Velta Rūķe-Draviņa

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVIII (2003), 197-199 IN MEMORIAM VELTA RŪKE-DRAVINA 1917 01 25 — 2003 05 07 7 maja 2003 roku, w wieku 86 lat, zmarła w Szwecji (w Sztokholmie) wybitna łotewska językoznawczyni bałtystka Velta Rūkė-Dravinia (Velta Rūke-Dravina). Velta Rūkė urodziła się 25 stycznia 1917 r. w północnej części Łotwy, w Valmierze. W latach wojny rodzice wyjechali do Rosji, po czterech latach powrócili do Rygi. Przyszła językoznawczyni ukończyła 2. gimnazjum w Rydze, studiowała filologię bałtycką na Wydziale Filologicznym i Filozoficznym Uniwersytetu Łotewskiego, w 1940 r. pracowała jako asystentka profesora Jānisa Endzelīnsa. Później kierowała Składnicą Języka Łotewskiego. W 1944 r. została zmuszona wraz z mężem Karlisem Dravinšem (Karlis Dravinš) do opuszczenia Łotwy. Z wybrzeża Kurlandii, którego — jak sama Rūķe opowiadała we wspomnieniach — strzegli zmobilizowani przez Niemców litewscy żołnierze, z którymi uchodźcom udało się porozumieć, łodziami motorowymi po dramatycznej podróży dotarła do wybrzeży Skandynawii. Osiedliła się w Szwecji, wykładała języki bałtyckie i słowiańskie na Uniwersytecie w Lundzie (1948-1968- ), obroniła rozprawę doktorską Diminutive im Lettischen (1959). Później pracowała na Uniwersytecie Sztokholmskim: studiowała slawistykę, wykładała przedmioty z zakresu bałtystyki i slawistyki (1969-1984- ). Zdumiewająco wszechstronna działalność naukowa badaczki: znaczący wkład w badania zarówno nad łotewskim językiem ogólnym, jak i gwarami, frazeologią, kulturą języka, językiem pisarzy, stylistyką, językiem dzieci itd. Pierwsze publikacje Velt y Rūķe-Dravinia poświęcone są gwarom i historii ich badań (Latvių tarmėtyra 1918-1938 /Latviešu izlokšnu pėtišanas darbs 1918-1938). W 1940 roku opracowała i opublikowała również Program opisu gwar (Programma izlokšnu aprakstiem). Po 20 latach, pisząc o aktualności badań dialektów, podkreśliła znaczenie fonemów dialektalnych dla archiwum systemu dźwiękowego języka łotewskiego. Sama Rūķe-Draviņa w ten sposób 198 | IN MEMORIAM również starała się realizować swoje zasady, publikując opisy trzech różnych dialektów: dialekt wiški (1939), dialekt stendzki (wraz z mężem Karliem Dravinsem; 3 części: 1955, 1958, 1962), dialekt galgauski (wraz z pochodzącym z Galgauski Alvilem Klēbachsem-Kalnietisem, 1996). Oprócz tych wartościowych opisów opublikowała dwa artykuły, w których grupy dialektów omawiane są w aspekcie geolingwistycznym („Latgales izlokšņu grupējums“, 1939 i „Kurzemes un Vidzemes lībiskais apgabals- “, 1940). Wspomnieć należy również o wkładzie autorki w toponomastykę: jest nim monografia dotycząca nazw miejscowych gminy Kauguri — jeden z nielicznych pełnych opisów toponimii pojedynczej gminy (Place Names in Kauguri County, Latvia, 1971), w której dla porównania wykorzystano również dane języka litewskiego. Rezultatem wieloletnich obserwacji i badań jest monografia Proces normalizacji języka łotewskiego (The Standardization process in Latvian. 16th Century to the Present, 1977), odzwierciedlająca 400-letni rozwój języka łotewskiego. W pracy tej autorka wskazuje źródła ogólnego języka łotewskiego, analizuje pierwsze źródła pisane oraz właściwości ich języka i ortografii, stwierdza i ocenia tendencje rozwoju języka, obserwuje język i przemiany z perspektywy socjolingwistki. Językoznawczyni przyznaje, że w kształtowaniu języka łotewskiego od dawna dominowała zasada historyzmu, dająca pierwszeństwo archaiczności, jednak w praktyce językowej odchodzi się już od tej zasady. Velta Rūkė-Dravinia, mimo że żyła daleko od ojczyzny, zauważyła takie tendencje, jak wariantywność języka, zmiany form gramatycznych, zwiększone użycie słów międzynarodowych i slangu w literaturze, zwłaszcza w poezji. Od młodości interesowała się kwestiami kultury języka: w 1940 roku opublikowała porady dotyczące praktyki językowej (Valodas un rakstibas jautūjumi, redaktor Janis Endzelynas), pomagające unikać częstszych błędów językowych, a w 1942 roku wydano przygotowany przez nią słownik ortograficzny języka łotewskiego (Latviešu pareizrakstibas vardnica- ). Velta Rūkė-Dravinia jako jedna z pierwszych bałtystek zaczęła interesować się językiem dzieci. Szeroko uznawana jest jej książka na ten temat Od pięciu miesięcy do pięciu lat (No pieciem mėnešiem lidz pieciem gadiem, 1982). Veltę Rūkė-Dravinię zawsze interesowała specyfika i stylistyka języka artystycznego: pisała o języku łotewskich poetów i prozaików Rainisa, Kaudzytów, Iewinisa i in. W jej pracach dane języka łotewskiego są w wielu miejscach porównywane z materiałem języka litewskiego: zwłaszcza w wydanej na podstawie dysertacji monografii Litewskie deminutywy języka łotewskiego oraz w książce Proces normalizacji języka łotewskiego. W swoich artykułach autorka omawiała nazwy takich leksemów, jak jałowiec, gryka, w językach bałtyckich, porównywała budowę słów w językach łotewskim i litewskim (Dialektgeographische Unterschiede auf dem Gebiet der Wortbildung im Baltischen), a także liczebniki języków bałtyckich i słowiańskich. Zredagowała i opracowała również zbiór artykułów poświęcony jubileuszowi Christiana S. Stanga Donum Balticum (1970), w którym sama opublikowała cenne badanie dotyczące połączeń spółgłosek na początku wyrazu w językach litewskim i łotewskim (/nitial Consonant Combinations in Lithuanian and Latvian), stwierdzając, że w języku litewskim występuje więcej fonemów spółgłoskowych, które swobodniej łączą się po 2 i 3 na początku wyrazu. Charakterystyczne kombinacje spółgłosek litewskich, których nie ma w standardowym języku łotewskim, ale które często występują w języku polskim: pj-, bj-, km-, gn'-, cv-, čv-, sl’-, sn’, šč-, šk-, šn-, zI’-, zm-, žl-, Zm-, žn-, fl. Z drugiej strony większość dominujących w języku łotewskim nagłosowych połączeń spółgłoskowych (takich jak pr-, kr-, tr-, sp-, st-, str-) IN MEMORIAM | 199 pokrywa się su z analogicznymi estońskimi połączeniami spółgłoskowymi. To, zdaniem autorki, potwierdza hipotezę o wpływie fińskim na język łotewski. Dzięki jej staraniom odnaleziono zachowane ir w archiwach szwedzkich i opublikowano F. notatki z wykładów Fortunatowa z fonetyki języka litewskiego. Aktywna działalność filologiczna Velty Rūķe-Draviņi, wieloletnie badania i publikacje spotkały się z uznaniem na emigracji: została wybrana profesorem ji językoznawstwa ogólnego Uniwersytetu Sztokholmskiego, nieco później profesorem językoznawstwa bałtyckiego, została członkinią — Szwedzkiej Akademii Nauk Humanistyczny1980 m. ch, 0 1990 m. — ir zagraniczną członkinią Łotewskiej Akademii Nauk. W latach okupacji była ji najbardziej utytułowaną łotewską językoznawczynią na emigracji, kė reprezentowała łotewską lingwistykę na międzynarodowych kongresach, sama organizowała konferencje gė bałtystyczne w Sztokholmie. Velta Rūkė-Dravinia była nie tylko ne językoznawczynią, lecz ji — także filolożką w szerokim znaczeniu tego słowa: interesowała ir się literaturą, krytyką literacką i folklorem, redagowała czasopisma, a w młodości sama tworzyła wiersze. Laimutė Baluodė Ryga-Helsinki