiod pij-. 1.17. *prii- < *priHSZ-V *prii-: słow. *prijo 'okazuję przyjaźń, przychylność — implikowane obecnością iteratywu na SW prijati 'sprzyjać komu, być komu przychylnym*. Rekonstrukcja *pri.ie- < *priH-ć-. Por. wed. priyd- ‘mily, pożądany; swój, do swoich zaliczany (obok prs. prinati 'cieszy się czymś, jest zadowolony; rozkoszuje się czymś < *pri-nć-H-ti (Mayrhofer EWAIA,, 189). Por. odpowiedni SZ do *b*eiH-, *leiH-, *ueiH-. SZ-C *pri-: w bsł. niezaświadczony. Por. wed. pritd- ‘przyjaznie nastrojony” < *priHtó-, pritif. 'radość, zadowolenie” < *priH-ti- (Mayrhofer EWAIA,, 181). SE *preiH- ‘erfreuen, Liebes erweisen’ (LIV 441): prs. cs. préjo, stczes. préju (Trautmann 1923: 231). W bałtyckim jest łot. pricks *radość (ME, 393) < *prei-ka-. Co do budowy por. łot. spęks “sita, moc; mnóstwo”, lit. spėkas “sita, moc” (do spėju, spėti *mieć wolny czas”, suspėti 'zdążyć < *speh,-) i scs. znakii ‘Kennzeichen’ < *żnó-ka- (do znajo, znati = *gneh.- ‘poznac’). 25 , Derywat od prs. na -ii-, nie zaś -ii- (inf. -i-), jak u Vaillanta (1966: 417). Zob. wyżej gojiti, gnojiti, *krojiti, *lojiti. * Watpliwa jest rekonstrukcja pyja jako *piH-ićw LIV 419/ Przy regularnej kontynuacji danej praformy musielibyśmy otrzymać akutowane fpyja. Forma taka byłaby całkiem nieregularna, ponieważ bałtycki nie łączy sufiksu -ie/oz osnowami na *-iH-, por. przyp. 6. =. __ Sporna jest przynależność ps. *pirb, scs. pirs 'ugoszczenie, Gastmahl'; równie dobrze może należeć do scs. piti ‘pic’. * Wobec faktu, ze prijati niczym nie odróżnia się od iteratiwów jak scs. lijati <= *Ij- (s.v. *liiII) oraz lit. pałyjćti <= *Kj- (s.v. *liiI), słow. mijati wobec łot. miju (s.v. *mii-), scs. upijati sę wobec pijetń (s.v. *piiI) nie widać potrzeby przyjmowania za Vaillantem (1966: 293) zapożyczenia z goc. frijón '*być przyjaznym”. 70 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI (prs. dijem) ‘duften, wehen' < ps. *dyti < *d"uh,-C, por. typ scs. kryti, kryję (s.v. *kruu-), tryti, tryjo (s.v. *truu-); po drugie w izolowanym rzeczowniku lit. diilis, -io m. 'próchno używane przy odymianiu pszczół”, od adi. *dilas < *d'uh.-ló-* (formacja równoległa do diimai m. pl. ‘dym’ < *d'uh,-mó-, zob. LIV 131). 2.9. *griuuzam. *gruu- < *g'ruHSZ-V * griuu-: 1. lit. griūvo 'runąć', prt. do griūti, zam. *gruv-a- < *g'ruH-eh.-, z r” według SE (zob.), 2. prs. infigowane griūva ‘wali się: < *griu-n-u-, zam. *gru-n-u-; jeszcze starsze *gruna < *g"ru-n-H-, por. war. griūna), 3. sb. gr(i)uvésiai m. pl. ‘ruiny’. SZ-C *griu-: lit. griūti zwalić się, paść w dół, runąć (zam. *griiti). SE *g"reHu- 'stiirzen, losstiirzen’ (LIV 182) = *g"reuH-, pbałt. *griau-: lit. griduti, gridunu, grióviau 'wywrócić i strącić, zwalić, zburzyć”. 2.10. *guu- < *guHSZ-V *guu-: 1. łot. guvu 'chwyciłem” prt. do gir, od *gu.ua- < *guH-eh.-, 2. w lit. brak prt. *guvań, jest za to nomen guvis ‘sprawny, zwinny; żywotny, prędki jak iskra. SZ-C *gu-: łot. git 'chwycić, złapać, dostać (prs. gūnu a. giistu**), iter. gūstit. SE *geuH- 'erlangen (LIV 167): lit. gauti 'dostać, otrzymać weszło na miejsce *giau-. Nagłos wyrównany do formy SZ, przy czym prs. gaunu każe się tu liczyć także z oddziaływaniem starej formacji infigowanej *gunu < *gu-n-H-ć- (podobnie w wypadku šaunu obok inf. *śiauti, zob. s.v. *Suu-). 2.11. *kliuuzam. *kluu- < *kluHSZ-V *kliuu-: 1. lit. pakliūvo prt. do kliūti. Zamiast *kluv-a- < *kluH-eh -, z! według SE, 2. prs. infigowane kliūva ‘popada gdzie, w co; zawadza” < *kliu-n-u-, zam. *klu-nu- (jeszcze starsze *kluna < *klu-n-H-, por. war. kliūna). SZ-C *kliū-: lit. kliūti dostać się; zawadzać”. SE *kleuH-, pbałt. *kliau-: lit. klidutis (klińujuosi, klióviausi) 'łączyć się, zadawać się, wdawać się z kimś; ufać komu’. 2.12. *kniuuzam. *knuu- < *knuHSZ-V *kniuu-, zob. WSZ-V. WSZ-V *kniiiu-: lit. kniiivynes f.pl. bójka” (znacz. etym. 'szarpanina ). Wtórny wariant knyvynes 'kłótnia, niezgoda . Nagłos kńwzorowany na SE (zob.). SZ-C *kni-: łot. knūdu a. kniistu, kniidu, kniist 'swędzieć , ada knud 'skóra swędzi. Temat na -duogólniony z prs. *kni-da < *knuH-d'e-, znacz. etym. 'drapie się. Obok tego krótkowokaliczne knud "swędzi, knudét, dotąd niewyjaśnione. 52 Por. uwagę o piiliai s.v. *puy-. 3 Nie możnawykluczyć analizy *gun-stu, to z odnowienia *gunu < *gu-n-H-e. HIAT LARYNGALNY W JĘZYKACH BAŁTO-SŁOWIAŃSKICH| 71 SE *kneuH- ‘kratzen’ (LIV 326, gr. xvów ‘drapi¢’), pbałt. *kniau-: lit. knidutis, knidujuosi, knióviausi ‘bi¢ się, szarpać się z kimś”, atsikniduti “(o strupie na ranie) oddzielić się, odstawać . Szerzej rozpowszechnione jest kniausiu 'grzebać w czym, ryć, przewracać; szukać czego”, refl. 'zagłębiać się (ryjąc w ziemi, słomie)”, kiedyś należące „do inf. *kniau-sćti. 2.13. *kruuI < *kruHSZ-V *kruu-: 1. ps. *kruvenu ‘okryty’, scs. nepokrivenii ‘niepokrytyTM < *kru.ue.no- < *kruH-eno-; scs. pokrivati ‘pokrywac, zakrywać < *kruH-eh,-, 2. łot. kruva “kupa (malkas kruva ‘kupa drewna ); pagórek, wzniesienie” (war. kruva, z r przeniesionym ze SE, zob. niżej), 3. niepewna jest przynależność łot. kruvesis m., które oprócz 'der Hocker’ (zob. wyżej kruva) oznacza też ‘hartgefronerer Kot auf dem Wege, Felde’, zob. ME, 291 (tu porównanie z gr. xgóoc 'mróz', xpdorahhog 16d’). WSZ-V *kriiu-V: 1. scs. pokryvati iter. "pokrywać, zakrywać, 2. lit. krūva f. kupa (kamieni, drewna, słomy, gnoju); gromada ludzi” (denom. kruvyti albo kriivóti, kriivkoti *'składać na kupę”). SZ-C *kri-: 1. scs. kryti, kryjo 'okrywać (paralela s.v. *truu-), 2. lit. krūsnis, -ies f. ‘kupa, stos kamieni. SE *kreuH-: łot. kraut, kraūju 'składać do kupy, gromadzić, ładować < *kriau-C. Wtórny nagłos krw lit. krauti 'składać, nakładać jest następstwem dysymilacji zaszłej w formie prs.: *kriduju > krduju (por. móuju zam. *mjauju oraz przyp. 56). Drw. *krau-V: lit. pérkravinéti 'przeładować, przeciążyć (wóz), kravis 'pojemny, wiele mieszczący” (o wozie, stodole), kravażai m. pl. ‘rzeczy przewożone podczas przeprowadzki, ładunki”. łot. krava f. kupa. — Ze słowiańskiego por. scs. krovii m. ‘dach, przykrycie; osłona; namiot, szałas; miejsce zakryte”, scs. pokrovii m. 'przykrycie, dach; ochrona, obrona”. 2.14. *kruuII < *kruHSZ-V *kruu-: pbsł. *kruuina- < *kruh,-V, por. 1. lit. krūvinas 'krwawy, zakrwawiony”, 2. słow. kriivinii krwawy; spokrewniony” (pol. krewny), 3. scs. krińvi, -ve f. ‘krew’, ros. krovv, z pochodzenia dawny acc. sg. do kry, < *kru.uin < *kruh,-m. SZ-C *kru-: stpol. kry, shi. krf, sch. dial. kr? f. krew” < pbsł. *krus. Por. awest. xrū- ‘surowe, krwiste mięso”, xriira- ‘krwawy; okrutny” (łac. crūdus 'surowy ). SP *krćuh,-s-, por. wed. kravi-sn. ‘ociekajace krwią mięso”, gr. hom. xpėag ts. < *krćua-s-. W językach bsł. brak śladu po *kriau-C. Natomiast antewokaliczny allomorf *kriauwidać w łot. kreve f. 'zakrzepła krew, strup na ranie”, z *krave. Drw. krevains ‘strupiasty’, krevelains ts. Drw. *krau-C: lit. kraūjas m. *krew (tez kraujai jako pl. tantum) jest dwuznaczne. Po pierwsze kraumoże być SO do *kruu-. Ponieważ takie derywaty pokazują zwykle sufiks bsł. -a-/-a-*, nie zaś -ia-, to krau-jamogłoby być derywatem drugiego stopnia Por. jeszcze prikriwenije n. 'przykrycie, osłona”, siikriiveno adv. 'skrycie, potajemnie”. > Por.lot. krava, scs. krovk s.v. *kruuI. 12 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI od jakiegoś *kravas lub *krava. Po drugie może kraustać na miejscu *kriau-, które przed sufiksem -iastraciło pierwiastkowy segment i drogą dysymilacyjną, podobnie jak vb. krauju < *kriauju (por. łot. krauju, zob. *kruuI)**. Wtedy mielibyśmy tu osnowę na SE. Brak akutu każe wyjść od allomorfu antewokalicznego, *kreuh -V- > *kriavas, *kriava. Również w tym wypadku formacja na -iabyłaby derywacją dopiero sekundarną”. 2.15. *kuuI < *kuHSZ-V *kuu-: scs. kiivafi 'kiwać głową < *kuH-eh,-. WSZ-V *kuu-: scs. kyvati *kiwać głową”, ros. kivdtb*. SZ-C *kū-: 1. scs. (po)kynoti 'skinąć, kiwnąć głową”, kyzni, -i f. podstęp, machinacje”, 2. lit. kūjis m. "młot kowalski”, cs. kyji m. ‘patka, młot. SE *keh,u- ‘wackeln’ (LIV 306) ż *keuH-: scs. kovo, kovati *kuć, uderzać młotem ”*. W bałtyckim uogólniono *kaukosztem *kiau-w następstwie dysymilatywnego zaniku i w formacji prs. *kiau-i0": lit. kduti, prs. kauju/kaunu, prt. kóviau (daw. kavaii), 'uderzać, bić, kuć, łot. kańt, prs. kaiiju/kaiinu, prt. kdvu/kavu*'. 2.16. *kuųII < *kuh - SZ-V *kuu-: ps. *kuuenu 'odczuwany < *kuh,-V*. Zostało według SE čuti 'czuć; słyszeć zastąpione przez *ćivenu, por. cs. ucivenije, stserb. ćvenije (Vaillant 1966: 288); później odnowione jako *ćuvenu, por. sch. ćhven ‘znany, uznany”. — W bałtyckim narzuca się jako odpowiednik temat werbalny stlit. kuv-ė- (albo SW kūv-ė-) refl. wystrzegać się (grzechów), uchodzić (zguby), unikać (ludzi), pisane <nusikuweti>, 3 os. prs. <kuwisi>*, z tym, że pozostaje tu trudny do wyjaśnienia stosunek znaczeń słowiańskiego i litewskiego. SZ-C *kii- (brak refleksów). SE *(s)keuh - ‘wahrnehmen, schauen’ (LIV 507): scs. čujo, čuti 'czuć, spostrzegać < *kiau-C. 56 Paralele: natijas ‘nowy’ z *niau-ias < pie. *neu-io-s (por. gr. jońskie veiog, goc. niujis, wed. nóvya-, zob. Smoczyński 2001: 122, 162); brdujuos s.v. *bruuII, móuju s.v. * muu-. Przy założeniu pierwotnego suf. *-iolaryngalna znajdowałaby się w pozycji antekonsonantycznej, a to musiałoby prowadzić do refleksu akutowanego: *kraujas < *krouh,-joalbo *kraujas < *kreuh,-io-. Por. wyżej wed. kravis i gr. xpė(r Jas. % Por. Vaillant (1966: 284), gdzie też porównanie formalne ze stlit. kūvėtis. To ostatnie jest moim zdaniem bliższe *kuuII, zob. niżej. 57 % Refleksov jest skutkiem prasłowiańskiej zmiany *eu w *ou. W następstwie tego w zakresie apofonicznym SE zlewa się ze SO. Por. niżej etymologiczne formy na SE: plovo s.v. * pluu-, rovg s.v. *ruu-11, snovo s.v. *snuu-, trovQ s.v. *truu-, zovo s.v. ŻuuI. so Por. lit. krauti wobec tot. kraūt (s.v. *kruuI). 6 LIV 308 odtwarza pwk. w formie *keh,u- 'schlagen, spalten’, i przypisuje scs. kovg strukturę *koh,u- (z pochodzenia prs. reduplikowane na SO: *ké-koh,u-). Wedle tego samego słownika ma lit. kóuju być wtórnym prs. na -ie-z wokalizmem pwk. o: *koh,u-ie-. Wątpliwe. 2 Por. wed. dkuvdte 'zamierza, zamyśla coś. 8 Zob. dokumentację z Punktay sakimu Szyrwida (1644) w Smoczyński (1989: 50). HIAT LARYNGALNY W JĘZYKACH BAŁTO-SŁOWIAŃSKICH| 73 Zob. *skuu-. 2.17. *liuuzam. *luu- < *luHSZ-V *liuu-, zob. WSZ-V. WSZ-V *liuu-: lit. liūvis m. 'zaprzestanie czego, zerwanie z czym”. Por. gr. hom. Ato ‘uwalniam’ < *lu.uó < *luH-ć-. SZ-C *lu- < *luH-. Prawdopodobnie należy tu jako dewerbalne sb. *lii-ka-, ps. *lyko n. “tyko lipowe’, sch. ko, ros. łyko, czes. lyko, pol. fyko*, o znacz. etym. ‘to, co oddzielono, oderwano'*. (N.B. Inną genezę ma natomiast lit. linkas ‘tyko’, łot. liks. Jest to postvb. czasownika *lūnku (*likau, *likti) 'zdzierać łyko”, urobionego od sb. *lika- 'łyko'5). SE *leuH- ‘abschneiden, lósen' (LIV 374, wed. lundti ‘ucina’), pbałt. *liau-: lit. liautis (liaujasi, liovėsi) ‘powstrzymywac się, przestać; znosić, znieść”, łot. lańtićs *przestać , lait pozwolić, dopuścić *. 2.18. *mluu- < *mluh,- SZ-V *mluu-: scs. mliva f. 'wrzawa, zgiełk, hałas; zamieszanie, niepokój, rozruchy” < *mlu.ua- < *mluh,-eh,- (por. wed. bruvdnti 3 pl. prs. ‘méwia’, ptc. prs. bruvdnt- < *mluh,-ćnt- ‘mowiacy’); bez mlūvy adv. ‘spokojnie, cicho”, mlivinii 'hałaśliwy, huczny, niespokojny’. — Od mlūva urobiono vb. denom. scs. mlivljo, -iti hałasować, robić zamieszanie, wszczynać rozruchy, podburzać *, w innych językach ‘méwic’: stczes. mluviti, pol. mówić (daw. i dial. mołwić), ros. mólvitv. SZ-C *mlu-. Być może tkwi w słow. mlynii m. ‘mola’ < *mli-no- (zakładane znacz. etym. 'hałas, głośny odgłos trących o siebie kamieni ). Brak w słow. SE-C *ml(j)u- < pbsł. *mliau-C < *mleuh,-" (por. awest. mraomi "powiadam, mówię”, wed. braviti 'mówi )”'. Allomorfem antewokalicznym byłoby ps. *mlov-*, por. rove, r(j)uti, trove, truti. 8... Codobudowy por. sc. rykii *ryk' s.v. *ruuII. % Por. litewskie nazwy łyka: móukna <= maukti m. in. 'zdzierać skórę, korę”, kama «= kėrti 'odstawać, odłączać się”, plaisa albo plaiSas <= plyšti *rwać się, pękać”. % Cytowanemu w kółko zrównaniu lit. /unkas ze słow. łyko (zob. np. Trautmann 1923: 163) sprzeciwiają się prawa głosowe: ani słowiański nie zna įlokū, ani litewski fliikas w znaczeniu 'łyko”. 8 Bez materiału bałtyckiego. Ten znajduje się w LIV s.v. *leh,- na s. 358. % Problematyczne dotąd lit. liūtas ‘lew’ może mieć osnowę liū-, którą wyabstrahowano z prs. intr. *liūva a. *liūna ‘drze się; rozrywa sobie” < *liu-n-u-. Niezależne od tego jest adi. liūtas ‘dziki’, zapożyczone z rus. ljutyj (zob. Fraenkel LEW 382). % Codo formacji por. np. lit. krūvija, -yti ' składać na kupę” «= sb. krūva ‘kupa, stos”. 0 Por.scs.bljujo do *bhleuH-, pljujo do *(s)pieuH. 1 ESJS 485 podaje na pierwszym miejscu rekonstrukcję pie. *melu(H)-, co nie wydaje się trafne, ponieważ (1) w słowiańskim brak jest SZ *mulu- < *m]u(H)-, (2) sekwencja itv w mliiva dopuszcza jedynie wywód ze SZ zakończonego na *uH- (o związku (u)v z hiatem laryngalnym ESJS nie wspomina). 2 SW *mlav(iti), paralelny do plaviti <= plovo, traviti <= trovp, mógł wydać postvb. *mlava, widoczne w pol. n. m. Mława (por. trava od traviti). 74 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI 2.19. *muuI < *muHSZ-V *muu-: 1. scs. neomiivenii ‘nieumyty’ < *mu.ue.no- < *muH-eno-; omiivenije n. ‘obmycie’; strus. movi f. łaźnia < *muvi (Vaillant 1966: 282), 2. łot. *muvu ‘plynatem’, prt. do prs. dial. myunu (*mi-nu)*. WSZ-V *miiu-: scs. omyvati 'obmywać , umyvati ‘umywac’. SZ-C *mu-: 1. scs. izmyti sę 'wymyć się”, umyti 'umyć', sch. miti, czes. myti, 2. stpr. aumiisnan ‘Abwaschung’ (od *aumiit 'obmyć, umyć ), 3. łot. dial. myustūs obok myunu *płynę”, 4. miiddt 'pławić , midatiés 'pływać, kąpać się”, midinót 'pławić (konie w rzece)”. SE *meuH-: w lit.-łot. zamiast *miau- (por. niżej typ lit. pjauti) ustaliło się *mau-: łot. mańt, mauju/maunu”*, mavu ‘zanurzaé się, płynąć , caus. mauddt 'pławić”, lit. móudyti kąpać kogo” (tu brak vb. prymarnego”). 2.20. *muuII zam. *miuu- < *miuh - a ATA ~ 1 SZ-V *muu-, zob WSZ-V. WSZ-V *miiu-: lit. mūvėti ‘nosic¢ coś nasuniętego, wdzianego (odzienie, pierścień), być odzianym, ubranym (3 os. prs. muwi)”. SZ-C *mi-: 1. lit. miistytis "machać, wywijać, poruszać się, zachowywać się niespokojnie; kiwać głową; sprzeciwiać się, być nieposłusznym (intens. na -sty-; do tego war. miistyti(s), LKŻ), 2. nomina: mii-kla 'pętla, sidła do łowienia ptaków”, miiklas 'umocowana na kiju pętla z włosia końskiego, służąca do łowienia szczupaków” (LKŻ); może też miiksnis m. łyk, haust' (Trimis miiksniais išgėrė kvartą pieno, LKŻ), o ile z *mi-snis”. Dotąd w związku z mduti nie wymieniano stopnia zanikowego miiC, zob. Trautmann (1923: 172), Pokorny IEW 743, Fraenkel LEW 421, Rasmussen 1989: 115nn., LIV 402. SE *mieuh, - '(sich) bewegen’ (LIV 402”). Bałtycki SE *miauuległ w formacji prs. *miau-io zmianie przez dysymilatywny zanik i, dlatego lit. mduju, nie *mjauju”. Stąd niepalatalny nagłos mzostał rozciągnięty na cały paradygmat (w tym na SZ-C lit. mii-). Por. lit. mduti, móuju/móunu, móviau 'wsuwać (pierścień, czapkę), wkładać (spodnie); wkładać i zdejmować, łot. maiit, mauju/maunu*”, mavu 'ubrać; nałożyć uprząż”. 3 Tak Endzelin (1922: $612). Zob. wyżej łot. guvu 'chwyciłem” do giłnu, gūt. Obecność formantu prezentalnego -nu każe liczyć się z oddziaływaniem formy zanikłego prs. infigowanego *munū ‘odziewam się” < *mu-n-Hć-. Por. hipotezę o prs. *unū 'obuwam się” s.v. *uu-. Mogło nim być prs. intr. *mi-du ‘zanurzam się” < *muH-d'e- „odczego madud-yti jako causativum i łot. maud-dt jakoi iterativum na SO. Zob. niżej lit. piźdyti ‘doprowadzac do gnicia”, piidamas ptc. prs. 'gnijący” «= *pūda ‘gnije’ (inf. pilti). Ješli tak, to ps. *mydlo ‘Seife’ dopuszcza analizę *mud-laiw konsekwencji oddzielenie od wed. miitra-, stawest. mii 9ra n. "mocz, uryna’ < *muH-tro-. 75 % Por.typsiūvėti s.v. *Siuu-. 7 Insercjak jak w alksnis, duksnas, stpr. lauxnos. "5 Por. wed. mivati ‘sunie, napiera' < *miH u-e-, to z metatezy Irg. w SZ *miuH,-, zob. Eichner (1988: 135). "* Paralele w przyp. 56. 80 Obecność formantu prezentalnego -nu każe liczyć się z oddziaływaniem formy starego prs. infigowanego *munū < *mu-n-H-. HIAT LARYNGALNY W JĘZYKACH BAŁTO-SŁOWIAŃSKICH| 75 2.21. *piuu- < *piuh,- SZ-V *piuu-: lit. pjuvenos f. pl. ‘trociny’ < *piu.ue.na-*' < *piuh,-en-. WSZ-V *piiiu-: lit. papjiivćti 'pożąć przez pewien czas” (por. pasiiivćti s.v. *siuu-); nomina: lit. pjitvenos f. pl. ‘drzazgi; ostrze kosy”, pjūvis m. 'rznięcie, piłowanie; zboże dojrzałe do żęcia . SZ-C *pii-: lit. pjūdyti 'szczuć; judzić, podżegać*, sb. pjūklas m. ‘pita’. SE *pieuh,-: lit. pjauti, pjaunu 'ciąć, piłować (intens. pjaustyti), łot. plait 'kosić; zbierać plon” (intens. płaństit). 2.22. *pluu- < *pluHSZ-V *pluu-: 1. lit. plūvo, prt. do pliti (zob.) < *plu.ua- < *pluH-eh.-, 2. prs. infigowane pluva < *plu-n-u- (war. plina sugeruje starsze *plūna < *plu-n-H-), 3. pluvéti, pliva ‘by¢ pogrążonym, tonąć w czymś; błąkać się”, pluvćnti ‘pomatu ciec, płynąć *. — W słowiańskim por. ps. *plivćti, stczes. plvéti, plvu 'ciec, rozpływać się, rozpuszczać się; topic się (o wosku)”, plvńci 'topiący się, tający”, stpol. plwieč 'chwiać się, wahać się” (użycie przenośne), płwiących gen. pl. “fluctuantium’; ps. *ob-pldv-itu ‘oplywajacy w co’ (kalka łac. abundans), stpol. opłwity “obfity’. WSZ-V *pliiu-: scs. “plyvati 'pływać”. Stosunek kyvati = kiwati (s.v. *kuuI) nasuwa pytanie, czy nie należy załoćyć osnowy *pluvati, która współistniała z *plivćti (zob. wyżej). SZ-C *plu-: 1. lit. pliiti (prs. pliinu/plivu, prt. pluvań) 'być przepełnionym, rozpływać się”, papliti znaleźć się pod wodą, w wodzie; zalać się łzami; obfitować; sb. pliitis m. *popław u sieci” (LKZ). — 2. ps. *plyti 'płynąć, sch. pliti, stpol. płyć, prt. pho “(o płynie) lać się, płynąć; spuścić niby deszcz” (SSTP,, 178), do tego ps. *plynoti jako imperfectivum. SP *pleuH-*: scs. plovg, pluti, stczes. plovu, plūti 'płynąć , por. setowe rovo, ruti, trovQ, truti. N.B. Trafiające się w tej rodzinie formy anitowe jak np. (1) łot. pluts, gen. pluta ‘tratwa’, (2) scs. plutu ‘tratwa’, ros. plot, plota (*plu-to-), stpol. płet, płtu m., stczes. plet, plti f. (*plu-ti-) ts., (3) scs. plūnije n. 'prąd, tok wody, źródło” (*plu-n-) mogą zostawać w związku z krótkim *plustarego prs. *plune- < *plu-n-H-ć- (zob. wyżej). 2.23. *puuI < *puHSZ-V *puu-: 1. lit. (su)pūvo, prt. do pūti 'gnić < *pu.ua- < *puH-eh,-, 2. prs. infigowane pigva/piiva < *pu-n-u- (zastąpiło *puna < *pu-n-H-, por. pina), 3. s. Towidocznie zamiast *piuuana- < *piuh,-en-ch,. Por. scs. zabuvenii s.v. *buu-. #2 Obok tego pjudyti ts. Uderzajacy nas tutaj wokalizm i da się wyjaśnić przy założeniu neopierwiastka pju-, który został wyabstrahowany ze starego prs. infigowanego *pjuni < *piu-n-h,-ć. Por. uwagę o spjudóti s.v. *(s)piuy-. s Por. sruvéti, srūva Obok sruvénti 'ciec, płynąć małym strumieniem”. * LIV 438 rekonstruuje tylko *pleu- 'schwimmen, schweben” i nie uwzględnia wyżej przytoczonego materiału bsł., który zdecydowanie przemawia za setowym charakterem pierwiastka. 76 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI nomina: puvenos f. pl. ‘zgnilizna, przedmioty zbutwiałe”, išpuvimas m. ‘wygnicie, wygniłość , supuvimas m. ‘zgnicie, zgnilizna”, sémpuva ‘zgnily przedmiot”, łot. puvesi m. pl. ‘ropa, Eiter'. WSZ *piiu-: lit. išpūvėti *zgnić do reszty” (LKŻ), piivażirniai m. pl. powalony gnijący groch” (LKŻ). SZ-C *pu-: 1. lit. pūti (pitsta), łot. pit (pūstu) *gnić', 2. pūdyti caus. doprowadzać do gnicia, gnoić, pitdamas ptc. prs. ‘gnijacy’ <= *pida ‘gnije’ < *puH-de-, 3. pūliai m. pl. ‘ropa, Eiter’ (drw. od adi. *pu-la- ‘zgnily’), 4. piitra ‘co$ nadgniłego: istota słaba fizycznie”. SE *peuH- ‘faulen’ (LIV 432), pbałt. *piau-C. Tylko nomina: 1. lit. pjdulas m. 'przegniłe lub spróchniałe drewno”, pjaulai m. pl. 'próchno do okurzania pszczół”, 2. łot. prańls m. “ein moderndes oder vermodertes Stiick Holz; verachtliche Bezeichnung fir einen alten Menschen’, z dysymilacji *plauls, to z *piaulas (zob. ME, 379)%. 2.24. *puuII < *puHSZ-V *puu-: scs. upiivati 'ufać, wierzyć”, ros. upovóte, ukr. upovóty, sh. iipati, sch. ufati se, czes. doufati, stpol. pwać, nadpwać i ufać. Czasownik ten może być denom. od zanikłego przymiotnika *pūvū < *puH-e/oo znaczeniu ‘godny zaufania, wiarygodny *%. Jeśli to znaczenie przymiotne rozwinęło się ze starszego 'czysty”*, to mamy tu derywat pierwiastka *peuH-/*puH-, por. wed. punati 'czyści”, pdvate 'staje się czysty. LIV 432 nie wspomina w tym związku o upiivafi. 2.25. *ruuI < *ruHSZ-V *ruu-: cs. ruvati 'rwać, zrywać < *ru.ua- < *ruH-eh -, scs. rūvatva f. ‘rwanie, darcie”, viizdriivanije n. ‘wyrywanie, wykorzenianie’, rūvenikii m. jama, dół z wodą” (zakłada ptc. *ruvenu 'rwany')*. WSZ-V *riiu-: słow. *yvati iter. (pol. odrywać, wyrywać). Por. *kryvati <= kriivati s.v. *kruuI. Nomen stpol. rywocina f. ‘urwisko, abruptum” (SSTP,,, 65). SZ-C *ru-: 1. scs. ryti, ryjo 'ryć, kopać”, izdryti 'wyryć (paralele s.v. *kruu-, *truu-); sch. rilo 'ryj; usta”, 2. lit. rūtis, -tićs f. jama, piwnica” (postać wtórna na miejscu *riitis?). SE *reuH-: pbałt. *riauzostało zastąpione przez *rauskutkiem dysymilacji zaszłej w formie prs. *riau-ió, stąd: lit. rauti, rńuju/rńunu (prt. róviau) 'rwać, wyrywać (z korzeniem)”, łot. rat, raūju/raūnu (prt. rdvu). Intens. lit. raustyti. Drw. rau-V: 1. scs. rovii m. ‘row’, p(r)érovii m. “jama, pieczara’, 2. stlit. ravalas ‘chwast’ (Dauksza), lit. rava f. ‘rwanie; pora rwania Inu’, išravos f. pl. ‘zielsko wypielone’, ravis ‘dajacy się łatwo rwać. 5 Lit. pavalas 'wywrócone, gnijące drzewo” (LKŻ), które na pierwszy rzut oka wygląda jak apofoniczny drw. na -alas od puv-, jest w gruncie rzeczy zapożyczeniem z pol. pował 'drzewo powałowe” (por. walić się). Rzeczownik typu stpol. pwa 'ufność, fiducia' < * pūva nie jest chyba prymarny, lecz jest postvb. do pwać. Do tego abstractum dotworzono adi. *pivinu, pol. pewny ‘sicher’, czes. skc. pevny "mocny. ¥ Por. pol. potoczne on jest czysty, tj. pozbawiony broni, niegroźny” = ‘nie budzący podejrzeń” (skąd krok do *'budzący zaufanie '). s Niewiadomo, czy należy tu lit. riuv- (zam. *ruv-?) wįsiriuvėti 'utuczyć się” (LKŻ). Trudność znaczeniowa. HIAT LARYNGALNY W JĘZYKACH BAŁTO-SŁOWIAŃSKICH| 77 2.26. *ruuII < *h.ruHSZ-V' *ruu-: ps. *ruvati iter. 'ryczeć < *ru.ua- < *h.ruH-eh,- (por. wed. ruvati ryczy ). SZ-V* *riuu- (*riz wyrównania do SE-C, zob. niżej): 1. ps. *rjivati > *rjivati iter. 'ryczeć w stpol. rzwać, czes. ?vdti 'ryczeć, wrzeszczeć”. — 2. ps. *rjūv-inū ‘ryczacy, ryczący z gniewu; rozeźlony, kłótliwy; wzruszony *, por. cs. rivini f. 'gniew, złość”, scs. rivinivū ‘rozgniewany, zazdrosny”, pol. rzewny, rzewniwy, czes. fevny cas ‘czas rui’, ros. revnivyj zazdrosny”. SZ-C *ri-: sb. *rii-ka- > cs. rykić m. 'ryk”* (= denom. scs. rykati ryczeć, porykiwać ). SE *h.reuH- ‘briillen’ (LIV 272), pbsł. *riau-: scs. rove, ruti 'ryczeć, wrzeszczeć (viizdruti *zaryczeć ); rovy ptc. prs. act. Oboczny paradygmat rev-/rjuwidać w cs. revo, rjuti, strus. revu, rjuti i stczes. fevu, fūti (por. teź shi. rjóvem, rjńti, ros. revń, revćtb). Powstał on przez wprowadzenie do prs. grupy nagłosowej rjz inf. rjuti. Skutkiem tego prawidłowe fonetycznie rov-V zostało zastąpione przez *rjov-, skąd *rjev- (> rev-, fev-)”', zob. Trautmann (1923: 241)". 2.27. *siuu- < *siuHSZ-V *siuu-: lit. siuvū prs., siuvaū prt. do siūti “szyč', łot. Suvu®, prt. Suvu. Rekonstrukcja: *siu.u-V < *siuH-V. Por. jeszcze siuvėjas m. krawiec; siuvćlć f. ‘szew’; siūvena f. ‘wesz bydlęca” zob. pjūvenos s.v. *piuu-. — W słowiańskim por. 1. scs. šiventi 'szyty < *slu.ue.na- < *siuH-eno- (zob. wyżej siūvena), 2. scs. Siv-ici krawiec”, które wymaga praesens ps. *šivo (= lit. siuvit) jako podstawy derywacyjnej, por. stlit. siuvikis m. krawiec = siūva“**. WSZ-V *siuiu-: 1. lit. pasiūvėti 'szyć trochę, zajmować się szyciem od czasu do czasu”, siūvis m. ‘szycie; oczko w igle”, 2. słow. *%ivati, pol. zszywać, wyszywać, które jako intensivum zakłada *šūvati “szyč' (por. pol. szwacz, szwaczka ). * Braku Trautmanna (1923: 241) s.v. *rau6. % Por. *liika-, ps. *lyko s.v. *liuu-. *!— Por. łot. plevindt 'flattern machen, bewegen (Haare, Fliigel) z *plavwobec plau-, scs. plovo 'płynę, lit. plauju 'płuczę, zmywam”. 2 Przyrjuti istnieć mogło jako intensivum *rjujati. Na to wskazują takie derywaty postwerbalne, jak strus. rjujenb, ros. rjūjeno m. “czas rui (ryku) u jeleni; nazwa miesiąca września”, sch. riūjan wrzesień, stczes. raje f. ‘czas rui u jeleni”, czes. fije ts., rijen ‘nazwa miesiąca października” (pol. ruja ‘czas i miejsce ryku jeleniego wygląda na wtórne zam. *rzuja, por. rzwać, rzwieć). Na postvb. *rju-va wskazuje strus. rjuvitisja ‘coire’. Obok tego nowe prs. šu-ju, które zakłada synchroniczna resegmentację fu-vu. Zob. niżej skuju obok skuvu 'golę". 9 p Zaskakująca jest wypowiedź Stanga (1966: 334): „Skt. sivyati : syūtah gibt einen Fingerzeig, dass das Pras. siūva keine alte Bildung ist“. Ze stanowiska teorii laryngalnych sti. praesens sivyati 'szyje” tłumaczy się jako forma innowacyjna, wynikła z metatezy spółgłoski laryngalnej w sąsiedztwie u: *siuH-ić- > *siHu-ić-, zob. Eichner (1988: 135), LIV 493. Wynika z tego, że nie można jej brać za punkt wyjścia dla analizy lit. siūva. Podobną metatezę pokazuje refleks sti. mivati ‘sunie, pcha, trąca”, z *mih -u-é-ti < *miuh - (pwk. *mieuh, -), zob. wyżej *muu-. 78 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI SZ-C *siu-: lit. siūti szyć”, łot. šūt, scs. Siti”. SE *sieuH-: brak pbsł. *siau-C, lit. *siau-, ps. *šu-. 2.28. *skiuuzam. *skuu- < *skuh - wyw Va SZ-V *skiuu-: ps. *ščivati < *śćjuvati, por. pol. szczwać “kazač (psom) węszyć, stczes. śćtvdti. Nagłos śćz wyrównania do SE (zob. niżej). Co do iv zob. Zivati s.v. *žiuu-. Formą spodziewaną jest *skuvati < *sku.ua- < *skuh -eh,-*. Znacz. etym. *'sprawić, żeby psy poczuły węchem (zwierzynę łowną)'. Formacja caus. na -4w stosunku do scs. ćujo, zob. s.v. *kuu-. SZ-C *ski- (brak refleksów). SE *(s)keuh - 'czuć, spostrzegać . Ps. *śćujQ ‘szczuj¢’ kontynuowało prs. *skiau-ieww z. (w balt. nieznane). Na tym praesens zbudowano nowy inf. *śćuti: sti. ŚCiti, pol. szczuć”. 2.29. *skuu- < *skuh,- SZ-V *skuu-: łot. skuvu prs.*, skuvu prt. do skit 'golić, < *skuh,-e-, *skuh.-eh,-. SZ-C *ski-: łot. skit inf. (do tego nowe prs. skiinu), iter. skiistitićs golić się; myć się”. SE *(s)keuh_- ‘robi¢ ostrzem, ciąć, dziurawić itp., pbałt. *(s)kiau-: lit. kiduras ‘dziurawyTM”, zapewne też: skidutas m. 'strzęp”, skiautė f. 'obcinek tkaniny, część ucigta’, łot. škaute ‘ostra krawędź, kant’ (możliwe zmieszanie z rodziną lit. skutń, skusti 'golić, drzeć, obierać, skrobać, obłupiać z kory”, pwk. *skeut-). 2.30. *snuu- < *snuHSZ-V *snuu-: ps. *snuvati ‘snu¢’ < *snu.ua- < *snuH-eh_-. Implikowane przez WSZV -snyvw scs. osnyvati 'zakładać, ustanawiać . Zob. wyżej byvati do biiv-, °kryvati do kriw-, °myvati do muv-, “ryvati do riv-. WSZ-V *sniiu-, zob. wyżej. SE *sneuH- ‘drehen, winden’ (LIV 523), pbsł. *sniau-. Por. cs. saovQ (=> snovati) ‘przasc, snuć nic’. Drw. *snau-V tkwi być może w scs. osnova f. ‘osnowa, podstawa”. Por. rovii do ruivs.v. *ruuI. % S$cs.śijo jest opartym o inf. ši-ti nowotworem, podobnie jak myjo :: myti, ryję:: ryti oraz bijo :: biti, brijo :: briti, gnijo :: gniti. Co do wtórnej palatalności w formach SZ por. bljivati s.v. *bluuII. 9 LIV 507 nie uwzględnia *śćfvati, cytuje tylko scs. ćujo. Vaillant (1966: 295) niesłusznie kwalifikuje *šču-/*ščivjako „pierwiastek onomatopeiczny*. 96 98 Z dyferencjacji względem prt. pochodzi nowe prs. skuju. Por. wyżej šuju obok šuvu 'szyję”. LIV 508 s.v. skeuh „- cytuje formy hetyckie oraz sti. skunati, askunoti, ale danych bałtyckich nie zauważa. Błędne jest powiązanie skuvu/skńt z gr. Edo i z anitowym pwk. pie. *kseuw ME, 908, Trautmann (1923: 268) i Fraenkel LEW 824 (dowolna hipoteza metatezy *ks > sk, brak wytłumaczenia dla alternacji uv-V :: u-C). 99 HIAT LARYNGALNY W JĘZYKACH BAŁTO-SŁOWIAŃSKICH| 79 2.31. *(s)piuu- < *(s)piuHSZ-V *(s)piuu-: 1. scs. pljivati 'pluć, spluwać z ps. *pjuvati < *piu.ua- < *(s)piuH-eh,-, pol. plwač. Podobnie Zivati z ps. *žjūvati (s.v. *żiuu-). Zob. też bljivati s.v. *bluuII, *śćfvati s.v. *skiuu-. — Słowiański temat na -dprzy SZ sugeruje, że litewski mógł kiedyś mieć prt. *spjuvau, które później odnowiono jako spjóviau. — 2. Śladem po litewskim iter. *spjuvóti może być spjudóti *plwać, spluwać (LKŻ), ponieważ jego -dda się wyjaśnić wtórnym nawiązaniem do iter. spjdudyti ts.'* WSZ-V *(s)piliu-: 1. lit. spjivis m. ‘splunigcie’, 2. ps. *-pljivati <= *pljiv-, np. scs. oplivati 'opluwać”, stczes. plivati, czes. plivat *-pluwac’. SZ-C *(s)pii-: ps. *pljiw scs. plinpti 'plunąć, perfectivum do pljivati ‘plué’, zob. Vaillant (1966: 232). SE *(s)pieuH- ‘spucken, speien' (LIV 529), pbsł. *(s)piau-: 1. lit. spjauti, spjauju/ spjaunu (prt. spjóviau ) 'plunąć, pluć, łot. splaūt, splatju (prt. splavu), 2. prs. scs. pljujo, sch. plj ujem, ros. pljujń. 2.32. *suu- < *suHSZ-V *suu-: łot. dial. suvęns ‘prosi¢’ < *su.uen- < *suH-en- (poza tym rozpodobnione w sivęns ). SZ-C *su-: por. awest. hiiś ‘maciora’, gr. Oz, łac. sis. SE *seuH-: brak refleksów pbsł. *siau- (ps. *šu-C). 2.33. *śluu- < *śluHSZ-V *śluu-: šlūvenos f. pl. ‘Smiecie, to co zmieciono, zmieciny' < *ślu.uen- < *k luH-en-. Paralele: pivenos s.v. *puu-, pjiwenos s.v. *piuu-, siūvena s.v. *siuu-. SZ-C *śluniezaświadczony. SE *K’leuH- 'reinigen' (LIV 298, łac. cluere). Brak lit. *śliauti, prt. *šluvaū. Por. jednak lit. šliauti (šliūuna, šliovė) w znacz. przenośnym *zadać cios, zdzielić, uderzyć”. Jest prawdopodobne, że allomorf šlavw prs. šlavū ‘zamiatam’ (żmudzkie), sb. sąślavos, iśślavos, nńoślavos f. pl. śmiecie” przedstawia sobą SO do *śluu-. 2.34. *$uu- < *k’'uHSZ-V *šuu-: pbsł. *šuu-e- < *k'uH-e- (brak lit. *šuv-C 'sunę”). WSZ-V *śuu-: lit. šūvis m. 'strzał, wystrzal’. SZ-C *šū-: lit. šūtis, -ies f. kupa, stos”, šūsnis, -ies f. kupa, stos drzewa, chrustu” (co do budowy por. kriisnis kupa, stos kamieni” od krii-/krdu-). 90 Inna możliwość, to hipoteza neopierwiastka spju-, pochodzącego z reanalizy *spju-nu (por. spjdu-nu ), dla której punktem wyjścia było stare prs. infigowane *spjunu < *(s)piu-n-H-ć-. 1 Wbrew temu, co podaje ESJS 666, Vaillant |. c. nie mówi o „wzdłużeniu stopnia zredukowanego”, lecz o stopniu redukcji: „Le theme pliest issu de *pljii-, degrć réduit de la racine *(s)piču-, lit. spiduju...*. 86 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI denom. —- denominativum drw. — derywat durat. — durativum gr. — grecki H - dowolna laryngalna (w odróżnieniu odh „ hh.) inf. — infinitivus intens. — intensivum lit. — litewski Irg. — laryngalna łot. — łotewski neopwk. —neopierwiastek pbałt. — prabałtycki pdg. akc. — paradygmat akcentowy pbsł. — prabałtosłowiański pers. — perski pf. — perfectum pie. — praindoeuropejski pol. — polski postvb. — (nomen) postverbale prs. — praesens prt. — praeteritum przyp. — przypis ps. — prasłowiański pwk. — pierwiastek ros. — rosyjski rus. — ruski sb. — substantivum sch. — serbsko-chorwacki scs. —starocerkiewno-słowiański SE - stopień e serb. — serbski słń. — słoweński SO - stopień o SP — stopień pełny st — starostpr. — staropruski SW —- stopień wzdłużony SZ - stopień zanikowy (SZ-C - antekonsonantyczny, SZ-V — antewokaliczny) V — dowolna samogłoska vb. -verbum war. — wariant wed. —wedycki WSZ —wzdłużony stopień zanikowy zam. — zamiast znacz. etym. — znaczenie etymologiczne HIAT LARYNGALNY W JĘZYKACH BAŁTO-SŁOWIAŃSKICH| 87 BIBLIOGRAFIA AMBRAZAS, S. 2000: Daiktavardziy darybos raida 11. Lietuvių kalbos vardażodiniai vediniai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. BAŃKOWSKI, A. 2000: Etymologiczny słownik języka polskiego 1-11, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. EICHNER, H. 1988: Anatolisch und Trilaryngalismus, in: Bammesberger, A., ed., Die Laryngaltheorie und die Rekonstruktion des indogermanischen Lautund Formensystems, Heidelberg: Carl Winter, 123-151. ENDZELIN, J. 1922: Lettische Grammatik, Riga: Kommissionsverlag A. Gulbis. ESJS - Etymologicky slovnik jazyka staroslovénského, red. E. Havlovś, (od zeszytu 7) A. Erhart, Praha: Academia, 1989-. FRAENKEL, LEW = Fraenkel, E. Litauisches etymologisches Wórterbuch 1-11, Heidelberg: Carl Winter, 1955— 1965. KLINGENSCHMITT, G. 1982: Das altarmenische Verb, Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert Verlag. LIV = Lexikon der indogermanischen Verben. Die Wurzeln und ihre Primdrstammbildungen. Unter Leitung von Helmut Rix, unter der Mitarbeit vieler anderer bearbeitet von Martin Kiimmel, Thomas Zehnder, Reiner Lipp, Brigitte Schirmer, Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert Verlag, 1998. LKZ = Lietuvių kalbos žodynas 1-XX, Vilnius, 1941-2002. MAYRHOFER, EWAIA = Mayrhofer, M., Etymologisches Worterbuch des Altindoarischen, Heidelberg: Carl Winter, 1986-2001. ME = Miihlenbachs, K., Latviešu valodas vardnica | Lettisch-Deutsches Worterbuch. Redigiert, erganzt und fortgesetzt von J[anis] Endzelins. Bde. I-IV, Riga, 1923-1932. OTRĘBSKI, J. 1965: Gramatyka języka litewskiego 11: Nauka o budowie wyrazów, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. POKORNY IEW = Pokorny, J. Indogermanisches etymologisches Wórterbuch, Bern: A. Francke AG, 1949-1969. RASMUSSEN, J. E. 1989: Studien zur Morphophonemik der indogermanischen Grundsprache, Innsbruck. (Innsbrucker Beitrage zur Sprachwissenschaft, 55.) SKARDŽIUS, P. 1943: Lietuvių kalbos žodžių daryba. Vilnius: Lietuvių mokslų akademija, Lietuvių kalbos institutas. (Wznowione w reprodukcji fotograficznej jako t. I wydawnictwa Skardžius, P., Rinktiniai raštai, red. Albertas Rosinas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1996.) SŁAWSKI SEJP = Stawski, E, Słownik etymologiczny języka polskiego 1-V. Kraków: Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego, 1952-1975. SMOCZYŃSKI, W. 1989: Studia bałto-słowiańskie 1, Wrocław-Kraków: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich. (Polska Akademia Nauk, Oddział w Krakowie, Prace Komisji Językoznawstwa, 57.) SMOCZYŃSKI, W. 2001: Język litewski w perspektywie porównawczej, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. (Baltica Varsoviensia, 3.) SSTP = Słownik staropolski, red. Stanisław Urbańczyk, Kraków: Polska Akademia Nauk, 1953-. STANG, Ch. S. 1942: Das slavische und baltische Verbum, Oslo: I Kommisjon Hos Jacob Dybwad. STANG, Ch. S. 1966: Vergleichende Grammatik der Baltischen Sprachen, Oslo, Bergen, Tromsė: Universitetsforlaget. TRAUTMANN, R. 1923: Baltisch-Slavisches Wórterbuch, Gottingen: Vandenhoeck & Ruprecht. URBUTIS, V. 1981: Balty etimologijos etiudai, Vilnius: Mokslas. VAILLANT, A. 1966: Grammaire comparće des langues slaves III: Le verbe, Paris: Klincksieck. ZINKEVICIUS, Z. 1980-1981: Lietuvių kalbos istorinė gramatika 1-11, Vilnius: Mokslas. Wojciech Smoczyński Gauta 2002 11 29 Uniwersytet Jagielloński Katedra Językoznawstwa Ogólnego i Indoeuropejskiego al. Mickiewicza 9/11, 31-120 Kraków, Polska [email protected]