Hiat laryngalny w językach bałto-słowiańskich

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVII (2002), 55–87 Hiat laryngalny w językach bałto-słowiańskich1 WOJCIECH SMOCZYŃSKI Uniwersytet Jagielloński, Kraków The article deals with the treatment of the so-called Laryngalhiat in Baltic and Slavonic. These are cases where a laryngeal was lost between a high vowel i or u and a suffixal vowel. This constellation is characteristic of zero grade formations based on roots of the type *Cei̯H-/*Ci̯eH- or *Ceu̯H-/*Cu̯eH-. When a vocalic suffix is added to a full grade root of the type *CeH-, the laryngeal leaves no trace (its loss leading to contraction or the rise of a secondary diphthong), whereas a similar situation involving the loss of a laryngeal after i, u produces a hiatus subsequently eliminated in Baltic and Slavonic by insertion of a homorganic glide i̯, u̯. WSTĘP Terminu hiat laryngalny (niem. Laryngalhiat) używa się w odniesieniu do sytuacji, gdy spółgłoska laryngalna (lrg.) znajduje się w pozycji po samogłoskach wysokich i, u i przed samogłoską sufiksalną, schematycznie *iH-V, *uH-V. Taka konstelacja fonemów jest właściwa dla form wyrazowych na stopniu apofonicznym zanikowym (SZ). Chodzi tu o derywaty od pierwiastków typu *Cei̯H-/*Ci̯eH lub *Ceu̯H-/*Cu̯eH-, czyli takich, które zawierają w swym składzie dyftong plus lrg. Otóż traktowanie sekwencji *iH-V, *uH-V jest z gruntu odmienne od wypadku *eH-V, gdy sufiks wokaliczny dołącza się do pierwiastka na stopniu pełnym (SP) *CeH-. Podczas gdy w *eH-V lrg. znika bez śladu, co prowadzi do kontrakcji samogłosek (skutek dwojaki: długość kontrakcyjna lub wtórny dyftong, zależnie od jakości sufiksalnego V²), to w wypadku *iH-V, *uH-V zanik H pociąga za sobą hiat. Jego specyfika polega na tym, że nie jest on usuwany kontrakcją, lecz drogą wsunięcia po i, u homorganicznej spółgłoski ześlizgowej, czyli i̯, u̯. Skutkiem takiego traktowania są sekwencje 1. *[ijV], historyczne [ijV] na miejscu pie. *[iHV] oraz 2. *[u̯V] > hist. [uvV] na miejscu pie. *[uHV]. Dla przykładu: [ijV]: scs. bijenъ ‘bity’ z *bi̯e.no- ⇐ *bʰiH-eno-, formacja na SZ-V do *bʰe̯iH-C. Por. SZ-C biti, bitù. [ijV]: lit. bijóti(s) ‘bać się’ z *bi̯u̯ā- < *bi.HaH- < *bʰiH-eh₂-, formacja na SZ-V do *bʰe̯iH-, wed. bháyate. Por. SZ-C łot. bitîes ‘bać się’. [uvV]: scs. zabъvenъ ‘zapomniany’ (-en- analogiczne zam. *-on-), z *bu̯.ana- < *bhu.h₂.a.no- < *bhuh₂-eno-, formacja na SZ-V do *bʰu̯eh₂-. Por. SZ-C byti, bylù. 1 Artykuł ten stanowi rozwinięcie referatu, jaki przedstawiłem w Komisji Językoznawstwa Polskiej Akademii Nauk, Oddział w Krakowie w dniu 28 lutego 2001 r. 2 Por. z jednej strony długości: łac. lēnis ‘łagodny’ < *leh₁-en-; mās ‘mężczyzna, samiec’ < *maHōs < *meh₂-ōs; flōs ‘kwiat’ < *bʰloHōs < *bʰleh₁-ōs. Z drugiej strony dyftongi: gr. πλεῖστος ‘najliczniejszy’ < *pleh₁-istho-; lit. dienà ‘ciepła’ < *dein-i̯ < *dʰeh₁-in- (wed. dhénuk ‘krowa’ < *dʰeh₁-inu-); łac. laevus ‘lewy’, gr. λαῖ(ϝ)ός, scs. lēvъ < *lāiu̯o- < *leh₂-iu̯o-; lit. sausas ‘suchy’ i scs. suxъ < *saHusos < *seh₂-usos (gr. (h)αῦος); lit. káulas ‘kość’ < *kau̯H.lo- < *kaHulo- < *keh₂-ulo- (łac. caulis). 56 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI [uvV]: lit. buvo ‘był’ z *bu. ųą < *bhuh₂-eh₂-, formacja na SZ-V do *bʰu̯eH-. Por. SZ-C búti, būdamas. Jak widać, struktura sylabiczna form historycznych odpowiada strukturze prajęzykowej: bi.je.nъ jak *bʰi.He.no-, *bu̯e.nъ jak *bʰu.He.no- itd. Historyczne spiranty j, v kontynuują wprawdzie prajęzykowe ślizgi *i, *u, trzeba jednakże uwzględnić, że nie chodzi tutaj o fonemy dziedziczone wprost z prajęzyka ie., jak np. w wypadku lit. lejù < *lei̯H-e-, vejù < *u̯ei̯H-e-, scs. zovǫ < *gʰeu̯H-e-, lit. sravà < *sreu̯-, lecz o segmenty o charakterze wtórnym, powstałe dopiero w epoce, której ramy wyznacza osłabienie i zanik fonemów laryngalnych. Fonemy j i v w sekwencji ijV i uvV uważamy więc za pośrednie świadectwo obecności lrg. interwokalicznej i w tym sensie odróżniamy je pod względem genetycznym od j, v ukazujących się po innych niż i, u samogłoskach. Głównym celem niniejszego opracowania jest zewidencjonowanie, w miarę możności wyczerpujące, tych morfemów bałtyckich i słowiańskich, które zawierają ślizgi i, u na miejscu fonemów laryngalnych. Organizacja materiału jest następująca. Dla każdego morfemu tworzy się gniazdo apofoniczne, gdzie na pierwszym miejscu wymienia się allomorf z ij, uv właściwy dla SZ-V. Potem kontrastuje się go z długowokalicznym (ī, ū) allomorfem z pozycji SZ-C, a to po to, by unaocznić fakt, że charakter nagłosu sufiksalnego, V lub C, przesądza o komplementarności tych dwu form stopnia zaniku pierwiastków typu eiH/ieH względnie euH/ueH. Z kolei wymienia się stopień e (SE) pierwiastka pie., zwykle w takiej formie, jaką podaje LIV (1998), i wyszczególnia się jego bałto-słowiańskie refleksy. Po SE następują – w niektórych hasłach – derywaty urobione od ijV, uvV stopniem o (SO). Dzielą się one na antewokaliczne (ai-V, au-V) i antekonsonantyczne (ai-C, au-C). Gniazdo apofoniczne morfemu uwidacznia również, w jaki sposób formy prymarne z ijV, uvV generują swoje derywaty. Chodzi tu o trzy grupy form: 1. praesentia infigowane na SZ, 2. derywaty na stopniu wzdłużenia ījV, ūuV (oznaczone jako WSZ-V), 3. derywaty na stopniu o (SO). Infigowane sekwencje litewskie typu *Cinį, *Cunų przekształcają się fonetycznie w Cij, Cuv (gīja, būva), potem denazalizują się w Cīj, Cūv (gīja, bija, būva, klūva). Tam, gdzie jest po temu okazja, zwraca się uwagę na obecność obocznych “praesentionów na -na” (gīna, lýna, būna, klūna), gdyż te ostatnie z powodu cyrkumfleksu i formantu -na muszą być uznane za produkt skrzyżowania typu innowacyjnego -(ȳ)ja, -(ū)va ze starszym typem -(ī)na, -(ū)na, który reprezentowały odziedziczone formacje infigowane, sięgające epoki sprzed zaniku antewokalicznych laryngalnych, np. *līna z *li-n-H-e-, *būna z *bʰu-n-H-e-. – Derywatami typu WSZ-V są w litewskim np. palyjėti ⇐ lij-, papjūvėti ⇐ pjuv-, w słowiańskim np. scs. upijati sę ⇐ pij-, pokryvati ⇐ krīv-. – Gdy chodzi o derywaty na SO, to są nimi przeważnie dewerbalne nomina z formą pierwiastka aiV (⇐ vb. ijV) lub auV (⇐ vb. uvV), np. lit. bajùs od bij-, gajùs od gij-, sajùs od sij- oraz łot. krava, scs. krovъ od *kru̯-, scs. rovъ od rъv- (w skali całego materiału uderza stosunkowo słabsza reprezentacja typu auV). Niekiedy się zdarza, że interesująca nas forma SZ-V nie jest dana w materiale. Wówczas WSZ-V jest brany za podstawę rekonstrukcji wewnętrznej, por. np. hasła *miį-, *žį-, *liuu-. W dotychczasowych analizach zdarzały się wypadki np. HIAT LARYNGALNY W JĘZYKACH BAŁTO-SŁOWIAŃSKICH | 57 relacjonowania yj formy palyjēti z y (lyti) albo yj prs. lyja. Podobnie przy papjūvéti wstawiano ūv w związek z āu vb. pjāti (zob. np. Otrębski 1965: 366). Z kolei, gdy chodzi o słowiański, to np. byvati bywało analizowane według byti jako by-vati (zam. poprawnego *bū-ā-). Tego rodzaju wypadki zostały w rubryce WSZ-V sprostowane. Cztery ekskursy dołączone na końcu artykułu sygnalizują pewne innowacje morfologiczne, które zostały jak się zdaje pośrednio uwarunkowane hiatem laryngalnym. Są to: (1) praesens infigowane od pierwiastków anitowych typu šlyja, srūva, (2) sufiks nominalny - yś jako allomorf -ijas, (3) sufiks infinitivu -yti, (4) sufiks słow. -aviti. 1. ŚLIZG i W POZYCJI *I.HV 1.1. *b̑ij- I < *bʰiH- SZ-V *b̑ij-: lit. bijóti(s) ‘bać się’, łot. bijât(iēs), stpr. biātwei³ z *bi.ǰā- < *bi.HaH- < *bʰiH-eh₂-. SZ-C *b̑i-: łot. bitìēs ‘bać się’, prs. bìstuōs (⇒ intens. bìstītiēs), prt. dial. bìduōs (obocznik do bijuōs). SE *bʰȇiH- ‘in Furcht geraten’ (LIV 58), por. wed. bháyate ‘boi się, lęka się’. Drw. bai̯-V: 1. ps. *boja-, scs. bojati se ‘bać się’ (prs. bojiti̯u se) wygląda na reflexivum, które dotworzono do *bojati, formy mającej wcześniej wartość przechodnią (caus. ‘straszyć’) w stosunku do ps. bĭj-, por. wyżej lit. bijóti(s)⁴. – 2. stpr. pobaint caus. ‘ukarać’. – 3. lit. baĵùs ‘strachliwy, bojaźliwy’; bàju: Mirt nebus bajù ‘Umrzeć nie będzie strasznie’. Drw. bai̯-C: ibajdýti caus. ‘nastraszyć, zastraszyć’ (łot. baidīt ‘straszyć’), báime f. ‘bojaźń, strach’, baisà ‘strach’ (⇒ baisus ‘straszny’), bailỹs m. ‘człowiek lękliwy, tchórzliwy’. 1.2. *b̑ij- II < *bʰiH- SZ-V *b̑ij-: 1. scs. bĭjenú ‘bity’ z *bi.ǰe.no- ⇐ *bʰiH-eno-, 2. scs. bijetú ‘bije’ (ESJS 63, Stang 1942, 46) < *bi.ǰe- ⇐ *bʰiH-e-, wtórnie zmienione na scs. bijetú przez wyrównanie do inf. bi-C (zob. niżej brijetú). SZ-C *b̑i-: 1. scs. biti ‘bić’, bitù ‘bity’, nižùbiti ‘strącić w dół’, ubiti ‘zabić’, zabiti ‘zatłuc’, 2. łot.būt ‘schieben’, iter. bidīt ‘schieben, rücken, schiebend stossen; stopfen’, lit. dial. býdyti ‘zmuszać do wstania, płoszyć, pędzać’ (zob. Urbutis 1981: 109). SE *bʰȇiH- ‘schlagen’ (LIV 57). Drw. *bai̯-V: scs., razboi m. ‘napasć, rozbój’, uboi m. ‘zabójstwo’; słow. *boji, pol. bój (znacz. etym. ‘bicie się’). 3 Czytaj [bijá:tvei]. 4 Mniej prawdopodobny jest charakter odziedziczony osnowy słow. boj-, mianowicie jako kontynuacja perfectum pie. *-bʰoiH- (por. wed. bibhāya-), jak to się zwykle w literaturze przyjmuje (zob. Vaillant 1966: 393) i ostatnio ESJS 72. 58 | W O J C I E C H S M O C Z Y Ń S K I 1.3. *bii- III < *bʰih₂- SZ-V *bii-: łot. biju prt. ‘byłem’. Odwołując się do zaświadczonego w optatiwie słów. bimū (1. pl.), bi (2.3. sg.) antekonsonantycznego SZ *bī-, można według przyjętej tu zasady analitycznej sprowadzić *bii-ā- do *bʰiH-eh₂-, zaś *bi-C do *bʰiH-C. Jeśli teraz w świetle równoznacznego allomorfu *bʰuh₂-V (por. lit. buvai, stłot. buvu, scs. ⁰būvenŭ) sprecyzujemy H pierwiastkowe jako h₂, to otrzymamy *bʰih₂-V, czyli SZ do *bʰieh₂-⁵. To w powiązaniu z faktem występowania wariancji *bʰih₂- / *bʰuh₂- także w germańskim, celtyckim i ital­skim (zob. LIV 83) prowadzi do hipotezy, że w dialektach zachodnioindoeuropejskich pwk. *bʰueh₂- ‘rosnąć, powstawać, stawać się’ rozszczepił się drogą dysymilacji wargowych, bʰu > bʰi, na dwie postacie, i że obie one są używane w językach bśl. komplementarnie w paradygmacie czasownika ‘być’, mianowicie w jego formach słabych. Dalej, jeśli słuszna jest hipoteza, że w formach conditionalis stlit. na -biau ‘-bym’, -bei ‘-byś’, *-bi ‘-by’ (pl. -bime, -bite)⁷ zawarty jest czasownik posiłkowy *biiu > -biau (1 sg.), *bijai > -bei (2 sg.) oraz apokopy *bijā > *-bi (3. os.) znajdziemy w tym dowód na pralitewsko-łotewską metrykę tematu *bijā-⁸. 1.4. *brii- < *bʰriH- SZ-V *brii-: ps. *brĭjetŭ se ‘goli się’ < *bri.ie- ⇐ *bʰriH-e-; scs. brijetŭ se jest formą młodszą; jej długie i pochodzi z wyrównania do inf. bri-C (por. wyżej bijetŭ)⁹. SZ-C *brī-: scs. briti se ‘golić się’ (britva f. ‘brzytwa, przyrząd do golenia’), sch. arch. brīti, brĭjem, wtórnie brĭjati. SE *bʰreiH- ‘schneiden’ (LIV 77). W ps. znaczenie zostało ograniczone do ‘ścinać zarost’. 1.5. *gii- I < *gʷih₃- SZ-V *gii-: 1. lit. atgijo ‘ozdżył’, iżgijo ‘wyzdrowiał’, łot. dziju z *gi.ia- < *gʷih₃-eh₂-, 2. drw. pagijelis m. ‘ozdrowieniec’, 3. lit. prs. infigowane gija/gija ‘zdrowieje’ z *gi-n-i- (forma oboczna gyna ze skrzyżowania starszego *gina < *gʷi-n-H-e i młodszego gija). ⁵ Por. *gʷih₃- do *gʷieh₂- ‘żyć’ s.v. *gii-. ⁶ Inni przyjmują, że dysymilacja nastąpiła w temacie *bʰū-ī-e- i że była ona indukowana sufiksalnym -i-, > *bʰī-ī-e-, zob. Klingenschmitt (1982: 222, przyp. 72) i LIV 84. Na to trzeba powiedzieć, że w odniesieniu akurat do języków bałtosłowiańskich model *bʰū-ī-e- się nie sprawdza, ponieważ unika się tu (przynajmniej w czasowniku prymarnym) łączenia sufiksu -ie- z pierwiastkami zakończonymi na -ū- i -i- (< *-uH-, *-iH-), por. np. brak trīja do rīti ‘łykać, pożerać’, tļyja do tļīti ‘padać (o deszczu)’. ⁷ Por. nusidētum biau, būtumbei, tarnāutum bime, sakōtum bime, Zinkevičius (1981: 122n). ⁸ Dokładniej o tym Smoczyński (2001:51, 224n). Tam też o wcześniejszych próbach objaśnienia łot. bij-V ⁹ Dlatego nieprawdopodobny jest wywód brijetǫ z pie. *bʰriH-ie- w LIV 77. Co do sekwencji -iH-ie- zob. uwagę w przyp. 6. HIAT LARYNGALNY W JĘZYKACH BAŁTO-SŁOWIAŃSKICH | 59 SZ-C *gi̯-: 1. lit. atgȳti ‘odżyć’, łot. dzīt ‘zdrowieć’, scs. ožiti ‘ożyć’ < *gʷih₃-C¹⁰. 2. gýdyti ‘leczyć’ (znacz. etym. ‘sprawiać, że ożywa, zdrowieje’), gȳvas ‘żywy’. SE *gʷei̯h₃- ⇐ *gʷjeh₃- ‘leben’ (LIV 192), por. gr. βέομαι ‘będę żył’, z pochodzenia conjunct. *gʷeih₃-o-. Drw. gai̯-V: 1. lit. gajùs ‘łatwo, szybko gojący się, wracający do zdrowia’, atgajùs ‘żwawy’. – 2. W słowiańskim od antewokalic znego allomorfu *gii-, ps. *ži̯j-V (por. lit. °gijo) utworzono SO goj-: caus. *gojiti ‘przywracać do życia’, refl. *gojiti się ‘goić się - o ranie’ (por. wyżej bojati się). Tylko z synchronicznego punktu widzenia gojiti przedstawia się jako drw. kauzatywny do žiti intr. ‘żyć’ < *gʷih₃-C¹¹. Drw. gai̯-C: lit. gaivà f. ‘żywotność’¹². (Fakt, że nie ma refleksów bałtyckich *gei̯-V/ *gei̯-C, wyklucza ewentualność derywacji gai- od osnowy na SE). 1.6. *gii- II < *gʷiH- SZ-V * gii̯-: lit. gijà f. ‘nić w osnowie tkaniny’, łot. dzija ‘nić, przędza’ z *g̑i.Hā < *gʷiH-éh₂. Por. wed. jyá- f. ‘cięciwa łuku’, gr. hom. βίος m. ‘łuk’ (znacz. etym. ‘zaopatrzony w cięciwę’) < *bi̯i̯ó- < *gʷiH-ó-. SZ-C *gi̯-: lit. gýsla f. ‘żyła’, serb. žica f. ‘nić, dratwa’ < *gīkā. SE *gʷi̯eH-, por. wed. jyá f. ‘cięciwa łuku’ (Mayrhofer EWAI₁, 603). 1.7. *gli̯- < *gliH- SZ-V *glii̯-: ps. *glìjь, ros. dial. glej ‘glina, gliniasta gleba, ukr. hlej ‘muł, glina, bhr. hlej ‘muł pod wodą’ (zapożyczone w pol. glej ‘warstwa gleby o zabarwieniu popielatym’ (zob. Sławski SEJP₁ 282, Bańkowski I 430). SZ-C *gli̯-: 1. lit. glyti̯s ‘gładki, równy’, łot. glīts ‘glatt, nett, zierlich, hübsch’, 2. słow. glina ‘Lehm’. SE *glei̯H- ‘bestreichen, kleben bleiben’ (LIV 168): lit. glėjù (ob. glėju̯ prt. gliejau, inf. glėti obok dial. glėti) ‘smarować, wyrównywać smarując; lepić, gliną dziury wypełniać, kleić’, refl. ‘lepić się (do czego), lgnąć’. Drw. *glai̯-V: lit. glājus m. ‘płyn o lepkiej konsystencji’ (LKŽ). N.B. Śladem po starym prs. infigowanym *gli-n-H-é- ⇒ lit. glinù, resegmentowanym jako glin-ù, jest nepowk. glin-, por. prt. gliniaũ, inf. glīnti, zwykle z praeverbiami ap-, už- ‘oblepić, zalepić (gliną)’, zob. LKŽ. 10 SZ typu gy-C tkwi być może w złożeniu nominalnym lit. dveigys ‘dwulatek (o koniu)’. Złożenie to da się bowiem zinterpretować jako ‘dwa (lata) żyjący’, mianowicie przy założeniu, że człon -gy-s stanowi alternatywę antewokalicznego allomorfu *gii-V, pbałt. *gii̯as ‘żywacy’, który kontynuowany pie. nomen *gʷih₃-ó-, por. gr. βίος ‘życie, sposób życia; środki do życia, żywność; zboże’. Zob. też Ekskurs III. 11 Zwraca uwagę brak lit. *gajyti. Słowiańskiemu gojiti odpowiada co do znaczenia lit. gýdyti (zob. wyżej). 12 Na podstawie gaiv- wynikłego z reanalizy gaiv- + -a urobiono następnie vb. gaivinti ‘cucić’ i nomina gaivàlas ‘żywioł’, gaivùmas m. ‘ożywienie’. 60 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI 1.8. *gni̯- II < *gniH- SZ-V *gni̯-: ps. *gnijetū prs. ‘gnije’ z *gnih₁-e-. SZ-C *gnī-: scs. (sū)gniti ‘(z)gnić’ < *gnih₁-C. Przez wyrównanie *gnīj- do inf. gni-C powstało prs. gnijetū (por. wyżej bijetū przy biti, brijetū przy briti). SE *gne̯iH-. Brak w LIV. Co do typu pwk. zob. wyżej *bʰeiH- i niżej *leiH-, *pe̯iH-. Drw. *gnai̯-V: scs. (sū)gnojiti caus. ‘(z)gnoić’¹³ (postvb. scs. gnoi, -ja m. ‘gnój’). Drw. *gnai̯-C: scs. gnĕvù ‘gniew’, Zorn¹⁴. Co do sufiksu por. lit. gaivà s.v. gii- I. 1.9. *ki̯i- < *kʷih₁- SZ-V *ki̯i-: ps. *či̯jo < *kʷih₁-e- ‘wypoczywam’, prs. do čiti. Por. *bījǫ :: biti, *lījǫ :: liti, *vījǫ :: viti. SZ-C *kī-: scs. počiti ‘odpocząć’ (do tego nowe prs. počijǫ) < *kʷih₁-C. Por. jeszcze scs. čilŭ, sch. čō, czes. čilý ‘żwawy, dziarski’ (znacz. etym. ‘wypoczęty’). SE *kʷieh₁- ‘ausruhen’ (LIV 352), por. awest. ši̯iāmā ‘ciesz(y)my się’. W słow. brak SE *ča- z *kē- < *kʷieh₁- albo z *kʷi̯a- < *kʷioh₁-¹⁵. Por. łac. quiētus ‘spokojny, uspokojony; pokojowy; prywatny’ < *kʷi̯éh₁-to- (do stawest. ši̯āta- ‘szczęśliwy’, stpers. ši̯āta- ts.), pf. quiēuī < *kʷi̯ē-uai (LIV 353). Co do typu pwk. por. *gʷieh₃- s.v. gii- I. Drw. *kai̯-V: scs. pokojiti ‘uspokoić, pokrzepić, posilić’, pokojiti zakona ‘wypełnić prawo’¹⁶, stpol. koji się ‘ziębnie, ochładza się’, koji się choroba ‘łagodnieje’ (ps. caus. ze znac. etym. ‘powodować, że znajduje spokój’, por. Sławski SEJP II 329). Od tego pokoji m. ‘spokój, pokój’ jako postvb. 1.10. *kri̯i- < *kriH- SZ-V *kri̯-: 1. łot. krijāt (< *kriH-eh₂-) ‘schinden; den Schlitten mit Lindenholz füttern; Garn auf einen Haspeln aufwinden’ (ME II 278), 2. łot. krīja f. ‘kora lipowa, łyko lipowe, Lindenborke; otok, obręcz sita, Baststrand eines Siebes, Riegensiebes; koszyk z łyka lipowego, Korb aus Lindenborke; deseczka lipowa, Lindenbrett’ (ME II 277; do tego krijuôt ‘schinden’ jako młodsze denom.). SZ-C *krī-: 1. lit. krýtis, -ties f. ‘sieć do zagarniania ryby; czerpak na ryby’, z metatonią: krytis, -tiēs f. ‘kra lodowa’ (znacz. etym. ‘kawał, który się oddzielił’). – 2. cs. krinǫ m. albo krina f. ‘drewniane naczynie, kadź na wodę’, scs. okrinǫ m. ts. (o tym inaczej ESJS 365: od *(s)krej- ani̯towego). SE *krejH-, to z przekształcenia pie. *kreh₁- ‘sieben, trennen’, por. LIV 327. Do SZ *kriH- dotworzono w bałtyckim techniką v̥rdhi nowy SP *kre̯iH-, stąd lit. dial. 13 Historycznie biorąc, jest to więc derywat od prs. na -ī-, nie zaś na -i-, jak u Vaillanta (1966: 417). 14 Co do rozwoju znaczeniowego zob. Sławski SEJP I 304, ESJS 182. 15 Chyba, że zwiążemy z tym pierwiastkiem wyraz čăs ‘czas’, przy założeniu budowy ča-s̑ i znaczenia etymologicznego ‘przerwa, chwila wytchnienia’ (?). ESJS 98 s.v. časǫ takiej filiacji nie bierze pod uwagę. 16 Derywat od prs. na -ū-, nie zaś -ii- (inf. -i-), jak u Vaillanta (1966: 417). Zob. wyżej gojiti, gnojiti oraz niżej *krojiti, *lojiti, pojiti. HIAT LARYNGALNY W JĘZYKACH BAŁTO-SŁOWIAŃSKICH | 61 krejù (krejaũ, kriẽti) ‘zbierać z powierzchni; łowić w płynie’, łot. kreju (krēju, krìet/krìēt) ‘zbierać śmietankę z powierzchni mleka’. Drw. kraj-V: 1. lit. nomen krājus m. ‘boki sita, rzeszota; obręcz’. – 2. ps. *krojiți, pol. kroić ‘oddzielać, używając ostrego narzędzia’, ros. krojú, kroiť ‘przesiewać zboże’, słń. krojím, krojíti ‘łupać, drzeć’17, scs. okrojenije n. ‘obrzezanie’. SW do kroj- widać w scs. krai, -ja m. ‘brzeg, skraj’. Drw. kraj-C: łot. kraistīt ‘rahmen, schmä(n)den, den Rahm, die Sahne von der Milch schöpfen’, überhaupt ‘abschöpfen von oben; oberflächlich machen’ (MEII 256), lit. kraitis m. ‘kosz, krobia’. 1.11. *li̯- I < *liH- SZ-V *li̯-: 1. łot. lija prt. ‘padał deszcz’, lit. įsilijo prt. ‘zaczęło na dobre padać’ < *li̯.i̯ā- < *liH-eh₂-, 2. lit. prs. infigowane lȳja/lī́ja ‘pada deszcz’ < *li-n-i̯- (forma oboczna lȳna ze skrzyżowania *lina < *li-n-H-e i lȳja), 3. nomina: li̯imas m. ‘ulewny deszcz’, li̯ùngas dial. ‘deszczowy, słotny’, li̯ùndra f. ‘źdźbź (czas, gdy deszcz pada i zamarza’). WSZ-V *li̯-: lit. palvėti ‘polać (o krótkotrwałym deszczu)’ ⇐ *li̯-ē-18. SZ-C *lī-: lit. lýti ‘(o deszczu) padać, lać’ = łot. līt (do tego prs. līst); lit. lýdyti caus. ‘trzymać na deszczu, aby zmokło’. SE *le̯iH- ‘gießen’ (LIV 363): lit. lejù, lieti ‘lać, wylewać’, łot. leju, liet (nowe caus. lit. líedinti caus. ‘sprawiać, że się leje, wylewa, przelewa’). Drw. lai-V: lit. ãtlaja f. albo ãtlajis m. ‘odlew, mielizna, miejsce płytkie w jeziorze’, ãtlajus m. ts., užúolaja f. ‘zalewisko nadrzeczne’. Drw. lai-C: lit. láistyti iter. ‘polewać, podlewać; wylewać łzy’19. N.B. Por. uwagę o ilajai m.pl. ‘glina do zalepiania dziur’, laitas m. ‘klepisko gliniane’ na końcu części I. 1.12. *li̯- II < *liH- SZ-V *li̯-: 1. ps. *lijọ prs. ‘leję’, ros. l’ju wraz z łot. dial. lij ‘pada deszcz’ (Endzelin 1922: §609), z *li̯.i̯e- < *liH-ē-, 2. ps. *lijati z *liH-éh₂-, co jest implikowane obecnością SW lijati (por. wyżej łot. lija). 17 Dwuznaczna formacja na SO: bądź causativum do *kr̥nēti se ‘odrywać się, odłączać się, odstawać’ (to zbudowane na starym prs. infigowanym *kr̥nō < *kri-n-H-é-), bądź iterativum do ps. *krejo (por. łot. kreju). 18 Wzdłużenie uwarunkowanego laryngalną stopnia zanikowego -i̯- w -ī- zachodzi również w pavijėti (s.v. *u̯ii- I). Odpowiednie -uu- ⇒ -ū- w papijūvėti (s.v. *pi̯eu-) i pasiūvėti (s.v. *si̯eu-). Samogłoska i jest przed naszym wtórnym i traktowana tak samo jak przed innymi spółgłoskami i to bez względu na to, czy są to resonanty, por. pagvėnti, pamny̌ti, patry̌nėti, pakylėti, czy obstruenty, por. pabvėdti (brid- ⇐ bred-), paskrydėti, paslydėti (*slid- ⇐ *sle̯id-), pakrypėti (*krip- ⇐ kreip-), palypėti, panysėti (*niš- ⇐ neš-), palytėti (*lit- ⇐ leit-), pamygėti, pavyzdėti (*vizd- ⇐ veizd-), pavyzėti (*viz- ⇐ vež-). Szczegóły u Otrębskiego (1965: §61nn.), choć trzeba zauważyć, że wskazywane przez autora osnowy prymarne tych duratiwów pozostawiają czasem do życzenia, por. krypsta dla kypėti, liečia dla *lȳtėti, šlysta dla *shȳdėti. 19 Akut wzorowany na osnowym lieti, dla polaryzacji względem laistyti ‘mazać, smarować, obrzucać mokrą gliną’ (leisti). 62 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI WSZ-V *līj-: scs. lijati ‘lać, -lewać’²⁰, wtórne intens. na -vati: izlivati ‘wylewać’. SZ-C *li-: scs. liti, sch. lĭti (se), dial. ljȉti, stpol. *lić ‘lać’. SE *lejH- ‘gießen’ (LIV 363): scs. lęjo ‘leję’ < *lejH-je- (zob. też wyżej *lii- I). Drw. * laj-V: ps. *lojiti iter. ‘lać, wylewać’, od tego scs. loji, -a m. ‘łój’, śn. łój, czes. lůj jako postvb. (znacz. etym. ‘płynny, lejki tłuszcz’). Brak w słow. SO *lě-C. 1.13. *mii- < *miH- SZ-V *mii-: łot. miju prt. do mīt ‘zmieniać, wymieniać’, < *mi.iā- < *miH-eh₂-. WSZ-V *mii-: słow. mijati ‘przemijać (o czasie)’ – zakłada prs. prymarne *mījǫ (sę) ‘zmieniam się’? SZ-C *mi-: 1. łot. mīt ‘tauschen’, refl. mītēs ‘mit einander tauschen, abwechselnd sich bewegen, wechseln, sich verändern’; iter. mistīt ‘öfters tauschen’ < *mi-stī-. – 2. scs. minǫti ‘przeminąć (o czasie)’. SE *mejH-. LIV 383 wymienia tylko anitowe *mej- ‘wechseln; tauschen, ändern’ (wed. ví mayante 3 pl. ‘zmieniają się’). W łotewskim prs. *meju²¹ zastąpione przez miju skutkiem wyrównania do prt. miju. Drw. *maj-C: 1. lit. atmainà f. ‘zmiana’, mainãi m. pl. ‘odmiana księżyca’²², 2. scs. měna f. ‘wymiana’. 1.14. *nĭi- < *niH- SZ-V *nii-: łot. niju prt. do nīt, nīt < *ni.iā- < *niH-eh₂-. SZ-C *ni-: łot. nīt, nīt ‘wykonywać ruch kołowy’, sviestu nīt ‘ubijać śmietanę na masło’. SE *neiH- ‘führen, leiten’, por. wed. náyati ‘prowadzi’, het. nēanzi 3pl. ‘kierują (powożą), posyłają’ (LIV 406). W łotewskim prs. *neju zastąpiono przez niju skutkiem wyrównania do prt. niju. W LIV brak wzmianki o vb. łot. 1.15. *pii- I < *pih₃- SZ-V *pii-: scs. pijetǫ prs. ‘piję’ < *pih₃-e- (allomorf *pih₃- z metatezy *ph₃i-), por. ros. pju, pješь (inf. pitь), p’jányj, ukr. pju (inf. pytý)²³. WSZ-V *pii-: scs. upijati sę ‘upijać się’ (wtórne intens. na -vati: opivati sę ts.²⁴, do czego pivo n. ‘napój’ jako postvb.). ²⁰ Warto zbadać, czy lijati nie może być refleksem ps. *lъj-ē-, tj. formacji paralelnej do lit. patyjęti, zob. wyżej. ²¹ Por. łot. meju do miet ‘wbijać pal, palę’. ²² Brak akutu jest dowodem na to, że nomina te derywowano od SZ-V *mii-, a nie od SE-C *mej-. LIV 383 podaje tylko anitowe *mej- ‘wechseln; tauschen, ändern’. ²³ Inaczej Stang (1942: 46), który (niesłusznie) operuje pierwiastkiem anitowym *pej-. ²⁴ Por. sc. posmijati se obok starszego posmijati se ‘naśmiewać się’. Wtórny sufiks -vati pochodzi z resegmentacji zaszłej w typie oplivati scs. ‘oplwać’ ⇒ opli-vati (według pli-noti ‘plunąć’), poči-vati ‘odpoczywać’ ⇒ poči-vati (według *poči-noti ‘spocząć’). HIAT LARYNGALNY W JĘZYKACH BAŁTO-SŁOWIAŃSKICH | 63 SZ-C *pī-: scs. piti ‘pić’. SE *peh₃- > *peh₃-i- (por. notację *peh₃(i)- ‘trinken’ w LIV 417). Drw. *pai-V: słow. napojiti caus. ‘dać pić, napoić²⁵ (postw. napoji, -a m. ‘napój’, por. wyżej lojĭ ‘łój’). 1.16. *pii- II < *piH- SZ-V *pii-: 1. lit. pijo prt. do pyti (zob. niżej), 2. prs. infigowane pīja ‘wzbiera mlekiem’ < *pi-n-i-²⁶, od *pi.ie- < *piH-é-. SZ-C *pī-: 1. lit. pyti ‘wzbierać mlekiem (o wymionach krowich)’, išpyti ‘rozmoknąć (o gruncie, drożdże)’; pýdyti caus. ‘masować wymię przed dojeniem, aby napłynęło doń mleko’, 2. ps. *pitǫ ‘syty, nasycony’ < *piH-tó-, które dało podstawę vb. denom. scs. pitěti sę ‘sycić się, żywić się’ (od tego caus. pitati ‘sycić, żywić, karmić; wychowywać’) oraz sb. scs. pišta f. ‘pokarm’, sch. pića, stpol. pica²⁷. SE *peiH- ‘anschwell(en)’ (LIV 419), por. wed. pāyate ‘tryska (o mleku)’. Allomorf na SO może tkwić w lit. pěnas m. ‘mleko’ < *păina- < *pojH-no- (zob. šiena s.v. šii- II). Brak w lit. SO *pai- od pij-. 1.17. *prii- < *priH- SZ-V *prii-: słow. *prĭjǫ ‘okazuję przyjaźń, przychylność’ – implikowane obecnością iteratywu na SW prijati ‘sprzyjać komu, być komu przychylnym’²⁸. Rekonstrukcja *pri.ie- < *priH-é-. Por. wed. priyá- ‘miły, pożądany; swój, do swoich zaliczany’ (obok prs. prináti ‘cieszy się czymś, jest zadowolony; rozkoszuje się czymś’ < *pri-né-H-ti (Mayrhofer EWAI AII 189). Por. odpowiedni SZ do *bʰeiH-, *leiH-, *ueiH-. SZ-C *pri-: w bśl. niezaświadczony. Por. wed. prītá- ‘przyjaźnie nastrojony’ < *priH-tó-, prīti- f. ‘radość, zadowolenie’ < *priH-tí- (Mayrhofer EWAI AII 181). SE *preiH- ‘erfreuen, Liebes erweisen’ (LIV 441): prs. cs. přējǫ, stczes. přěju (Trautmann 1923: 231). W bałtyckim jest łot. priēks ‘radość’ (ME III 393) < *prei-ka-. Co do budowy por. łot. spēks ‘siła, moc; mnóstwo’, lit. spēkas ‘siła, moc’ (do spēju, spėti ‘mieć wolny czas’, suspėti ‘zdążyć’ < *speh₁-) i scs. znakъ ‘Kennzeichen’ < *žnō-ka- (do znajǫ, znati ⇐ *gneh₃- ‘poznać’). 25 Derywat od prs. na -ī-, nie zaś -ī- (inf. -i-), jak u Vaillanta (1966: 417). Zob. wyżej gojiti, gnojiti, *krojiti, *lojiti. 26 Wątpliwa jest rekonstrukcja pȳja jako *piH-ié- w LIV 419/ Przy regularnej kontynuacji danej proformy musielibyśmy otrzymać akutowane †pýja. Forma taka byłaby całkiem nieregularna, ponieważ bałtycki nie łączy sufiksu -i̯e/o- z osnowami na *-iH-, por. przyp. 6. 27 Sporna jest przynależność ps. *pirъ, scs. piro ‘ugoszczenie, Gastmahl’; równie dobrze może należeć do scs. piti ‘pić’. 28 Wobec faktu, że prijati niczym nie odróżnia się od iteratywów jak scs. lijati ⇐ *līj- (s.v. *lii- II) oraz lit. palyjėti ⇐ *līj- (s.v. *lii- I), słow. mijati wobec łot. miju (s.v. *mii-), scs. upijati sę wobec pijętǫ (s.v. *pii- I) nie widać potrzeby przyjmowania za Vaillantem (1966: 293) zapożyczenia z goc. fijōn ‘być przyjaznym’. 64 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI 1.18. *ri̯- I < *riH- SZ-V *ri̯-: 1. łot. ri̯u prs., ri̯u prt. do rīt (zob.), lit. nur̄jo prt. ‘połknąć, pożar’, z *rih₂-e-, -eh₂-, 2. lit. prs. infigowane rī̀ja/rīja < *ri-n-i- (forma oboczna rīna ze skrzyżowania *rina < *ri-n-H- i rīja), 3. nomina: lit. rījikas m. ‘żarłok’, rījimas m. ‘żarcie, pożeranie’. SZ-C *rī-: lit. rýti ‘łykać, pożerać’, łot. rīt ts. (intens. ristīt ‘szybko pożerać’)²⁹. SE *reh₂- ⇒ *reh₂i-: Postać pwk. *rih₂- przedstawia zmianę metatetyczną z *rh₂i- jako SZ do *reh₂i-, to z kolei wyabstrahowane z prs. *reh₂-ie-, por. łot. rāju ‘ganię, besz­tam’. Brak w lit. SP *ro-C²⁹. Drw. rai̯-V: lit. rajōti ‘żuć, przeżuwać’, rajùs ‘żarłoczny’, prarajà f. ‘otchłań, przepaść’. 1.19. *ri̯- II < *h₃riH- SZ-V *ri̯-: ps. *řijęnu < *HriH-en-, zmienione w scs. otъ-rivenŭ ‘odepchnięty, odrzucony’ (Vaillant 1966: 232), z v przeniesionym z synonimicznego otъ-rinovenŭ albo też z vb. otъ-rūvati ‘oderwać’. SZ-C *rī-: scs. rǫti se ‘runąć, zwalić się’, otъrinǫti ‘wypędzić, odrzucić’, iter. otъ-rivati ‘wypierać, odpychać’, urivati ‘obstępować’. SE *h₃rejH- ‘wallen, wirbeln; fließen’ (LIV 271). SZ w wed. riṇāti ‘läßt strömen, läßt laufen’, rīyate ‘strömt, läuft’. Por. WSE scs. rějǫ, rějati ‘biec, toczyć się (o wodzie)’ (drw. rě-ka ‘prąd, rzeka’). Drw. rai̯-V: ps. *rojī m., ros. roj, pol. rój (pszczeli); ps. *vǫz-rojī m., pol. (w)zarój ‘miejsce, gdzie wytryska woda, źródło’. 1.20. *si̯- I < *siH- SZ-V *si̯-: lit. sijóti ‘przesiewać, przepuszczać przez sito’, apsijóti ‘obsiewać ziarnem’ < *si̯ā- < *sih₁-eh₂-. Postać pwk. *sih₁- przedstawia formę metatetyczną *sh₁i- jako SZ do *seh₁i- (to z kolei wyabstrahowane z prs. *seh₁-ie- ‘sieje’). Por. scs. sějǫ < *seh₁-ie-, inf. sěti obok sějati31 ‘siać, przesiewać’. SZ-C *sī-: lit. sýtas m. dial. ‘wielkie sito do przesiewania zboża, przetak’. SE *seh₁i- ‘eindrücken, einsetzen’ ⇒ ‘säen’ (LIV 469). Drw. sai̯-V: lit. sajùs ‘czym można wiele zasiać’, które ma za synonim sėjùs, jest synchronicznie łączone z sėti ‘siać’ (prs. sėju) i świadczy o zmieszaniu pierwiastków oznaczających ‘siać’ (*sē-) i ‘przesiewać na sicie’ (*si̯-). Forma pierwiastkowa saj- tak się ma do sij- jak np. spar- do spir- (sparùs ‘bystry, żwawy’ ⇐ spìrti m.in. ‘naglić, nalegać’). 29 ME₃ 540 za Osthoffem łączyli z wed. riṇāti ‘läßt strömen, läßt laufen’, rīyate ‘strömt, läuft’. Dziś LIV 271 przypisuje formy wedyckie do pwk. pie. *h₃eiH- ‘wallen, wirbeln’ ⇒ ‘fließen’, ale nie wymienia tam lit. rýti. 30 Gdy zaś chodzi o lit. rėju, jau, rieti obok rėjau, rieti ‘gderać, łyże’, to najłatwiej objaśnia się ono jako derywat typu vrddhi: *rēi-C < *reih₂- od SZ *rih₂-. Por. pwk. *reh₂(i)- ‘schreien, brüllen’ w LIV 543. 31 Co do sufiksu *-ā- por. lit. sėjo ‘siał’ jako prt. dotworzone do prs. sėj-a, etymologicznie sė-ja ‘sieje’ < *seh₁-ie-. HIAT LARYNGALNY W JĘZYKACH BAŁTO-SŁOWIAŃSKICH | 65 – Intonacja wyrazów lit. sietas ‘sito’, sch. sìto przemawia za praformą pbł. *séi̯ta- < *séih₁-to-. Ta z kolei może być interpretowana jako formacja vr̥ddhi do SZ *sih₁- (por. objaśnienie lit. siena s.v. sij- II)³². 1.21. *sij- II < *siH- SZ-V *sij-: 1. lit. sijo prt. ‘wiązał’, 2. prs. infigowane sȳja < *si-n-i-³³, 3. nomina: sijā f. ‘belka wiążąca konstrukcję, więź’ < *si.iā- < *sih₂-eh₂-; atāsija f. dial. ‘pręt lub sznur łączący osie przednich kół z hołoblą’, liter. ātsija ts. – Postać *sih₂- z metatezy *sh₂i-, tj. SZ do neopi erw iastka *sh₂ei-, który został wyabstrahowany z prs. *sh₂-ei̯é- (lit. *sajù, por. typ scs. stojǫ ze *sth₂-ei̯é-, SE *steh₂-).³⁴ – Lit. prs. sinù dial. ‘wiążę’ może mieć prastarą formację infigowaną, *si-n-h₂-e-³⁵ od *sih₂- (inf. °sȳti), por. wed. sināti ‘pęta, wiąże kopyta’ < *si-né-h₂-ti. SZ-C *sī-: lit. sī-: užsī́ti ‘przywiązać’, susyti ‘związać z czym’ < *sih₂-C. – Na formację vr̥ddhi wygląda lit. siena f. ‘ściana (pleciona); granica’ < *sei-nā < *sei̯h₂-neh₂-³⁶. SE *seh₂-, por. wed. ā́va sāt ‘bindet los’ (LIV 471). W bałtyckim wtórnie *sei̯h₂- od SZ *sih₂- (vr̥ddhi): lit. dial. sejù ‘wiążę’ < *sei̯h₂-e-. Na prezentanym sej- opierają się inf. sieti (brak *sieti!) i prt. sėjau. W związku z tym należy w odniesieniu do pierwiastka w SE odnotować zatratę jego charakteru setowego³⁷. N.B. Obecność ne opierwiastka sej- nie pozwala jednoznacznie zinterpretować litewskich derywatów na SO jako opartych o SZ-V sij-. Dotyczy to vb. sáistyti ‘obwiązywać’ (akut analogiczny) i nominów pasaitas m. ‘uwięź, powerek’, atāsaja albo atsajā f. (jest to wariant wyrazu atāsija, zob. wyżej). 1.22. *ui̯i- I < *uiH- SZ-V *ui̯i-: lit. vijo prt. ‘zwijał; pędził, gnał’ < *ui.iā- < *uih₁-eh₂-, nuvijóti iter. ‘odwijać, rozwijać’, ī̯vijas ‘kręty, kręcony, spiralny’, vijōklis m. ‘powój’. WSZ *ūi-: lit. pavȳjė́ti ‘pognać, przegnać nieco (np. kury z ogrodu warzywnego)’, por. palȳjė́ti i dalsze paralele s.v. *lii- I. SZ-C *ūi-: lit. nuvýti ‘uwić, wijąc zrobić; odpędzić, przepędzić’, įvýti ‘wwić; wpędzić, wepchnąć’. SE *uei̯h₁- ‘sein Augenmerk richten auf, trachten nach’ (LIV 609), por. lit. vejù dial. ‘gnam, pędzę; zwijam’ < *uéih₁-e-. ³² Mniej prawdopodobna jest hipoteza metatezy *séh₁i-to- > *séi̯h₁-to- (Smoczyński 2001: 150f.). ³³ Do tego dwuznaczne syjęti ‘być związanym’: derywat albo od prs. syj(a) albo SW do sij- (por. typ palȳjė́ti s.v. *lii- I). ³⁴ Mniej prawdopodobne wydaje się tu *sh₂i- jako wynik resegmentacji prs. *sh₂-i̯é-, por. wed. ā́va syāti ‘bindet los’, het. ishiyanzi 3pl. ‘wiążą, pętają’. ³⁵ Od resegmentowanego sin-ù utworzono prt. sin-iau̯ (neopwk. sin-). ³⁶ Budowa jak w pienas ‘mleko’ wobec pūti, pija, pijo ‘zbierać mlekiem (o wymionach)’. ³⁷ Gdyby odziedziczony SE utrzymał się w litewskim, to wydałby prs. †sóju < *sá-ie- < *séh₂-ie- (por. klóju ‘ścielę, nakrywam’ < *klā-ie- < *kléh₂-ie-, stóju ‘staję’ < *stā-ie- < *steh₂-ie-). 66 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI Drw. uąj-V: 1. lit. vajóti iter. ‘pędzać, nawijąć’, łot. vajât ‘prześladować’. Nomina: vajīs m. ‘goniec’, vajà f. ‘wygon, pastwisko’ (stpr. wayos EV 282 ‘Wiesen, łąki’), įvajųs m. ‘kręty’, 2. scs. voi, -ja m. ‘wojownik; wojsko’. Drw. uąj-C: lit. vãiras m. ‘ster, kierownica’, vainikas m. ‘wieniec’ (= słow. věnьcь), z drw. pośredniego *uąj-ni- ‘wicie, splatanie’ (por. wed. veṇíḥ ‘splot włosów, warkocz’). 1.23. *uii- II < *uiH- SZ-V *uii-: ps. *-vĭjetù prs. ‘zwija, splata, łączy’ < *uḭ.ie- < *uih₁-éh₂-, por. WSZ scs. °vijetù. SZ-C *uī-: 1. scs. viti ‘wić, zwijać’ (-vinǫti38), sch. vìti, 2. lit. výti (zob. wyżej) < *uih₁-C. SE *ueih₁- ‘umwickeln, umhüllen’ (LIV 610). Por. lit. vejà s.v. *uii- I. Drw. *uąi-V: scs. povoi, -ja m. ‘suknia, chusta do owinięcia’, słow. ‘wijąca się roślina, powój’. 1.24. *ži- II < *ǵhiH- SZ-V *ži-: lit. žiōju, žiōti ‘rozdziawiać się’. Forma ta jest wynikiem synkopowania starszego *žijāti⁳⁹ = ps. *žijati (sch. žjāti, žjām) < pbśl. *ži.jā- < *ži.HaH- < *ǵʰih₁-eh₂⁴⁰. WSZ-V *ži-: scs. zijati ‘ziać otworem’. SZ-C *ži-: scs. zinǫti ‘otworzyć usta, rozdziawić się’, łac. hīscō < *ǵʰih₁-C. Ten SZ jest metatetyczną formą starszego *ǵʰh₁i-C, związanego z niepierwiastkiem *ǵʰeh₁-, który się pojawił w wyniku reanalizy ie-prs. *ǵʰeh₁-ie-, por. scs. žějǫ41 . Brak derywatów na SO od žij- (w odróżnieniu od gij-, rij-, zob. wyżej). SE *ǵʰeh₁- ⇒ *ǵʰeh₁i- ‘den Mund aufsperren, gähnen’ (LIV 153). Zwraca uwagę brak lit. *žėju, *žėti. 1.25. Hiat lrg. *-iHV zaświadczony pośrednio w derywacie na stopniu o: SZ-V *dij- SZ-C *di-: łot. dīdīt ‘tanzen lassen’. SE *deih₁- ‘dahinjagen, eilen’ (LIV 91, gr. διένται): łot. deju, diet ‘skakać, tańczyć’. Drw. *dai-C: lit. dainà 4 pdg. akc. ‘piosenka’ < *dai-nā- (znacz. etym. ‘śpiewanie do tańca’?). Gdyby ten wyraz był derywatem od SE, to pokazywałby akut (*dāina). SZ-V *li- (zob. wyżej s.v. *lii- I) 38 Por. scs. povinǫti sę ‘podporządkować się, poddać się’, povinǫti być ‘być poddanym, podlegać komu’. 39 Dla synkopy w sylabie przedakcentowej por. jako paralele: 1. niókoju ‘niszczę, pustoszę’ z *nijokōju, vb. denom. od nījoks ‘żaden, ni jeden’, 2. nãuȳgi ‘czyż nie?’ (< *ne-jau-gi). Zob. Smoczyński (2001: 139, 252). 40 Mało prawdopodobna jest rekonstrukcja osnowy denominatywnej *ǵʰ.(i)eh₁-,ie-, wysunięta w LIV 153 w celu wyjaśnienia rzekomo odziedziczonej osnowy prabałt. *ž-ia- (> lit. žiō-). 41 Rasmussen (1989: 52) widzi nierozszerzony SE *ǵʰeh₁- w nomen gr. χήμη ‘małż’; miarka (znacz. etym. ‘Gähnen’?). HIAT LARYNGALNY W JĘZYKACH BAŁTO-SŁOWIAŃSKICH | 67 SE *h₁eiH- ‘smarować, beschmieren’ (LIV 247, łac. linō, -ere, het. halina- ‘glina’). Drw. *lai-V: lit. ilajai m.pl. ‘glina do zalepiania dziur (w piecu, polepie)’. Drw. *lai-C: lit. laitas m. ‘klepisko gliniane’. N.B. Pod względem semantycznym jest to dla obu wyrazów lit. lepsze umiejscowienie niżeli s.v. *lii- I ‘lać, wylewać’. SZ-V *sujj- SZ-C *suj- SE *suejH- ‘schwinden’ (LIV 553, stwn. swīnan): brak lit. *śvieti. Drw. *suaj-V: lit. svaj-d ‘marzenie’ ⇒ svajōti, -ōju ‘marzyć; roić sobie; mówić głupstwa; chodzić bez celu; dąć (o wietrze)’; łot. svajāt ‘faseln, Unsinn reden, flunkern’. Drw. *suaj-C: *svái-ta f. ⇒ denom. svāitėti ‘bredzić, majaczyć; mówić głupstwa; błąkać się’. Tu może i lit. svai-gùs ‘odurzający, upajający’ (denom. svaigštù, svaigti ‘odurzać się, upajać się, tracić przytomność’). 2. ŚLIZG u W POZYCJI *u.HV 2.1. *blių- I zam. *bluų- < *bʰluH- SZ-V *blių- (*liu uogólnione ze SE): lit. bliuvóti iter. ‘beczeć, ryczeć, porykiwać’. Zamiast *bluvóti, to z *blu.uā- < *bʰluH-eh₂-. Paralele s.v. *diųu-, *skių-. SZ-C *bliu- ⇒ *blju- (*li uogólnione ze SE): lit. prabliūti ‘zacząć ryczeć’, subliūti ‘zaryczeć; krzyknąć’. Zamiast *blúti, por. gr. γλύει ‘sprudelt, kocht über’. SE *bʰleuH-: lit. bliáuti ‘ryczeć, beczeć’ < *bliąu-C, por. gr. φλέει ‘fließt über’ (LIV 74). 2.2. *blių- II zam. *bluų- < *bʰluH- SZ-V *blių- (*liu uogólnione ze SE): scs. bljīvati iter. ‘wymiotować’ (też z praeverbiami iz-, o-). Zamiast *blūvati, to z *blu.uā- < *bʰluH-eh₂-. Por. prawidłowe pod względem głosowym *lių w scs. pljīvati s.v. *(s)pių-. SZ-C *bliu-: brak słów. *bly- < *bʰluH- (por. kryti, kryją s.v. *kruų-, tryti, tryją s.v. *truų-). SE *bʰleuH- ‘überströmen’ (LIV 74). Zamiast spodziewanego ps. *blovǫ (*bljuti/*bluti)⁴² ustaliło się w scs. bljujo (bljīvati), z blju- właściwym dla pozycji antekonsonantycznej, zob. wyżej lit. bliáuti ‘ryczeć’⁴³. 2.3. *bruų- I < *h₃bʰruH- SZ-V *bruų-: 1. lit. daw., dial. bruvìs f. ‘brew’, acc. brùvį⁴⁴, też brùvē. – 2. scs. brŭvĭ, -i f. ‘brew; powieka; rzęsa’, pol. brew, brwi < pbsl. *bru.uin (acc. sg.) < *h₃bʰruH-m̥. 42 Por. rovǫ :: rjuti/ruti (pwk. *h₃reuH-), trovǫ :: truti (*treuH-) oraz anįtowe plovǫ :: pluti (*pleu-), slovǫ :: sluti (*kleu-). 43 W znaczeniu ‘wymiotować’ litewski utrzymał stary czasownik: vēmti (vemiu) < pie. *u̯emh₁-. 44 Nom. o temacie na -i- odtworzono do formy acc. sg. na *-im < *-m̥. 68 WOJCIECH SMOCZYŃSKI SZ-C *bru-, por. wed. bhrū́h, acc. bhrū́vam, gr. ὀφρύς, ὀφρύα ‘brew’. SE *h₃bʰreuH-. Brak refleksu psł. *br̥āu-C. 2.4. *bru̯- II < *bʰruH- SZ-V *bru̯-, zob. WSZ-V. WSZ-V *brū-: lit. brū́vėti, prs. -iù/-ė́ju ‘harować, ciężko pracować, męczyć się’ (LKŽ). SZ-C *brū-: lit. brū́dyti ‘wysyłać spiesznie’⁴⁵: Brūdýk, kol išbrūdysi šeimyną į pievą suimti śieną prieš lietų, t. y. ‘siusk ko greičiausiai’ (LKŽ). W tym samym znaczeniu pojawia się quasi-prymarne vb. brū́du, brū́dau, brū́sti (LKŽ), które wygląda jak derywat wsteczny od poprzedniego. SE *bhreuH- ‘aufbrechen’ (LIV 81): lit. briáutis, -jasi/-nasi ‘wdzierać się, leźć przemocą’, obok bráutis ts., z niepalatalnym r pochodzącym z prs. bráujasi, gdzie doszło do dysymilatywnego zaniku i przed sufiksem -i̯a- (por. máuju s.v. *mu̯- II). Zob. *bru̯- III. 2.5. *bru̯- III < *bʰruH- SZ-V *bru̯-: ps. *brūvь, -i f. ‘mostek, kładka z kłody przerzuconej nad potokiem’, przez asymilację samogłosek (ESJS 85) zmienione w *brǔvь: strus. brū̆v obok brūvь, sch. sh. brv, stczes. břev, gen. břvi. Szerzej rozpowszechniony jest drw. na -no-: scs. brīvno, brūvino n. ‘bierwiono, belka’, stczes. břevno, stpol. birzwno. Etymologia niepewna, zob. ESJS 85. Może do pie. *bʰreuH- w znaczeniu ‘tryskać (o wodzie bijącej z głębi ziemi)’, por. lit. briáutis ‘wdzierać się, leźć przemocą’, ros. brujá ‘silny prąd wody’, bruítb ‘płynąć wartko’, dalej gr. φρέαρ, -ατος n. ‘studnia’, goc. brunna m. ts. Wtedy mogłoby tu chodzić o drewno służące do okładania ścian studni albo źródła’. 2.6. *bu̯- < *bʰuh₂- SZ-V *bu̯-: lit. 1. bū́vo prt. ‘był’ < *bu.u̯á < *bʰuh₂-eh₂-, 2. prs. infigowane bū́va/bū́va ‘bywa, jest’ < *bu-n-u- (forma oboczna bū́va ze skrzyżowania *būna < *bʰu-n-H- i bū́va), 3. lit. buvóti iter. ‘bywać gdzie, zatrzymywać się, bawić’, 4. scs. zabūvenŭ ‘zapomniany’⁴⁶, 5. stpr. buwinayti 2 sg. imper. ‘wohnt, żyjcie’. WSZ-V *bu̯-: 1. bū́vis m. ‘byt, istnienie’, 2. scs. byvati ‘być, stawać się’, byvati sę ‘dziać się’, zabývati ‘zapominać’, pribyvati ‘być przy czym, przybywać’. Czy należy tu założyć jako osnowę ps. *būvati, paralelnie do lit. buvóti? Por. žyvati ⇐ žūvati, prs. zovo, *ryvati ⇐ rūvati, prs. *rovo. SZ-C *bū-: 1. lit. būti ‘być’, 2. scs. byti ‘być’, sch. biti. SE *bʰuh₂-, wtórnie *bʰeuh₂- ‘wachsen, entstehen, werden’ (LIV 83). ⁴⁵ Caus. na -dyti jak np. pū́dyti obok pū́ti i *pūvéti, zob. s.v. *pu̯- I. ⁴⁶ To zam. *zabūvonŭ, z *bu.ana- < *bʰuh₂-eno-. Zob. niżej *krīvenŭ, *mūvenŭ, *trīvenŭ. HIAT LARYNGALNY W JĘZYKACH BAŁTO-SŁOWIAŃSKICH | 69 Drw. *baų-V: ps. *bovǫ prs. ‘przebywam gdzie’ (por. wed. bhávati ‘jest, staje się, dzieje się’) jest implikowane przez słow. baviti ‘bawić, weilen’, scs. izbaviti ‘wybawić, uratować’, z pochodzenia iter.-caus. ze wzdłużonym SO, *bōų-i-. Por. plaviti ⇐ plovǫ, traviti ⇐ trovǫ47. Zwraca uwagę brak w litewskim SO *bav-V/*bau-C. 2.7. *dinžų- < *dŋ́h-uh₂- SZ-V *dinžų-: stpr. insuwis ‘język’48, lit. liežùvis49. Chodzi tu o SZ sufiksu *-ueh₂-: *dŋ́h-uh₂- do pie. *dŋ́h-ueh₂- (Rasmussen 1989: 88). Por. wed. juhú- f. ‘język; język Agniego = płomień’ (Mayrhofer EWAIa, 591). – W słowiańskim na podstawie ps. *dęzuv-V utworzono nom.sg. *dęzy, od tego *dęzy-kū, które następnie przez adideację do lizati ‘lizać’ (pie. *leiǵʰ-) zmieniło swą formę na *lęzykū i w końcu – niejasną drogą – na języki (por. łac. lingua zam. stłac. dingua). 2.8. *džių- zam. *duų- < *dʰuH- SZ-V *džiu-: lit. džiuv- w l. (nu)džiūvo prt. do džiūti (LKŽ)⁵⁰, 2. prs. infigowane džiūva zam. *dūva; odziedziczone było *dūna < *dʰu-n-H-), 3. džiuvinti caus. ‘suszyć’ (LKŽ), 4. nomina: džiuvėsis m. ‘zeszła kromka chleba; człowiek wychudły, wysuszony’, džiuvinys m. ‘to, co przeznaczono do suszenia; susz’. WSZ-V *džiu-: prt. (nu)džiūvo ‘wysechł’. SZ-C *džiu-: lit. džiūti ‘schnąć, usychać, więdnąć’ (prs. džiūsta), łot. žūt. Por. pūti s.v. *puų-. SE *dʰeuH-: 1. lit. džiáuti (džiáuju, džioviau) ‘wieszać do suszenia, suszyć’, łot. žāut < pbalt. *diāu-. – 2. Ze zmianą eų > oų należy tu ps. *dovǫ, *duti ‘nadymać się; dąć, wiać’: scs. naduti se, dujeti se ‘nadąć się’, sch. dūti, dūjem51. SW *dōų-V do *dōų-V widać w scs. podaviti ‘udusić; przygnieść, zniweczyć’ (pierwotne caus. ‘pozbawić tchu’; inaczej ESJS 124, LIV 130). N.B 1. Bałtycki pokazuje uogólnienie w całym paradygmacie nagłosu dź- < *d₁- ze SE, w związku z czym brak tu alternantów z d-: *dū-C/*duų-V (SZ) < *dʰuH- i *dāų-C (SO) < *dʰoųH-. Na tym tle także džiuv- < *džiu- musi być innowacją na miejscu *duv-. N.B 2. Jeśli możliwy jest związek lit. džiáu-/džiū- ‘suszyć, schnąć’ z pie. *dʰeuh₂- ‘dymić, odymiać’ (zob. Smoczyński 2001: 155), to oczekiwany dla pbalt. nagłos d- może być ewentualnie poświadczony w dwu wypadkach: po pierwsze w czasowniku slń. diti 47 Inaczej ESJS 258, gdzie izbaviti wywodzi się od *jьzbyti jak zabaviti od zabyti. 48 Zanik d-, na co paralelami są lit. ilgas ‘długi’ < *d’ilgas, z pie. *dʰl̥ghó- (por. scs. dlъgъ, sch. dūg) oraz āšara ‘iza’, należące do osnowy *dašru < pie. *d(r)ak’ru, por. gr. δάκρυ n., stłac. dacru-ma. 49 Zmienione w pierwiastku przez nawiązanie do liežùti ‘liżę’ (pie. *leiǵʰ-). 50 Por. supūvo ‘zgnił’ do pūti (s.v. *puų-). 51 Do tego jako perfectivum scs. vъdnǫti ‘zaczerpnąć powietrza, westchnąć’; slń. dúniti o uderzeniu wiatru, stpol. dunąć ‘wionąć, flarę’. 70 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI (prs. díjem) ‘duften, wehen’ < ps. *dyti < *dʰuh₂-C, por. typ scs. kyti, kyjǫ (s.v. *kruų-), ryti, tryjǫ (s.v. *truų-); po drugie w izolowanym rzeczowniku lit. dūlis, -io m. ‘próchno używane przy odymianiu pszczół’, od adi. *dūlas < *dʰuh₂-ló-⁵² (formacja równoległa do dūmai m. pl. ‘dym’ < *dʰuh₂-mó-, zob. LIV 131). 2.9. *griuų- zam. *gruų- < *gʰruH- SZ-V *griuų-: 1. lit. grìuvo ‘runąć’, prt. do grìūti, zam. *gruv-ā- < *gʰruH-eh₂-, z r’ według SE (zob.), 2. prs. infigowane grìųva ‘wali się’ < *gʰriu-n-u-, zam. *gru-n-u-; jeszcze starsze *grūna < *gʰru-n-H-, por. war. grìūna), 3. sb. gr(i)uvėsiai m. pl. ‘ruiny’. SZ-C *grių-: lit. grìūti ‘zwalić się, paść w dół, runąć’ (zam. *grūti). SE *gʰreHų- ‘stürzen, losstürzen’ (LIV 182) ⇒ *gʰreuH-, pbalt. *gʰriāų-: lit. gríauti, griáunu, grióviau ‘wywrócić i strącić, zwalić, zburzyć’. 2.10. *guų- < *guH- SZ-V *guų-: 1. łot. guvu ‘chwyciłem’ prt. do gūt, od *gu.ųā- < *guH-eh₂; 2. w lit. brak prt. *guvaĩ, jest za to nomen guvìs ‘sprawny, zwinny; żywotny, prędki jak iskra’. SZ-C *gū-: łot. gūt ‘chwycić, złapać, dostać’ (prs. gūnu a. gūstu⁵³), iter. gūstīt. SE *geųH- ‘erlangen’ (LIV 167): lit. gáuti ‘dostać, otrzymać’ weszło na miejsce *gʰiāų-. Nagłos wyrównany do formy SZ, przy czym prs. gáunu każe się tu liczyć także z oddziaływaniem starej formacji infigowanej *gunū < *gu-n-H-é- (podobnie w wypadku šáunu obok inf. *šiáuti, zob. s.v. *šuu-). 2.11. *klių- zam. *kluų- < *kluH- SZ-V *klių-: 1. lit. pakliùvo prt. do kliùti. Zamiast *kluv-ā- < *kluH-eh₂-, z l’ według SE, 2. prs. infigowane kliųva ‘popada gdzie, w co; zawadza’ < *klių-n-u-, zam. *klu-n-u- (jeszcze starsze *klūna < *klu-n-H-, por. war. kliūna). SZ-C *klių-: lit. kliùti ‘dostać się; zawadzać’. SE *kleųH-, pbalt. *kliaų-: lit. kliáutis (kliáujuosi, klióviausi) ‘łączyć się, zadawać się, wdawać się z kimś; ufać komu’. 2.12. *knių- zam. *knuų- < *knuH- SZ-V *knių-, zob. WSZ-V. WSZ-V *kniū-: lit. kniūvynės f.pl. ‘bójka’ (znacz. etym. ‘szarpanina’). Wtórny wariant knyvynės ‘kłótnia, niezgoda’. Nagłos kn- wzorowany na SE (zob.). SZ-C *knū-: łot. knūdu a. knūstu, knūdu, knūst ‘swędzieć’, āda knūd ‘skóra swędzi’. Temat na -d- uogólniony z prs. *knū-da < *knuH-dʰ-e-, znac. etym. ‘drapie się’. Obok tego krótkowokaliczne knūd “swędzi”, knūdēt, dotąd niewyjaśnione. 52 Por. uwagę o púliai s.v. *puų-. 53 Nie można wykluczyć analizy *gun-stu, to z odnowienia *gunu < *gu-n-H-e. HIAT LARYNGALNY W JĘZYKACH BAŁTO-SŁOWIAŃSKICH | 71 SE *kneuH- ‘kratzen’ (LIV 326, gr. χνύω ‘drapie’), pbałt. *kni̯au-: lit. kniautis, kniąjuosi, knióviausi ‘bić się, szarpać się z kimś’, atsikniauti ‘(o strupie na ranie) oddzielić się, odstawąć’. Szerzej rozpowszechnione jest kniausiu ‘grzebać w czym, ryć, przewracać; szukać czego’, refl. ‘zagłębiać się (ryjąc w ziemi, słomie)’, kiedyś należące do inf. *kniau-séti. 2.13. *kruu- I < *kruH- SZ-V *kruų-: 1. ps. *krùvenǫ ‘okryty’, scs. nepokrývenǫ ‘niepokryty’⁵⁴ < *kru.ę.no- < *kruH-eno-; scs. pokrývati ‘pokrywać, zakrywać’ < *kruH-eh₂-, 2. łot. kruva ‘kupa (malkas kruva ‘kupa drewna’); pagórek, wzniesienie’ (war. kruva, z r przeniesionym ze SE, zob. niżej), 3. niepewna jest przynależność łot. kruvesis m., które oprócz ‘der Höcker’ (zob. wyżej kruva) oznacza też ‘hartgefrorener Kot auf dem Wege, Felde’, zob. ME II 291 (tu porównanie z gr. κρύος ‘mróz’, κρύσταλλος ‘lód’). WSZ-V *krū-V: 1. scs. pokryvati iter. ‘pokrywać, zakrywać’, 2. lit. krūvà f. ‘kupa (kamieni, drewna, słomy, gnoju); gromada ludzi’ (denom. krūvyti albo krūvóti, krūvuoti ‘składać na kupę’). SZ-C *krū-: 1. scs. kryti, kryją ‘okrywać’ (paralela s.v. *trų-), 2. lit. krūšnis, -ies f. ‘kupa, stos kamieni’. SE *kreųH-: łot. krąūt, krąūju ‘składać do kupy, gromadzić, ładować’ < *kri̯ąu-C. Wtórny nagłos kr- w lit. kráuti ‘składać, nakładać’ jest następstwem dysymilacji zaszłej w formie prs.: *kriáuju > kráuju (por. máuju zam. *mjaúju oraz przyp. 56). Drw. *krąu-V: lit. pérkravinėti ‘przeładować, przeciążyć (wóz)’, kravuš ‘pojemny, wiele mieszczący’ (o wozie, stodole), kravažai m. pl. ‘rzeczy przewożone podczas przeprowadzki, ładunki’, łot. krava f. ‘kupa’. — Ze słowiańskiego por. scs. krovъ m. ‘dach, przykrycie; osłona; namiot, szałas; miejsce zakryte’, scs. pokrovъ m. ‘przykrycie, dach; ochrona, obrona’. 2.14. *kruų- II < *kruH- SZ-V *kruų-: pbsl. *kruųina- < *kruh₂-V, por. 1. lit. krūvinas ‘krwawy, zakrwawiony’, 2. słow. krūvinъ ‘krwawy; spokrewniony’ (pol. krewny), 3. scs. krŭvi, -ve f. ‘krew’, ros. krovь, z pochodzenia dawny acc. sg. do kry, < *kru.ųin < *kruh₂-m̥. SZ-C *krū-: spol. ky, śfi. krĩ, sch. dial. krĩ f. ‘krew’ < pbsl. *krūs. Por. awest. xrū- ‘surowe, krwiste mięso’, xrūra- ‘krwawy; okrutny’ (łac. crūdus ‘surowy’). SP *kréu̯h₂-s-, por. wed. kravíṣ- n. ‘ociekające krwią mięso’, gr. hom. χρέας ts. < *kréua-s-. W językach bśl. brak śladu po *kri̯ąu-C. Natomiast etymologiczny allomorf *kri̯ąu- widać w łot. kreve f. ‘zakrzepła krew, strup na ranie’, z *krave. Drw. krevains ‘strupiasty’, krevelains ts. Drw. *kraų-C: lit. kraujas m. ‘krew’ (też kraujai jako pl. tantum) jest dwuznaczne. Po pierwsze kraų- może być SO do *kruų-. Ponieważ takie derywaty pokazują zwykle sufiks bśl. -a-/-ā-⁵⁵, nie zaś -i̯a-, to krau-ja- mogłoby być derywatem drugiego stopnia 54 Por. jeszcze prikrývenije n. ‘przykrycie, osłona’, sŭkrýveno adv. ‘skrycie, potajemnie’. 55 Por. łot. kruva, scs. krovъ s.v. *kruų-I. 72 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI od jakiegoś *kravas lub *krava. Po drugie może kraų- stać na miejscu *krųų-, które przed sufiksem -ia- straciło pierwiastkowy segment i drogą dysymilacyjną, podobnie jak vb. kraųju < *kriaųju (por. łot. krāju, zob. *kruu- I)⁵⁶. Tedym mielibyśmy tu osnowę na SE. Brak akutu każe wyjść od allomorfu antewokalicznego, *kreuh₂-V- > *kriavas, *kriava. Również w tym wypadku formacja na -ia- byłaby derywacją dopiero sekundarną⁵⁷. 2.15. *kuų- I < *kuH- SZ-V *kuų-: scs. kŭvati ‘kiwać głową’ < *kuH-eh₂-. WSZ-V *kuų-: scs. kyvati ‘kiwać głową’, ros. kivát⁵⁸. SZ-C *kū-: 1. scs. (po)kynǫti ‘skinąć, kiwnąć głową’, kyznĭ, -i f. ‘podstęp, machinacje’, 2. lit. kūjis m. ‘młot kowalski’, cs. kyji m. ‘pałka, młot’. SE *keh₁u- ‘wackeln’ (LIV 306) ž *keuH-: scs. kovo, kovati ‘kuć, uderzać młotem’⁵⁹. W bałtyckim uogólniono *kāu- kosztem *kiāu- w następstwie dysymilatywnego zaniku i w formacji prs. *kiā-io⁶⁰: lit. káuti, prs. káuju/káunu, prt. kóviau (daw. kavaũ), ‘uderzać, bić, kuć’, łot. kaût, prs. kaûju/kaûnu, prt. kâvu/kavu⁶¹. 2.16. *kuų- II < *kuh₁- SZ-V *kuų-: ps. *kųenŭ ‘odczuwany’ < *kuh₁-V⁶². Zostało według SE čuti ‘czuć; słyszeć’ zastąpione przez *čivenŭ, por. cs. učŭvenije, stserb. čvenije (Vaillant 1966: 288); później odnowione jako *čuvenŭ, por. sch. čuven ‘znany, uznany’. – W bałtyckim narzuca się jako odpowiednik temat werbalny stlit. kuv-ē- (albo SW kūv-ē-) refl. ‘wystrzegać się (grzechów), uchodzić (zguby), unikać (ludzi)’, pisane <nusisukuvitie>, 3 os. prs. <kuwisi>⁶³, z tym, że pozostaje tu trudny do wyjaśnienia stosunek znaczeń słowiańskiego i litewskiego. SZ-C *kū- (brak refleksów). SE *(s)keuh₁- ‘wahrnehmen, schauen’ (LIV 507): scs. čujo, čuti ‘czuć, spostrzegać’ < *kiāu-C. 56 Paralele: naũjas ‘nowy’ z *n̥iaų-ias < pie. *neu̯-io-s (por. gr. jońskie νεῖος, goc. niujis, wed. návya-, zob. Smoczyński 2001: 122, 162); brájuos s.v. *bruu- II, máuju s.v. *muu-. 57 Przy założeniu pierwotnego suf. *-io- laryngalna znajdowałaby się w pozycji antekonsonantycznej, a to musiałoby prowadzić do refleksu akutowanego: *kráujas < *krouh₂-io- albo *kráujas < *kreuh₂-io-. Por. wyżej wed. kraviś i gr. κρέ(ϝ)ας. 58 Por. Vaillant (1966: 284), gdzie też porównanie formalne ze stlit. kŭvētis. To ostatnie jest moim zdaniem bliższe *kuu- II, zob. niżej. 59 Refleks ov jest skutkiem prasłowiańskiej zmiany *eų w *ou. W następstwie tego w zakresie apofonicznym SE zlewa się ze SO. Por. niżej etymologiczne formy na SE: plovǫ s.v. *pluu-, rovǫ s.v. *ruu-II, snovǫ s.v. *snuu-, trovǫ s.v. *truu-, zovǫ s.v. žųu- I. 60 Por. lit. kráuti wobec łot. kraût (s.v. *kruu-I). 61 LIV 308 odtwarza pwk. w formie *keh₂u- ‘schlagen, spalten’, i przypisuje scs. kovo strukturę *koh₂u- (z pochodzenia prs. reduplikowane na SO: *ḱé-koh₂u-). Wedle tego samego słownika ma lit. káuju być wtórnym prs. na -ie- z wokalizmem pwk. o: *koh₂u-ie-. Wątpliwe. 62 Por. wed. ākuvátē ‘zamierza, zamyśla coś’. 63 Zob. dokumentację z Punktay sakimu Szyrwida (1644) w Smoczyński (1989: 50). HIAT LARYNGALNY W JĘZYKACH BAŁTO-SŁOWIAŃSKICH | 73 Zob. *skuu-. 2.17. *liųu- zam. *luų- < *luH- SZ-V *liųu-, zob. WSZ-V. WSZ-V *liųu-: lit. liūvis m. ‘zaprzestanie czego, zerwanie z czym’. Por. gr. hom. λύω ‘uwalniam’ < *lu.uō < *luH-ē-. SZ-C *lū- < *luH-. Prawdopodobnie należy tu jako dewerbalne sb. *lū-ka-, ps. *łyko n. ‘łyko lipowe’, sch. līko, ros. lýko, czes. lýko, pol. łyko⁶⁴, o znac. etym. ‘to, co oddzielono, oderwano’⁶⁵. (N.B. Inną genezę ma natomiast lit. lùṅkas ‘łyko’, łot. lûks. Jest to postvb. czasownika *lūṅku (*lū́kau, *lū́kti) ‘zdzierać łyko’, urobionego od sb. *lū́ka- ‘łyko’⁶⁶). SE *leuH- ‘abschneiden, lösen’ (LIV 374, wed. lunāti ‘ucina’⁶⁷), pbalt. *li̯āu-: lit. liáutis (liáujasi, lióvesi) ‘powstrzymywać się, przestać; znosić, znieść’, łot. ļauties ‘przestać’, ļaut ‘pozwolić, dopuścić’⁶⁸. 2.18. *mluų- < *mluh₂- SZ-V *mluų-: scs. mlȳva f. ‘wrzawa, zgiełk, hałas; zamieszanie, niepokój, rozruchy’ < *mlu.uā- < *mluh₂-eh₂- (por. wed. bruvánti 3 pl. prs. ‘mówią’, ptc. prs. bruvánt- < *mluh₂-ént- ‘mówiący’); bez mlȳvy adv. ‘spokojnie, cicho’, mlȳvьnъ ‘hałaśliwy, huczny, niespokojny’. – Od mlȳva urobiono vb. denom. scs. mlȳvljo, -iti ‘hałasować, robić zamieszanie, wszczynać rozruchy, podburzać’⁶⁹, w innych językach ‘mówić’: stczes. mluviti, pol. mówić (daw. i dial. mołwić), ros. mółvitь. SZ-C *mlū-. Być może tkwi w słow. młynū m. ‘mola’ < *mlū-no- (zakładane znac. etym. ‘hałas, głośny odgłos trących o siebie kamieni’). Brak w słow. SE-C *ml(j)u- < pbsl. *mli̯āu-C < *mleuh₂-⁷⁰ (por. awest. mraomī ‘powiadam, mówię’, wed. brávīti ‘mówi’)⁷¹. Allomorfem antewokalicznym byłoby ps. *mlov-⁷², por. rovǫ, r(j)uti, trovǫ, truti. ⁶⁴　Co do budowy por. sc. rykú ‘ryk’ s.v. *ruu- II. ⁶⁵　Por. litewskie nazwy łyka: máukna ⇐ maũkti m. in. ‘zdzierać skórę, korę’, karnà ⇐ kérti ‘odstawać, odłączać się’, plaušà albo plaušas ⇐ plýšti ‘rwać się, pękać’. ⁶⁶　Cytowanemu w kółko zrównaniu lit. lùks ze słow. łyko (zob. np. Trautmann 1923: 163) sprzeciwiają się prawa głosowe: ani słowiański nie zna †lǫkъ, ani litewski †lūkas w znaczeniu ‘łyko’. ⁶⁷　Bez materiału bałtyckiego. Ten znajduje się w LIV s.v. *leh₁- na s. 358. ⁶⁸　Problematyczne dotąd lit. liūtas ‘lew’ może mieć osnowę lū-, którą wyabstrahowano z prs. intr. *liūva a. *liūna ‘drze się; rozrywa sobie’ < *liu-n-u-. Niezależne od tego jest adi. liūtas ‘dziki’, zapożyczone z rus. ljuty (zob. Fraenkel LEW 382). ⁶⁹　Co do formacji por. np. lit. krūvija, -yti ‘składać na kupę’ ⇐ sb. krūva ‘kupa, stos’. ⁷⁰　Por. scs. bljǫjo do *bhleuH-, pljǫjo do *(s)pie̯uH. ⁷¹　ESJS 485 podaje na pierwszym miejscu rekonstrukcję pie. *melu(H)-, co nie wydaje się trafne, ponieważ (1) w słowiańskim brak jest SZ *mūlu- < *mlu(H)-, (2) sekwencja i̯u w mlȳva dopuszcza jedynie wywód ze SZ zakończonego na *uH- (o związku (u)v z hiatem laryngalnym ESJS nie wspomina). ⁷²　SW *mlav(iti), paralelny do plaviti ⇐ plovǫ, traviti ⇐ trovǫ, mógł wydać postvb. *mlava, widoczne w pol. n. m. Mława (por. trava od traviti). 74 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI 2.19. *muų- I < *muH- SZ-V *muų-: 1. scs. neomūvenu ‘nieumyte’ < *mu.ue.no- < *muH-eno-; otūvenije n. ‘obmycie’; strus. movī f. ‘łaźnia’ < *mūvī (Vaillant 1966: 282), 2. łot. *muvu ‘płynąłem’, prt. do prs. dial. myunu (*mū-nu)⁷³. WSZ-V *mū-: scs. omyvati ‘obmywać’, umyvati ‘umywać’. SZ-C *mū-: 1. scs. izmyti sę ‘wymyć się’, umyti ‘umyć’, sch. mūti, czes. mýti, 2. stpr. aumūšnan ‘Abwaschung’ (od *aumūt ‘obmyć, umyć’), 3. łot. dial. myustīs obok myunu ‘płynę’, 4. mūdāt ‘pławić’, mūdāties ‘pływać, kąpać się’, mūdināt ‘pławić (konie w rzece)’. SE *meųH-: w lit.-łot. zamiast *mių- (por. niżej typ lit. pjauti) ustaliło się *māų-: łot. maūt, mauju/maunu⁷⁴, māvu ‘zanurzać się, płynąć’, caus. maudāt ‘pławić’, lit. māudyti ‘kąpać kogo’ (tu brak vb. prymarnego⁷⁵). 2.20. *muų- II zam. *mių- < *miųh₁- SZ-V *muų-, zob WSZ-V. WSZ-V *mū-: lit. mūvėti ‘nosić coś nasuniętego, wdzianego (odzień, pierścień), być odzianym, ubranym’ (3 os. prs. mūvi)⁷⁶. SZ-C *mū-: 1. lit. mūstyti ‘machać, wywijać, poruszać się, zachowywać się niespokojnie; kiwać głową; sprzeciwiać się, być nieposłusznym’ (intens. na -sty-; do tego war. mūistyti(s), LKŽ), 2. nomina: mū-kla ‘pętla, sidła do łowienia ptaków’, mū-klas ‘umocowana na kiju pętla z włosia końskiego, służąca do łowienia szczupaków’ (LKŽ); może też mūksnis m. ‘łyk, haust’ (Trimis mūksniais išgėrė kvartą pieno, LKŽ), o ile z *mū-snis⁷⁷. Dotąd w związku z mūti nie wymieniano stopnia zanıkowego mū-C, zob. Trautmann (1923: 172), Pokorny IEW 743, Fraenkel LEW 421, Rasmussen 1989: 115nn., LIV 402. SE *mieųh₁- ‘(sich) bewegen’ (LIV 402⁷⁸). Bałtycki SE *miąų- uległ w formacji prs. *miąų-jō zmianie przez dyssymilatywny zanik i, dlatego lit. máuju, nie *májuju⁷⁹. Stąd niepalatalny nagłos m- został rozciągnięty na cały paradygmat (w tym na SZ-C lit. mū-). Por. lit. máuti, máuju/máunu, móviau ‘wsuwać (pierścień, czapkę), wkładać (spodnie); wkładać i zdejmować’, łot. maūt, mauju/maunu⁸⁰, māvu ‘ubrać; nałożyć uprząż’. 73 Tak Endzelin (1922: §612). Zob. wyżej łot. guvu ‘chwyciłem’ do gūnu, gūt. 74 Obecność formantu prezent alnego -nu każe liczyć się z oddziaływaniem formy zanıkłego prs. infigowanego *munū ‘odziewam się’ < *mu-n-Hé-. Por. hipotezę o prs. ‘unu ‘obuwam się’ s.v. *uų-. 75 Mogło nim być prs. int. *mū-du ‘zanurzam się’ < *muH-dʰe-, od czego māud-yti jako causativum i łot. maud-āt jako iterativum na SO. Zob. niżej lit. pūdyti ‘doprowadzać do gnicia’, pūdamas ptc. prs. ‘gnijący’ ⇐ *pūda ‘gnije’ (inf. pūti). Jeśli tak, to ps. *mydło ‘Seife’ dopuszcza analizę *mūd-la- i w konsekwencji oddzielenie od wed. mūtra-, stawest. mūθra n. ‘mocz, uryna’ < *muH-tro-. 76 Por. typ siuvėti s.v. *sjuų-. 77 Insercja k jak w alksnis, āuksnas, stpr. lauxnos. 78 Por. wed. múvati ‘sunie, napiera’ < *miH₁u-e-, to z metatezy lrg. w SZ *miųH₁-, zob. Eichner (1988: 135). 79 Paralele w przyp. 56. 80 Obecność formantu prezent alnego -nu każe liczyć się z oddziaływaniem formy starego prs. infigowanego *munū < *mu-n-H-. HIAT LARYNGALNY W JĘZYKACH BAŁTO-SŁOWIAŃSKICH | 75 2.21. *pi̯u̯- < *pi̯uh₂- SZ-V *pi̯u̯-: lit. pjūvenos f. pl. ‘trociny’ < *pi̯u.ue.nā-⁸¹ < *pi̯uh₂-en-. WSZ-V *pi̯u̯-: lit. papjūvėti ‘pożać przez pewien czas’ (por. pasiūvėti s.v. *si̯u̯-); nomina: lit. pjūvenos f. pl. ‘drzazgi; ostrze kosy’, pjūvis m. ‘rżnięcie, piłowanie; zboże dojrzałe do żęcia’. SZ-C *pi̯u̯-: lit. pjūdyti ‘szczuć; judzić, podżegać’⁸², sb. pjūklas m. ‘piła’. SE *pie̯uh₂-: lit. pjáuti, pjā́unu ‘ciąć, piłować’ (intens. pjáustyti), łot. plaũt ‘kosić; zbierać plon’ (intens. plaũstīt). 2.22. *plu̯- < *pluH- SZ-V *plu̯-: 1. lit. plūvo, prt. do plūti (zob.) < *plu.ǭ- < *pluH-eh₂-, 2. prs. infigowane plūva < *plu-n-ų- (war. plūna sugeruje starsze *plūna < *plu-n-H-), 3. pluvėti, plūva ‘być pogrążonym, tonąć w czymś; błąkać się’, pluvénti ‘powoli ciec, płynąć’⁸³. – W słowiańskim por. ps. *plŭvěti, stczes. plvěti, plvu ‘ciec, rozpływać się, rozpuszczać się; topić się (o wosku)’, plúci ‘topiący się, tający’, stpol. plwieć ‘chwiać się, wahać się’ (użycie przenośne), płwiących gen. pl. ‘fluctuantium’; ps. *ob-plŭv-itŭ ‘opływający w co’ (kalka łac. abundans), stpol. opwity ‘obfity’. WSZ-V *plū-: scs. plŭvati ‘pływać’. Stosunek kyvati ⇐ kūvati (s.v. *kuu- I) nasuwa pytanie, czy nie należy założyć osnowy *plŭvati, która współistniała z *plŭvěti (zob. wyżej). SZ-C *plū-: 1. lit. plūti (prs. plūnu/plūvù, prt. pluvau̯) ‘być przepełnionym, rozpływać się’, paplūti ‘znaleźć się pod wodą, w wodzie; zalać się łzami; obfitować’; sb. plūtis m. ‘popław u sieci’ (LKŽ). – 2. ps. *plyti ‘płynąć’, sch. plīti, stpol. pyć, prt. pyło ‘(o płynie) lać się, płynąć; spuścić niby deszcz’ (SStp₁₇₈), do tego ps. *plynoti jako imperfectivum. SP *pleuH-⁸⁴: scs. plovǫ, pluti, stczes. plovu, plūti ‘płynąć’, por. sętowe rovo, ruti, trovǫ, truti. N.B. Trafiające się w tej rodzinie formy anitowe jak np. (1) łot. pluts, gen. pluta ‘trawa’, (2) scs. plŭtŭ ‘trawa’, ros. plot, plotá (*plu-to-), stpol. płet, płtu m., stczes. plet, plti f. (*plu-ti-) ts., (3) scs. plŭnije n. ‘prąd, tok wody, źródło’ (*plu-n-) mogą zostawać w związku z krótkim *plu- starego prs. *plune- < *plu-n-H-é- (zob. wyżej). 2.23. *pu̯u- I < *puH- SZ-V *pu̯u-: 1. lit. (su)pūvo, prt. do pūti ‘gnić’ < *pu.ǭ- < *puH-eh₂-, 2. prs. infigowane pūva/pūva < *pu-n-ų- (zastąpiło *pūna < *pu-n-H-, por. pūna), 3. 81 To widocznie zamiast *pi̯u.ǭnā- < *pi̯uh₂-en-eh₂. Por. scs. zabŭvenŭ s.v. *bu̯-. 82 Obok tego pjūdyti ts. Uderzający nas tutaj wokalizm ū da się wyjaśnić przy założeniu neopierwiastka pju-, który został wyabstrahowany ze starego prs. infigowanego *pju-nu̯ < *pi̯u-n-h₂-é. Por. uwagę o spjudóti s.v. *(s)pi̯u̯-. 83 Por. snuvěti, sŕiva obok sruvénti ‘ciec, płynąć małym strumieniem’. 84 LIV 438 rekonstruuje tylko *pleu- ‘schwimmen, schweben’ i nie uwzględnia wyżej przytoczonego materiału bałs., który zdecydowanie przemawia za sętowym charakterem pierwiastka. 76 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI nomina: pùvenos f. pl. ‘zgnilizna, przedmioty zbutwiałe’, išpuvìmas m. ‘wygnicie, wygnilość’, supuvìmas m. ‘zgnicie, zgnilizna’, sámpuva ‘zgniły przedmiot’, łot. puveši m. pl. ‘ropa, Eiter’. WSZ *pūu-: lit. išpùvėti ‘zgnić do reszty’ (LKŽ), pūvažìnai m. pl. ‘powalony gnijący groch’ (LKŽ). SZ-C *pū-: 1. lit. pūti (pūsta), łot. pùt (pùstu) ‘gnić’, 2. pūdyti caus. ‘doprowadzać do gnicia, gnoić’, pūdamas ptc. prs. ‘gnijący’ ⇐ *pūda ‘gnije’ < *puH-dʰ-e-, 3. pūliai m. pl. ‘ropa, Eiter’ (drw. od adi. *pū-la- ‘zgniły’), 4. pūtra ‘coś nadgniłego; istota słaba fizycznie’. SE *peuH- ‘faulen’ (LIV 432), pbałt. *p̄iau-C. Tylko nomina: 1. lit. pjáulas m. ‘przegniłe lub spróchniałe drewno’, pjáulai m. pl. ‘próchno do okurzania pszczół’, 2. łot. praùls m. ‘ein modernes oder vermodertes Stück Holz; verächtliche Bezeichnung für einen alten Menschen’, z dysymilacji *p̄ļāuls, to z *p̄i̯āulas (zob. MEIII 379)⁸⁵. 2.24. *puu- II < *puH- SZ-V *puu-: scs. upūvati ‘ufać, wierzyć’, ros. upovátь, ukr. upováty, śń. ūpati, sch. ùfati se, czes. doufati, stpol. pwać, nadpwać i ufać. Czasownik ten może być denom. od zanikłego przymiotnika *pūvъ < *puH-e/o- o znaczeniu ‘godny zaufania, wiarygodny’⁸⁶. Jeśli to znaczenie przymiotne rozwinięło się ze starszego ‘czysty’⁸⁷, to mamy tu derywat pierwiastka *peuH-/*puH-, por. wed. punāti ‘czyści’, páyate ‘staje się czysty’. LIV 432 nie wspomina w tym związku o upūvati. 2.25. *ruu- I < *ruH- SZ-V *ruu-: cs. rùvati ‘rwać, zrywać’ < *ru.ū- < *ruH-eh₂-, scs. rùvatva f. ‘rwanie, darcie’, vūzdrùvanije n. ‘wyrywanie, wykorzenianie’, rūvenikъ m. ‘jama, dół z wodą’ (zakłada ptc. *rūvenъ ‘rwany’)⁸⁸. WSZ-V *rū-: słow. rývati iter. (pol. odrywać, wyrywać). Por. °kryvati ⇐ krūvati s.v. *kruu- I. Nomen stpol. rwocina f. ‘urwisko, abruptum’ (SSTP VIII 65). SZ-C *rū-: 1. scs. ryti, rýjo ‘ryć, kopać’, izdyriti ‘wyryć’ (paralele s.v. *kruu-, *truu-); sch. rìlo ‘ryj; usta’, 2. lit. rūtis, -ties f. ‘jama, piwnica’ (postać wtórna na miejscu *rūtis?). SE *reuH-: pbałt. *r̄i̯āu- zostało zastąpione przez *rāu- skutkiem dysymilacji zaszłej w formie prs. *r̄i̯āu-ī̯ō, stąd: lit. ráuti, rãuju/rãunu (prt. róviau) ‘rwać, wyrywać (z korzeniem)’, łot. raũt, raũju/raũnu (prt. rāvu). Intens. lit. ráustyti. Drw. rau-V: 1. scs. rovъ m. ‘rów’, p(r)ěrovъ m. ‘jama, pieczara’, 2. stlit. ravalas ‘chwast’ (Dauksza), lit. ravà f. ‘rwanie; pora rwania lnu’, išravos f. pl. ‘zielsko wypielone’, ravùs ‘dający się łatwo rwać’. 85 Lit. pãvalas ‘wywrócone, gnijące drzewo’ (LKŽ), które na pierwszy rzut oka wygląda jak apofoniczny drw. na -alas od puv-, jest w gruncie rzeczy zapożyczeniem z pol. pował ‘drzewo powalone’ (por. walić się). 86 Rzeczownik typu stpol. pwa ‘ufność, fiducia’ < *pūva nie jest chyba prymarny, lecz jest postvb. do pwać. Do tego abstractum dotworzono adi. *pūvъ, pol. pewny ‘sicher’, czes. slc. pevný ‘mocny’. 87 Por. pol. potoczne on jest czysty, tj. ‘pozbawiony broni, niegroźny’ ⇒ ‘nie budzący podejrzeń’ (skąd krok do ‘budzący zaufanie’). 88 Nie wiadomo, czy należy tu lit. riuv- (zam. *ruv-?) w įsiriuvėti ‘utuczyć się’ (LKŽ). Trudność znaczeniowa. HIAT LARYNGALNY W JĘZYKACH BAŁTO-SŁOWIAŃSKICH | 77 2.26. *ru̯u- II < *h₃ruH- SZ-V¹ *ruu-: ps. *rŭvati iter. ‘ryczeć’ < *ru.ā- < *h₃ruH-eh₂- (por. wed. ruváti ‘ryczy’). SZ-V² *rįu- (*ri- z wyrównania do SE-C, zob. niżej): 1. ps. *rjŭvati > *rjívati iter. ‘ryczeć’ w stpol. rzwać, czes. řváti ‘ryczeć, wrzeszczeć’. – 2. ps. *rjŭv-īnŭ ‘ryczący, ryczący z gniewu; rozeźlony, kłótliwy; wzruszony⁸⁹, por. cs. rĭvini f. ‘gniew, złość’, scs. rĭvinivŭ ‘rozgniewany, zazdrosny’, pol. rzewny, rzewliwy, czes. řevný čas ‘czas rui’, ros. revnívyj ‘zazdrosny’. SZ-C *rū-: sb. *rū-ka- > cs. rykŭ m. ‘ryk’⁹⁰ (⇒ denom. scs. rykati ‘ryczeć, porykiwać’). SE *h₃reuH- ‘brüllen’ (LIV 272), pbsl. *r̥i̯au-: scs. rovǫ, ruti ‘ryczeć, wrzeszczeć’ (vŭzdruti ‘zaryczeć’); rovy ptc. prs. act. Oboczny paradygmat rev-/rju- widać w cs. revǫ, rjuti, strus. revu, rjuti i stczes. řevu, řúti (por. też słń. rjóvem, rjuti, ros. revú, revéťb). Powstał on przez wprowadzenie do prs. grupy nagłosowej rj- z inf. rjuti. Skutkiem tego prawidłowe fonetycznie rov-V zostało zastąpione przez *rjov-, skąd *rjev- (> rev-, řev-)⁹¹, zob. Trautmann (1923: 241)⁹². 2.27. *śių- < *śiuH- SZ-V *śių-: lit. siuvì prs., siuvaũ prt. do siūti ‘szyć’, tot. šuvu⁹³, prt. šuvu. Rekonstrukcja: *śių-u-V < *śiuH-V. Por. jeszcze siuvėjas m. ‘krawiec’; siuvėlė f. ‘szew’; siùvena f. ‘wesz bydlęca’ zob. piùvenos s.v. *pjųu-. – W słowiańskim por. 1. scs. šivěnǫ ‘szyty’ < *siu.ue.na- < *siuH-eno- (zob. wyżej šivěna), 2. scs. šiv-či ‘krawiec’, które wymaga praesens ps. *šīvǫ (= lit. siuvù) jako podstawy derywacyjnej, por. stlit. siuvikis m. ‘krawiec’ ⇐ siùva⁹⁴. WSZ-V *śių-: 1. lit. pasiūvėti ‘szyć trochę, zajmować się szyciem od czasu do czasu’, siūvis m. ‘szycie; oczko w igle’, 2. słow. °šivati, pol. zszywać, wyszywać, które jako intensiwum zakłada *šŭvati ‘szyć’ (por. pol. szwacz, szwaczka). 89 Brak u Trautmanna (1923: 241) s.v. *rau̯ǫ. 90 Por. *lúka-, ps. *lyko s.v. *liu-. 91 Por. łot. plevināt ‘flattern machen, bewegen (Haare, Flügel)’ z *plav- wobec plau-, scs. plovǫ ‘płynę’, lit. pláuju ‘płuczę, zmywam’. 92 Przy rjuti istnieć mogło jako intensiwum *rjujati. Na to wskazują takie derywaty postwerbalne, jak strus. rujene, ros. rujěne m. ‘czas rui (ryku) u jeleni; nazwa miesiąca września’, sch. rujan ‘wrzesień’, stczes. ruję f. ‘czas rui u jeleni’, czes. rǐje ts., ‘rujen’ nazwa miesiąca października’ (pol. rują ‘czas i miejsce rui u jeleni’ wygląda na wtórne zam. *rzuja, por. rzwać, rzwiec). Na postvb. *rju-va wskazuje strus. rjuvitĭsja ‘coire’. 93 Obok tego nowe prs. šu-ju, które zakłada synchroniczną resegmentację šu-vu. Zob. niżej škuju obok skuvu ‘szyć’. 94 Zaskakująca jest wypowiedź Stanga (1966: 334): „Skt. śívati : syūtáh gibt einen Fingerzeig, dass das Prās. siùva keine alte Bildung ist“. Ze stanowiska teorii laryngalnych stlit. praesens śívvati ‘szyje’ tłumaczy się jako forma innowacyjna, wynika z metatezy spółgłoski laryngalnej w sąsiedztwie u: *śiuH-jé- > *siHų-jé-, zob. Eichner (1988: 135), LIV 493. Wynika z tego, że nie można jej brać za punkt wyjścia dla analizy lit. siùva. Podobną metatezę pokazuje refleks stlit. mìvati ‘sunię, pcha, trącą’, z *mih₁-u-é-ti < *miuh₁- (p.wk. *mieuh₁-), zob. wyżej *mu-. 78 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI SZ-C *śiu-: lit. siūti ‘szyć’, łot. šūt, scs. sīti⁹⁵. SE *śięuH-: brak pbł. *śiąu-C, lit. *śiau-, ps. *šu-. 2.28. *skįu- zam. *skuu- < *skuh₁- SZ-V *skįu-: ps. *ščivati < *ščīvati, por. pol. szczwać ‘kazać (psom) węszyć’, stczes. ščtývati. Nagłos šč- z wyrównania do SE (zob. niżej). Co do įv zob. žīvati s.v. *žiu-. Formą spodziewaną jest *skūvati < *sku̯a- < *skuh₁-eh₂-⁹⁶. Znacz. etym. ‘sprawić, żeby psy poczuły węchem (zwierzynę łowną)’. Formacja caus. na -ā- w stosunku do scs. čujo, zob. s.v. *ku̯-. SZ-C *skū- (brak refleksów). SE *(s)keuh₁- ‘czuć, spostrzegać’. Ps. *ščuję ‘szczuję’ kontynuowało prs. *skiąu-ie- (w bałt. nieznane). Na tym praesens zbudowano nowy inf. *ščūti: słń. ščúti, pol. szczuć⁹⁷. 2.29. *skuu- < *skuh₂- SZ-V *skuu-: łot. skuvu prs.⁹⁸, skuvu prt. do skūt ‘golić’, < *skuh₂-e-, *skuh₂-eh₂-. SZ-C *skū-: łot. skūt inf. (do tego nowe prs. skīnu), iter. skūstīties ‘golić się; myć się’. SE *(s)keuh₂- ‘robić ostrzem, ciąć, dziurawić’ itp., pbalt. *(s)kiąu-: lit. kiáuras ‘dziurawy’⁹⁹, zapewne też: skiáutas m. ‘strzęp’, skiáutė f. ‘obcinek tkaniny, część ucięta’, łot. škāute ‘ostra krawędź, kant’ (możliwe zmieszanie z rodziną lit. skuti, skūsti ‘golić, drzeć, obierać, skrobać, obłupiać z kory’, pwk. *skeut-). 2.30. *snuu- < *snuH- SZ-V *snuu-: ps. *snūvati ‘snuc’ < *snu̯ā- < *snuH-eh₂-. Implikowane przez WSZ-V -snyv- w scs. osnyvati ‘zakładać, ustanawiać’. Zob. wyżej °byvati do būv-, °kryvati do krūv-, °myvati do mūv-, °ryvati do rūv-. WSZ-V *snū-, zob. wyżej. SE *sneuH- ‘drehen, winden’ (LIV 523), pbł. *sniąu-. Por. cs. snovǫ (⇒ snovati) ‘prząść, snuć nić’. Drw. *snau-V tkwi być może w scs. osnova f. ‘osnowa, podstawa’. Por. roví do rūv- s.v. *ruu- I. ⁹⁵ Scs. šijǫ jest opartym o inf. ši-ti nowotworem, podobnie jak myjo :: myti, vyjo :: vyti oraz bijǫ :: biti, brijǫ :: briti, gnijǫ :: gniti. ⁹⁶ Co do wtórnej palatalności w formach SZ por. bl̥jvati s.v. *blu̯- II. ⁹⁷ LIV 507 nie uwzględnia *ščivati, cytuje tylko scs. čujo. Vaillant (1966: 295) niesłusznie kwalifikuje *šču-/*ščīv- jako „pierwiastek onomatopeiczny”. ⁹⁸ Z dyferencjacji względem prt. pochodzi nowe prs. skuju. Por. wyżej šiju obok šavu ‘szyję’. ⁹⁹ LIV 508 s.v. skeuh₂- cytuje formy hetyckie oraz st. skunāti, āskunoti, ale danych bałtyckich nie zauważa. Błędne jest powiązanie skuvu/skūt z gr. ἕω i z anitymowym pwk. pie. *skeu- > MEu 908, Trautmann (1923: 268) i Fraenkel LEW 824 (dowolna hipoteza metatezy *ks > sk, brak wytłumaczenia dla alternacji uv-V :: ū-C). HIAT LARYNGALNY W JĘZYKACH BAŁTO-SŁOWIAŃSKICH | 79 2.31. *(s)pịų- < *(s)piųH- SZ-V *(s)pịų-: 1. scs. pljivati ‘pluć, spluwać’ z ps. *pjuvati < *pių̯ā- < *(s)piųH-eh₂-, pol. płwać. Podobnie živati z ps. *žjuvati (s.v. *žiu̯-). Zob. też bljivati s.v. *bluų- II, *ščivati s.v. *skių-. – Słowiański temat na -ā- przy SZ sugeruje, że litewski mógł kiedyś mieć prt. *spjivau, które później odnowiono jako spjōviau. – 2. Śladem po litewskim iter. *spjuvóti może być spjudóti ‘plwać, spluwać’ (LKŽ), ponieważ jego -d- da się wyjaśnić wtórnym nawiązaniem do iter. spjáudyti ts.100 WSZ-V *(s)pịų-: 1. lit. spjúvis m. ‘splunięcie’, 2. ps. *-pljivati ← *pljīv-, np. scs. oplъvati ‘oplować’, stczes. plivati, czes. plivat ‘-pluwać’. SZ-C *(s)pịų-: ps. *plji- w scs. plinǫti ‘plunąć’, perfectivum do plīvati ‘pluć’, zob. Vaillant (1966: 232)101. SE *(s)pięuH-: ‘spucken, speien’ (LIV 529), pbśl. *(s)piāu-: 1. lit. spjáuti, spjáuju/ spjáunu (prt. spjóviau) ‘plunąć, pluć’, łot. splaut, splauju (prt. splāvu), 2. prs. scs. pljǫ, sch. pljǫm, ros. pljují. 2.32. *suų- < *suH- SZ-V *suų-: łot. dial. suvēns ‘prosię’ < *su.uen- < *suH-en- (poza tym rozpodobnione w sivēns). SZ-C *sū-: por. awest. hūš ‘maciora’, gr. ὗς, łac. sūs. SE *seuH-: brak refleksów pbśl. *śiau- (ps. *šu-C). 2.33. *šluų- < *šluH- SZ-V *šluų-: šlūvenos f. pl. ‘śmiecie, to co zmieciono, zmieciný’ < *šlu.uen- < *k’luH-en-. Paralele: pūvenos s.v. *puų-, pjūvenos s.v. *pių-, šiūvena s.v. *šių-. SZ-C *šlū- niezaświadczony. SE *k’leuH-: ‘reinigen’ (LIV 298, łac. cluere). Brak lit. *šláiuti, prt. *šluvau. Por. jednak lit. šláuti (šliáuna, šlióve) w znacz. przenośnym ‘zadać cios, zdzielić, uderzyć’. Jest prawdopodobne, że allomorf šlav- w prs. šlavù ‘zamiatam’ (žmudzkie), sb. sąšlavos, iššlavos, núošlavos f. pl. ‘śmiecie’ przedstawia sobą SO do *šlu-. 2.34. *šuų- < *k’uH- SZ-V *šuų-: pbśl. *šuų-e- < *k’uH-e- (brak lit. *šuv-C ‘sunę’). WSZ-V *šū-: lit. šūvis m. ‘strzał, wystrzał’. SZ-C *šū-: lit. šūtis, -ies f. ‘kupa, stos’, šūsnis, -ies f. ‘kupa, stos drzewa, chrustu’ (co do budowy por. krūšnis ‘kupa, stos kamieni’ od krū-/kráu-). 100 Inna możliwość, to hipoteza neopierwiastka spju-, pochodzącego z reanalizy *spju-nu (por. spjáu-nu), dla której punktem wyjścia było stare prs. infigowane *spjunu < *(s)pių-n-H-é-. 101 Wbrew temu, co podaje ESJS 666, Vaillant l. c. nie mówi o „wzdłużeniu stopnia zredukowanego”, lecz o stopniu redukcji: „Le thème pli- est issu de *pljū-, degré réduit de la racine *(s)pięu-, lit. spiáuju...“. 80 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI SE *k’əuH- ‘werfen, schieben’ (LIV 294), pbsl. šiąu-: 1. łot. šāuju/šāunu, šāvu, šāut ‘eine heftige Bewegung nach einer Richtung hin machen; schnell schieben od. stoßen; einen Schlag od. Hieb versetzen; schießen; rasch zufahren, eilig laufen, gehen; regnen’, 2. lit. šiaut(u)vas m. ‘czółenko tkackie’, šiaulỹs m. ‘strzelec’ (n. m. šiauliai, -iūs m.pl.) od *šiauti. – Obecność w prasłowiańskim paradygmatu *sovo, *suti zdaje się wynikać z takich pochodników, jak scs. sov-ati ‘suwać, trącać’ (iter. do sov-) i prs. sujo (od inf. *suti), por. ros. sovátь, sujú. – Uderzający stosunek lit. šaunu :: šauti (‘sunąć, palnąć, wystrzelić’) może być regularyzacją starszego stosunku *šunù :: *šiáuti, gdzie prs. polegało na infiksacji, mianowicie odziedziczonej: *k’u-n-H-é- > *šu-n-é-, zaś *šiáu-C odzwierciedlało pbalt. SE (por. łot. šaūt). Por. wyżej uwagę o gáu(nu) zamiast *giáu-102. 2.35. *truų- < *truH- SZ-V *truu-: 1. ps. *trúvenų ‘starty, zużyty’ < *tru.ue.no- < *truH-eno103, por. denom. pol. trwonić zam. *trwionić ‘zużywać przez tarcie, żucie, gryzienie’ (denom. od ptc. *trwion); sch. trvènik m. ‘droga tarta, torowana’; cs. rastrъva f. ‘ubytek, zguba’ (Trautmann 1923: 330). – 2. W litewsko-łotewskim laryngalną uwarunkowany jest neopwk. trun-: lit. trūna, trunėti104 ‘próchnieć, butwieć’, łot. trunu, -ēju, trunēt ‘wietrzeć, próchnieć, butwieć; drzemac’. Podstawę dało mu prs. infigowane *truna < *tru-n-H-, które zinterpretowano jako osnowę na -a-: trun-a. Następnie w litewskim przez wyrównanie do SZ *trū- pojawiło się trūnėti i odpowiednie prs. trūni105. – Zwraca uwagę brak WSZ-V *trųn-106. SZ-C *trū-: 1. scs. trъti, trъjo ‘trzeć’ (por. gr. τρίβω ‘zetrzeć, wycieńczyć, zgnębić’). – 2. łot. trū-dêt intr. ‘wietrzeć; butwieć, gnić, próchnieć’, z pochodzenia chyba durat. stanu na -ē- do prs. *trūda < *truH-dʰe- (por. lit. pū́da-mas :: pūti s.v. *puu- I). Dalszym derywatem jest fact. trūd-inât ‘doprowadzać do butwienia, próchnienia, gnicia’ (zeme kaulus trūdina), zob. MEiv 250. SE *treuH- ‘aufreiben, verbrauchen’ (LIV 593): scs. trovǫ, truti ‘zużywać’ (inf. zam. *trjuti < *trjāu-C, por. rjuti s.v. *ruų- II)107. W litewskim oczekuje się SE *triáuti108. Niejasna jest filiacija czasownika triaũnija, -yti a. tráunija, -yti ‘głośno gryźć (jabłko), 102 Por. Stopień, *k’ųH-, jest w praesens prymarnym nieprawdopodobny. 103 Por. wyżej scs. *bъvenų, *krъvenų, *mъvenų i lit. pūvenos. 104 Z wariantem sonoryzowanym drūna/drūni, drunėti albo drunija/drūni, druńyti, zob. LKŽII 763, 766. 105 Por. też długość w synonymicznym vb. dūlėti ‘próchnieć, butwieć’. 106 Nie należy tu łot. trūvēt ‘opłakiwać, być w żałobie’, które pochodzi z dysymilacji trūrēt, vb. zapożyczonego ze śrdniem. truren ‘trauern’, zob. MEiv 252. 107 Por. SW *trǫ- w scs. traviti iter. ‘przetwarzać spożyty pokarm’, stpol. trawić m. in. ‘(o ogniu i innych siłach) niszczyć coś, spalać, używać (dóbr materialnych), zużywać je lekkomyślnie’; trawny ‘podstępny, przebiegły, fałszywy’ (SStpIX 181n.). 108 Tu powstaje pytanie, czy triaũšėti, -ėja ‘kruszyć się (o włosach, o wełnie owiec), mizerzeć, marnieć’ obok traušėti, -ėja ‘wypadać (o włosach z końskiego ogona)’ nie jest z pochodzenia durativum stanu na -sēti, tj. *triáu-sēti. HIAT LARYNGALNY W JĘZYKACH BAŁTO-SŁOWIAŃSKICH | 81 nagryzać (orzech)’, który wygląda na denominativum. Inaczej Fraenkel LEW 1114: w apofonii do trūnēti. 2.36. *u̯u- < *h₂uH- SZ-V *u̯u-: pralit. prt. *ùvo ‘obuł się’ < pbsł. *u.u̯ā- < *h₂uH-eh₂-. Por. wyżej bùvo, guvu (fot.), plùvo, pùvo, siùvo. Na podstawie bałtyckiej opozycji prt./inf. na SZ i prs. na SP (zob. Stang 1966: 331) wolno przypuścić, że prt. *ùvo miało kiedyś obok siebie z jednej strony prs. tr. *avù ‘obuwam’ < *h₂euH-e- i z drugiej strony prs. intr. *unù ‘obuwam się’ < *h₂u-n-H-ē- (por. hipotezę prs. *munù ‘odziewam się’ s.v. *mu̯u-). Historyczne lit. aunù = au-nù przedstawia sobą formację kompromisową, wynikłą ze skrzyżowania *av-ù i *u-nù109. WSZ-V *ū-: *ūvẽti, oczekiwane w analogii do muvéti(s) (zob. s.v. *mu̯u- II), nie istnieje. SZ-C *ū- < *h₂uH-C, zob. niżej. SE *h₂eųH- ‘(Fußbekleidung) anziehen’ (LIV 245, orm. agaw ‘odziać się’): avēti ‘być obutym, nosić obuwie’ (aviù, āvi). Por. lit. auti ‘wkładać lub zdejmować obuwie’, co jest innowacją zamiast spodziewanego *ūti (SZ-C). SE oraz cyrkumfleks uogólnione z form antewokalicznych z zanikłą lrg., jak prs. *avù, durat. avē-, lit. āvalas, łot. apavi m. pl. ‘obuwie’110. 2.37. *ži̯u- < *ǵiuH- SZ-V *ži̯u-: scs. živati ‘żuć’, stczes. žváti, stpol. żwać < ps. *žǔvati < pbsł. *ži̯u.u̯ā- < *ǵiuH-eh₂-. Paralela jest pljīvati z ps. *pljǔvati s.v. *(s)pi̯u-. SZ-C *žiū- < *ǵiuH- (brak refleksów bsł.). SE *ǵieuH- ‘kauen’ (LIV 148). W balt. tylko nominalne: lit. žiáunos f. pl. ‘szczęki’ < *ǵi̯āu-nā-. 2.38. *žu- I < *ǵuH- SZ-V *žu-: 1. lit. žùvo, prt. do žūti (zob. niżej) < *žu.u̯ā- < *ǵuH-eh₂-, 2. prs. infigowane žùvù < *žu-n-u- (war. daw. žinù może stać w związku ze starszym typem *žunù < *ǵu-n-H), 3. sb. pražùvelis ‘zaginiony, zgubiony’. SZ-C *žū-: lit. pražūti ‘nagle zniknąć z oczu, przepaść, zginąć; stracić życie, umrzeć; zmarnować się; popaść w biedę, nieszczęście; z zapamiętaniem pracować, oddawać się jakiemuś zajęciu’. Caus. stlit. žūdyti, žūdžiu ‘potępiać, karać, tracić, zgładzić, zabijać’, łot. zudīties ‘sich sorgfältig bekümmern, sich sorgen’, zūdīt ‘(sich) sorgen, sich grämen’, zudināt caus. ‘verloren gehen lassen, vernichten, verstecken’. 109 To z metanalizy prs. infigowanego. Paralele: *gunu s.v. gu̯-, *munu s.v. *mu̯u-, *šunu s.v. *šu-, truna s.v. *tru-, jak też sinù s.v. *ši̯-. 110 Opaczna jest rekonstrukcja inf. *áuti, jak też wywód aúna z *(h₂)au-n-ə- w LIV 245, uw. 7. 82 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI SE *ǵeuH- ‘sich in schnelle Bewegung setzen’ (LIV 147). Brak refleksu pbł. *žiau̯-C. Drw. *žau̯: lit. žavúosi (žàvisi), žavėtis ‘zachwycać się’, caus. žavinti a. žavinti ‘oczarowywać, zachwycać, urzekać’, stlit. ‘zgładzić za pomocą czarów’. 2.39. *žų- II < *ǵʰuH- SZ-V *žų-: scs. žъvati ‘wołać, wzywać’, pol. zwać < *žų̯ā- < *ǵʰuH-eh₂-. WSZ-V *žų-: słow. *zyvati, pol. wzywać, nazywać. SZ-C *žū-: por. wed. hútá- ‘wzywany’ < *ǵʰuH-tó- (brak lit. *žūtas, słow. *zytъ). SE *ǵʰueH- ‘rufen’ (LIV 160), wtórnie *ǵʰeuH-¹¹¹: scs. zovǫ (inf. zъvati) ‘wołam’, stpol. zowę, zowiesz, zową, ptc. prs. tako zowący ‘tak zwany’ (por. wed. hávate ‘przywołuje’). Brak refleksu *žiau̯-C. 2.40. *žų- III < *ǵʰuH- SZ-V *žų-: pbł. *žūvin AS f. ‘ryba’ < *ǵʰuH-m̥, lit. AS žùvi (od tego žuvis jako innowacyjny nom. sg.). – Ze słowiańskiego por. ps. *žųveno, stpol. zwono n. zam. *zwiono ‘płat ryby wycięty w poprzek ciała’, ros. zvenó ts., pol. (d)zwonka ‘kawałek ryby’, derywat od adj. *žuv-enǫ ‘rybi’. Adj. *žūvenǫ tak się ma do sb. ps. *zy < *žūs ‘ryba’ jak *krъvenǫ (pol. przekrwiony) do sb. *kry < *krūs ‘krew’. Brak SZ-C *žūs ‘ryba’ < *ǵʰuH-s. Zob. s.v. *brų- i *krų-. 3. P O D S U M O W A N I E W myśl powyższych wywodów należy segmenty (i)j, (u)v uważać za tej samej rangi ślad po zanikłych laryngalnych, co długość wokaliczna w odpowiednich allomorfach z ī, ū¹¹². Z faktu, że dwoistość refleksów bałt. bī-C/bjū-V, scs. bi-C/bjū-V względnie lit. bū-C/buv-V, scs. by-C/b’bū-V sprowadza się do pierwotnej jednorodności *bʰiH- względnie *bʰuH- wynika, że powstanie alternacji i-C/ji-V i ū-C/uų-V jest prostym następstwem zaniku laryngalnych w epoce prabałtosłowiańskiej. Natomiast obecność tejże alternacji w pierwiastkach co do pochodzenia nielaryngalnych, anitowych (zob. niżej Ekskurs I) tłumaczy się jako innowacja morfologiczna z epoki późniejszej. Z tego wynika postulat, aby w ustępach fonetyki historycznej, które traktują o bałtyckich względnie słowiańskich spółgłoskach j, v, wyraźnie rozgraniczyć dwojaką proweniencję każdego z tych fonemów, mianowicie, por. tabl. 1. ¹¹¹ Zob. paralelę s.v. *bų-. ¹¹² I z drugiej strony: jak długość w formach stopnia pełnego typu lit. dėĩ, scs. děti ‘kłaść’ < pie. *dʰeh₁-C, lit. stóti, scs. stati ‘stanąć’ < pie. *steh₂-C i lit. dúoti, scs. dati < pie. *deh₃-C. HIAT LARYNGALNY W JĘZYKACH BAŁTO-SŁOWIAŃSKICH | 83 TABLICA 1. DWOJAKIE POCHODZENIE BSŁ. J, V. pie. *i, *u pie. *(i)H, *(u)H łot. kreju < *krei̯H-e- łot. krija, lit. krùja < *kriH-eh₂- lit. lēju < *lēi̯H-e- scs. lijǫ < *liH-ḗ- scs. lějǫ < *lěi̯H-je- lit. lijo < *liH-eh₂- lit. vēju < *u̯ēi̯h₁-e- scs. vъjǫ < *u̯iH-ḗ- scs. zějǫ < *ǵhēh₁-je- ps. *zъjati, sch. žěti, žjám < *ǵhih₁-eh₂- scs. zovǫ < *ǵhēuh₂-e- scs. zъvati < *ǵhuH-éh₂- ps. *bovǫ < *bheu̯h₂-e- (⇒ SW scs. *baviti) scs. zabъvenǫ < *bhuh₂-eno- 4. EKSKURSY 4.1. Ekskurs I Litewskie praesentia infigowane typu šlyja ‘opiera o co’, srūva ‘ciecze, leje się’ wywodzą się przez denazalizacją z *šli-n-ja, *sru-n-ua. Dowodzi to, że infiksacji podległy tu osnowy *šlī-, *sruu-. Z morfologicznego punktu widzenia są to osnowy „słabe“ w stosunku do *šlēj- (por. šlējǫ, šlējūosi), *sriau- (tu tylko srav-, stlit. srawanczio DP ‘ciekącego’), które są „mocne“. Osobliwości polegają tu na tym, że 1° *šlī- stoi zam. šli- (por. pašlitas ‘ukośny, ukośnie oparty’), zaś *sruu- stoi zam. sru- (por. išsruvù/išsrūnù, -sruvaũ, -srūti ‘wysączyć się’), i że 2° od šli- spodziewalibyśmy się raczej prs. *šli-nù, zaś od sru- prs. *sru-nù. Formy faktyczne šlyja, srūva z segmentami j, v należy więc uznać za wytworzone drogą analogii, mianowicie do praesentiów odpowiednio typu pyja ‘wzbiera mlekiem – o wymieniu’ < *pi-n-ia i typu būva ‘jestem, bawię gdzie’ < *bu-n-ua. Struktura tych ostatnich jest usprawiedliwiona obecnością antewokalicznego SZ-V o formach *pii-V, *bu̯-V, który alternowały ze SZ-C na ī, ū, por. *pi-C < *piH-C (pýti ‘wzbierać mlekiem; wilgnąć, rozmakac’, SP *pejH- ‘wzbierać; tryskać’), *bū-C < *bʰuH₂- (būti ‘być’, SP *bʰu̯eh₂- a. *bʰeu̯h₂- ‘rosnąć; stawać się’). Powyższe prowadzi więc do wniosku, że w języku litewskim niektóre pierwiastki nielaryngalizowane (anitowe) zakończone na dyftong *ei̯ lub *eu̯ (*k’lei-, *sreu-) uległy analogicznemu oddziaływaniu pierwiastków laryngalizowanych na *eiH lub *euH, które w SZ-V wytwarzają charakterystyczne tylko dla nich allomorfy *ii-V, *uu-V, z i i u jako pochodnymi hiatusu lrg. 84 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI 4.2. Ekskurs II Pojawiający się z rzadka w starolitewskim sufiks -ij-as (vienatijas, medijas/medija, prakijas/prekijas, žūklijas, treinijas/treinijā), znany i innym językom bałtyckim (por. łot. salijs, mālijs, prus. medies), jest z pochodzenia formantem przymiotnikowym, który drogą substantywizacji przeniknął również do formacji rzeczownikowych. Sufiks -i̯a- jest kontynuacją ie. *i.h₂a- < pie. *-ih₂o- (nie zaś *-iio-¹¹³). Godne uwagi jest to, że na gruncie litewskim według allomorfizmu ij-V/i̯-C został do -ija- dotworzony alternant antekonsonantyczny o postaci -i-s. Pojawia się on w serii nominów lit. na -ỹs, np. arklỹs, gaidỹs, svetỹs. Morfologiczne tłumaczenie sufiksu lit. -ỹs wydaje się lepsze niżeli hipoteza fonetyczna o kontrakcji *-ijas w -ỹs. Traktowanie sufiksu *-ih₂o- jest w języku litewskim o tyle specyficzne, że prowadzi do powstania dwu serii derywatów, starszej na -ijas (utrzymana w stanie szczątkowym) i młodszej na -ỹs (produktywna). Pierwszy z tych sufiksów polega na prostej kontynuacji fonetycznej z uwzględnieniem hiatusu laryngalnego, drugi natomiast jest produktem analogii morfonologicznej. 4.3. Ekskurs III Wyżej przy formie lit. dveigys (przyp. 10) wspomniano o komplementarności formy antekonsonantycznej -gy-s względem antewokalicznej *-gii-as, jak też o możliwości dotworzenia wariantu antekonsonantycznego z i na podstawie osnowy wyjściowej antewokalicznej z ij. Otóż wydaje się, że stosunkiem implikacji morfologicznej jak ij-V ⇒ i̯-C można również wytłumaczyć pojawienie się samogłoski długiej i w sufiksie infinitivi lit. -yti, słow. -iti. Chodzi tu o sufiks czasowników iteratywno-kauzatywnych, które w pie. tworzyły praesens sufiksem *-éi̯e/o-. Sensowne powiązanie sufiksu *-éi̯e/o- z innowacyjnym -ī- infinitivi umożliwia hipoteza fazy pośredniej -i̯i̯a-, por. lit. praesentia na -i̯a do (denominalnych) czasowników na -yti, np. dalija, dalýti od dalìs. Postać sufiksu -ija- na miejscu pie. *-éio- odzwierciedla moim zdaniem zwężenie pierwotnego e przed i – wypadek antycypacyjnej asymilacji¹¹⁴. Z chwilą, gdy w formach osobowych czasownika sekundarnego pojawiła się zwężona sekwencja -ii-, mianowicie przed końcówkami wokalicznymi, to została ona – jak się zdaje – wciągnięta w system alternacji ii-V :: i̯-C, który ukształtował się wcześniej w obrębie czasownika prymarnego, por. np. lit. lij(o) ‘lał’, lecz inf. lý(ti), gij(o) ‘goił się’, lecz inf. gý(ti). Tym sposobem na podstawie -ij- prezent alnego powstało -ī- jako alternant właściwy dla pozycji antekonsonantycznej w formacji infinitivi. 113 Niedawno S. Ambrazas (2000:134, 205) powtórzył młodogramatyczną rekonstrukcję sufiksu w postaci *-i̯-io-. Sugeruje to, że chodzi o pewien wariant sufiksu pie. *i̯o-. W myśl naszych wywodów w sekwencji i̯a nie jest jednak fonemem odziedziczonym, lecz stanowi – jako wypełniacz hiatus laryngalnego – swego rodzaju namiastkę zanikięj spółgłoski H, w danym razie *h₂. W odniesieniu do litewskiej formacji na -ija- należy mówić o sufiksie *ih₂o-, który nie ma bezpośredniego związku z sufiksem pie. *-io- (po sylabie lekkiej) względnie z wariantem Sieversowym *-iio- (po sylabie ciężkiej). 114 Asymilacja taka ma paralelę np. w formach izolowanych jak (1) scs. trьje ‘trzy’, lit. trỹs ts. < *tri̯iis ⇐ *tri̯es, to z pie. *trei̯es (wed. tráyah, gr. τρεῖς = [trèːs], łac. trēs, got. þreis (nb. Bojarowianie się *tríes na miejscu *treies sprzyjała zapewne obecność allomorfu trī w formie neutrum, por. wed. trī, scs. tri ‘trzy’, lit. trýlika ‘trzynaście’ < pie. *triH₂) albo (2) scs. gostьje ‘goście’ z nom. pl. *gʰostēies (łac. hostēs, gr. πόλεις). HIAT LARYNGALNY W JĘZYKACH BAŁTO-SŁOWIAŃSKICH | 85 4.4. Ekskurs IV W słowiańskim powstają drogą wzdłużenia i, ŭ iteratywy na -ijati, -yvati, np. °bijati, °lijati, °vijati, °byvati, °kryvati, °myvati, °zyvati, °živati; ciekawe, że przeważnie kontrastują one z zachowawczym litewskim typem sijóti, bliuvóti (por. jednak nowsze bliūvóti). Obok tych typów stają specyficzne w swej formie kauzatywo-iteratywy na -aviti. Najpierw trzeba zauważyć, że ich składnik v – inaczej niż w wypadku -yv(ati) – nie ma nic wspólnego z hiatem laryngalnym. Wziąwszy pod uwagę -av- jako względną całość, można ten segment115 wyprowadzić fonetycznie z *-ōu- i następnie ująć ze stanowiska morfonologicznego jako wzdłużenie segmentu *-ou- podstawy derywacyjnej. Segment taki był charakterystyczny wyłącznie dla tych praform prezentanlnych na -e/-o-, które tworzono od pierwiastków pie. o strukturze *Ceu(H)-. Otóż jest istotne, że fonetyczna zmiana sekwencji pie. *Ceu(V) na słow. Cou(V) (zastępstwo e przez o) wytworzyła w odnośnej klasie czasowników prymarnych namiastkę apofonicznego stopnia o. To z kolei otworzyło drogę dla innowacyjnego wzdłużenia wokalizmu o przy derywacji słowiańskich caus.-iter. na -iti. Powyższe odnosi się w pierwszym rzędzie do takich derywatów, jak plaviti ‘pławić’ ⇐ plovǫ, pluti ‘płynąć’, pwk. *pleu-; slaviti ‘stawić’ ⇐ slovǫ, sluti ‘słynąć’, pwk. *k’leu-; traviti ‘trawić’ ⇐ trovǫ, truti ‘spożywać’, pwk. *treuH-. W drugim rzędzie odnosi się to do takich iter.-caus., które w scs. nie pokazują już osnów prs. na -ovǫ, lecz mają formację nową na -yjo, wzorowaną na inf. -yti: naviti ‘męczyć’ ⇐ *novo (nvjo), unyti ‘znudzić’, pwk. *neuH-; taviti ‘czynić tępim’ ⇐ *tovo (tvjo), tyti ‘tyć’, pwk. *teuH-. Por. też °baviti °‘bawić’ ⇐ *bovǫ, byti ‘być, stać się’, pwk. *bʰeuh₂-116. SKRÓTY adi. – adjectivum aor. – aoryst awest. – awestyjski C – dowolna spółgłoska conjunct. – conjunctivus czes. – czeski demin. – deminutivum 115 U Vaillanta (1966: 423–424) pozostawiony bez wyjaśnienia. 116 Vaillant (1966: 424) dodaje jeszcze scs. staviti ‘stawić; zatrzymać’, któremu przez porównanie stati przypisuje „un élargissement en -v- de la racine”. Hipoteza rozszerzenia pierwiastkowego nie ma oparcia w innych paralelnych wypadkach, jest więc ad hoc. Verbum to raczej denominatywem od sb. sta-vŭ ‘stanie, stan; zatrzymanie, wstrzymanie’ (por. denom. lit. stat-ýti ‘stawić’ od *stãtas, dziś stãčias ‘postawiony, stojący pionowo’). 86 WOJCIECH SMOCZYŃSKI denom. – denominativum drw. – derywat durat. – durativum gr. – grecki H – dowolna laryngalna (w odróżnieniu od h1, h2, h3) inf. – infinitivus intens. – intensivum lit. – litewski lrg. – laryngalna łot. – łotewski neopwk. – neopieńw... pbałt. – prabałtycki pdg. akc. – paradygmat akcentowy pbsł. – prabałtosłowiański pers. – perski pf. – perfectum pie. – praindoeuropejski pol. – polski postvb. – (nomen) postverbale prs. – praesens prt. – praeteritum przyp. – przypis ps. – prasłowiański pwk. – pierwiastek ros. – rosyjski rus. – ruski sb. – substantivum sch. – serbsko-chorwacki scs. – starocerkiewno-słowiański SE – stopień e serb. – serbski słń. – słoweński SO – stopień o SP – stopień pełny st° – staro- stpr. – staropruski SW – stopień wzdłużony SZ – stopień zanikowy (SZ-C – antekonsonantyczny, SZ-V – antewokaliczny) V – dowolna samogłoska vb. – verbum war. – wariant wed. – wedycki WSZ – wzdłużony stopień zanikowy zam. – zamiast znacz. etym. – znaczenie etymologiczne HIAT LARYNGALNY W JĘZYKACH BAŁTO-SŁOWIAŃSKICH | 87 BIBLIOGRAFIA Ambrazas, S. 2000: Daiktavardžių darybos raida II. Lietuvių kalbos vardažodiniai vediniai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Bankowski, A. 2000: Etymologiczny słownik języka polskiego I-II, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Eichner, H. 1988: Anatolisch und Trilaryngalismus, in: Bammesberger, A., ed., Die Laryngaltheorie und die Rekonstruktion des indogermanischen Laut- und Formensystems, Heidelberg: Carl Winter, 123–151. Endzelin, J. 1922: Lettische Grammatik, Riga: Kommissionsverlag A. Gulbis. ESJS – Etymologický slovník jazyka staroslověnského, red. E. Havlová, (od zeszytu 7) A. Erhart, Praha: Academia, 1989–. Fraenkel, LEW = Fraenkel, E. Litauisches etymologisches Wörterbuch I-II, Heidelberg: Carl Winter, 1955–1965. Klingenschmitt, G. 1982: Das altarmenische Verb, Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert Verlag. LIV = Lexikon der indogermanischen Verben. Die Wurzeln und ihre Primärstammbildungen. Unter Leitung von Helmut Rix, unter der Mitarbeit vieler anderer bearbeitet von Martin Kümmel, Thomas Zehnder, Reiner Lipp, Brigitte Schirmer, Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert Verlag, 1998. LKŽ = Lietuvių kalbos žodynas I–XX, Vilnius, 1941–2002. Mayrhofer, EWAIa = Mayrhofer, M., Etymologisches Wörterbuch des Altindoarischen, Heidelberg: Carl Winter, 1986–2001. ME = Mühlenbachs, K., Latviešu valodas vārdnīca / Lettisch-Deutsches Wörterbuch. Redigiert, ergänzt und fortgesetzt von J[ānis] Endzelīns. Bde. I–IV, Riga, 1923–1932. Otrębski, J. 1965: Gramatyka języka litewskiego II: Nauka o budowie wyrazów, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Pokorny IEW = Pokorny, J. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch, Bern: A. Francke AG, 1949–1969. Rasmussen, J. E. 1989: Studien zur Morphophonemik der indogermanischen Grundsprache, Innsbruck. (Innsbrucker Beiträge zur Sprachwissenschaft, 55.) Skardžius, P. 1943: Lietuvių kalbos žodžių daryba. Vilnius: Lietuvių mokslų akademija, Lietuvių kalbos institutas. (Wznowione w reprodukcji fotograficznej jako t. I wydawnictwa Skardžius, P., Rinktiniai raštai, red. Albertas Rosinas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1996.) Sławski SEJP = Sławski, F., Słownik etymologiczny języka polskiego I–V. Kraków: Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego, 1952–1975. Smoczyński, W. 1989: Studia bałto-słowiańskie I, Wrocław–Kraków: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich. (Polska Akademia Nauk, Oddział w Krakowie, Prace Komisji Językoznawstwa, 57.) Smoczyński, W. 2001: Język litewski w perspektywie porównawczej, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. (Baltica Varsoviensia, 3.) SStP = Słownik staropolski, red. Stanisław Urbańczyk, Kraków: Polska Akademia Nauk, 1953–. Stang, Ch. S. 1942: Das slavische und baltische Verbum. Oslo: I Kommisjon Hos Jacob Dybwad. Stang, Ch. S. 1966: Vergleichende Grammatik der Baltischen Sprachen, Oslo, Bergen, Tromsø: Universitetsforlaget. Trautmann, R. 1923: Baltisch-Slavisches Wörterbuch, Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht. Urbutis, V. 1981: Baltų etimologijos etiudai, Vilnius: Mokslas. Vaillant, A. 1966: Grammaire comparée des langues slaves III: Le verbe, Paris: Klincksieck. Zinkevicius, Z. 1980–1981: Lietuvių kalbos istorinė gramatika I–II, Vilnius: Mokslas. Wojciech Smoczyński Uniwersytet Jagielloński Katedra Językoznawstwa Ogólnego i Indoeuropejskiego al. Mickiewicza 9/11, 31–120 Kraków, Polska [email protected] Gauta 2002 11 29