Dėl tariamos nulinės jungties

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVIII (2003), 177–184 UWAGI Uwagi DROBIAZG Przymiotniki z gwary żmudzkiej žiaudrus, žiudrus zwróciły uwagę Stevena Younga, bałtysty z Uniwersytetu w Baltimore, w bardzo interesującym artykule „Lithuanian žiaurūs: žiudrus” (Acta Linguistica Lithuanica 47, 109–115). Zdania zaczerpnięte ze stron 453, 458 DŪŽ zdają się wymagać kilku uwag: pākaulinės labai žõdrõs ā.uodeklas; vi.kšrės žõdrõs / pjā.usta liežuvė gi'vuol'ùn. Żõdrõs z drugiego zdania należy transponować nie jako žudrus, lecz jako žiudrus: vikšris žiudrus pjāusto liežuvį gyvōliūon (dat. sing.; nom. gi'vuol'is | g'īvuolis; tutaj w dawnej tradycyjnej gwarze warniškiej południowożmudzkiej do końcówki dat. sing. -u > -uo dodano nieetymologiczne n). To nie žudrus, ale zapewne moja wyraźna pomyłka korektorska wprowadziła autora w błąd, choć hasło brzmi – žiudrus, tj. wszystkie zdania są definiowane słowem žiudrus (zbieranie tekstów przez 6 lat (w latach 1969–1975) bardzo się przeciągnęło z powodu zakazów, skarg itd.). W żywej mowie ten przymiotnik jest obecnie zapominany i używany najczęściej przez starszych mieszkańców wsi; jego rdzenie to žiaud-, žiud-, zatem występuje tylko žiudrus, a uczeni z odległych stron, nieznający tego dialektalnego słownictwa, mogą czasem się zawahać i zacząć cytować nieistniejące słowo *žudrus. Vytautas Vitkauskas Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, 2055 Vilnius, Lietuva Otrzymano 2003 05 05 O TZW. ZEROWEJ KOPULI Tekst ten jest przede wszystkim poświęcony omówieniu takich zdań, jak: Mój brat jest niepełnosprawny; Uporczywy kaszel – objaw ciężkiej choroby itp. W Gramatyce współczesnego języka litewskiego (Wilno: Mokslas, 1994) uważa się je za zdania imienne odpowiadające modelowi trójczłonowemu, ponieważ Pogoda piękna uznaje się za zdanie z kopulą zerową (s. 612). Zanim podejmę polemikę w tej wąskiej kwestii, już na samym początku przytoczę dwa twierdzenia, bez których polemika nie ma sensu i których będę się starał ściśle trzymać. Pierwsze twierdzenie: Nikt nie ma cech. Żartem mówię też inaczej: Niktowi nie rosną włosy. Zdaje się, że sformułowanie tego twierdzenia pochodzi od Immanuela Kanta, ale nie pamiętam tego dobrze, a ponieważ nie opieram prawdziwości twierdzeń na autorytecie, wystarcza mi, że uważam je za prawdziwe. Logika nie operuje bezpośrednio słowem nikt, ale w jej teorii klas przyjmuje się klasę zerową, czyli pustą (zwracam uwagę, że nazywa się ją zerową ze względu na używany do jej oznaczenia znak, a pustą – ze względu na to 178 | PASTABOS zakres znaczenia znaków, który logicy nazywają znaczeniem nazwy). Klasa pusta nie ma żadnego elementu, a tylko elementy mogą mieć cechy. Intuicji podam jeden przykład: kiedy burzymy połowę domu, bezsensowne jest pytanie, ile okien ma nieistniejąca już połowa domu. Gdyby ktoś sądził, że czasownika „mieć” można używać także w znaczeniu „miał”, i tak musiałby przyznać, że w takim przypadku używa go pośrednio i w sensownej rozmowie należy zastąpić go formą bezpośrednią. Ze słów używanych pośrednio lub nieokreślenie można tworzyć jedynie niejasne albo oczywiście fałszywe twierdzenia, a każda nauka musi ich unikać. Na przykład ze stwierdzenia, że myśl jest przekazywana za pomocą języka, wynika twierdzenie, że myśli wraz ze słowami trafiają do powietrza i unoszą się w nim. Ponadto, jeśli przekazujemy myśli, to w głowie mówiącego (w znaczeniu dosłownym) już ich nie ma (i dlatego nie można już zapytać, co powiedział). Już to pokazuje, że bezsensowne jest podejmowanie próby stworzenia jakiejkolwiek wartościowej teorii, opierając ją na logicznie nieopracowanych i używanych w sposób niestandardowy słowach. To, co się dzieje, gdy nie przestrzega się wspomnianego przeze mnie twierdzenia, zilustruję dla intuicji takim zdaniem: Chociaż syren nie ma (nikt), to mają piękne piersi (cecha). Z punktu widzenia logiki zdanie to jest absurdem, logicznie sprzecznym twierdzeniem, a stwierdzanie takich twierdzeń jest daremne. Za takie samo twierdzenie uważam lubiane obecnie przez językoznawców objaśnienie terminu „zerowa kopula”, ponieważ Chociaż kopuli nie ma (nikt), to ma ona znaczenie czasu teraźniejszego trybu oznajmującego (cecha). Nie sposób uwolnić się od logicznego absurdu ani za pomocą ważkich słów, ani efektownej retoryki, ani powoływania się na autorytety, ponieważ absurd pozostaje odporny na wszystkie te działania. Można spróbować uwolnić się od absurdu na dwa sposoby. Pierwszy to dowieść, że twierdzenie nikt nie ma cech nie jest kategoryczne i dlatego można je zignorować. Uważam ten sposób za całkowicie bezperspektywiczny, ponieważ jest to twierdzenie logiki, a żeby się go pozbyć, należałoby stworzyć nową logikę – niczego. Za perspektywiczny uważam tylko drugi sposób: trzeba dokładnie przeanalizować, gdzie nasze myślenie popełnia błąd, wskutek którego powstają absurdalne zdania. Do tej analizy potrzebuję drugiego twierdzenia. Brzmi ono tak: Psychologizm jest konglomeratem błędnych opinii, które hamują myślenie. Nie nazywam go teorią, ponieważ twierdzenia teorii są opracowane logicznie i usystematyzowane. Najłagodniejszą odmianą psychologizmu jest psychologizm metodologiczny. Jego adepci przyznają, że znaczenia słów i zdań istnieją obiektywnie, ale mimo to uważają, że należy je opisywać w odniesieniu do faktów psychicznych (myśli). Oczywiście w takim przypadku nie może chodzić o dowolną psychikę. Nie nadaje się ona na przykład wtedy, gdy ludzie nie rozumieją dobrze tego, co mówią. Jakimi kryteriami należy się kierować, szukając właściwej psychiki? Z góry odrzucam psychikę językoznawców, ponieważ w tym artykule pokażę, że także myśli językoznawców bywają różne. Oczywiście odrzucam również powoływanie się na autorytety, pozostawiając tę kwestię wyłącznie teologii. Zauważę, że prawidłowym odpowiednikom w psychice podlega nie tylko nasz język, lecz także doświadczenie pozajęzykowe – nawet rąbiąc drewno, musimy myśleć o tym, co robimy. Czyż całą naszą działalność również należy opisywać w kategoriach psychiki? Dlaczego inne nauki, na przykład zoologia, nie opisują swoich obiektów empirycznych jako korelatów psychicznych? Przecież mogłyby na przykład obok wilków, łosi i słoni włączyć do klasyfikacji zwierząt także zerowe jednorożce, zerowe pegazy itd. Można mi z tego powodu zarzucić, że język jest systemem znaków, nie można go więc porównywać ze zwierzętami, które nie są znakami. Nie ma zgody co do pojęcia znaku, ale istnieją dwa odmienne stanowiska: empiryczne i subiektywne. Jako empiryk wybieram pierwsze stanowisko i przedstawię je tutaj słowami logików, które nie odbiegają od zwyczajnego rozumienia znaku (i dobrze współgrają ze zdrowym rozsądkiem). Znak (używają terminu „symbol”) jest dla nich „obiektem empirycznym używanym do wskazywania innych obiektów empirycznych lub abstrakcyjnych”1 (od- 1Логический словарь: ДЕФОРТ, Москва: Мысль, 1994, 208 (sutrumpinimas ДЕФОРТ reiškia: Дедук-тивная формализация теорий. – V.Ž.). PASTABOS 179 zwrócę uwagę, że w definicji intuicyjnie przestrzega się postulatu empiryzmu). Np. znak „brzoza” jako obiekt empiryczny, czyli wypowiedziany, wskazuje inny obiekt empiryczny – drzewo liściaste o białej korze, natomiast wypowiedziany znak „liczba” wskazuje obiekt abstrakcyjny „liczba”, jedno z podstawowych pojęć matematyki. Z tego powodu twierdzenie Gramatyki współczesnego języka litewskiego (s. 5), że „jednostki struktury języka – znaki – są dwustronne”, uważam za subiektywne i zakłócające myślenie twierdzenie, powstałe wskutek niechlujnego i pośredniego mówienia. Mówiąc precyzyjnie i po ludzku, nie ma żadnego sensu nazywać znaku dwustronnym. Obiekt empiryczny, czyli znak, i jego znaczenie (inaczej: cecha, funkcja) nie tworzą z kolei jeszcze prawdziwszego znaku dwustronnego. Jeśli przyjmiemy taki sposób mówienia, który kłóci się ze zdrowym rozsądkiem, będziemy musieli powiedzieć, że przy drodze widzimy nie znaki drogowe, lecz tylko połowy znaków drogowych. Skoro sam sposób używania języka idzie w parze ze zdrowym rozsądkiem, czy można od niego oderwać teorię języka i zacząć mówić dziwacznie? Ferdinandas de Saussure jako pierwszy nazwał znak językowy dwustronnym i wielu bez zastanowienia przyswoiło sobie to określenie (być może ze względu na autorytet?). Saussure miał podstawy do takiego określenia znaku: wydawało mu się, że wyrażenie i znaczenie są nierozłączne jak dwie strony kartki papieru, ponieważ był wczesnym psychologistą i mówił o znakach jako o faktach psychicznych (zarazem twierdził, że język ma charakter społeczny, ale wcale nie uzgodnił tego charakteru z indywidualną psychiką). Gdy uznaje się, że „plany wyrażenia i treści języka są ze sobą powiązane, ale jeden nie determinuje bezpośrednio drugiego” (s. 5), nie ma już najmniejszej podstawy, by używać pojęcia znaku dwustronnego w dosłownym sensie – jest to tylko pusta retoryka, balast pozostały z przeszłości. Istnieje wprawdzie jeden sposób, by ocalić pojęcie znaku dwustronnego: trzeba przenieść znak z obiektywnej rzeczywistości do sfery psychiki i uznać przeniesiony znak za ważniejszy i bardziej realny – wtedy można będzie powiedzieć, że w psychice pojęcie wyrażenia odpowiada pojęciu znaczenia. Być może autorzy gramatyki nie mieliby nic przeciwko temu, ponieważ struktura języka jest dla nich „systemem istniejącym w świadomości ludzi” (s. 5). To już nie psychologizm metodologiczny, lecz jak najbardziej substancjalny psychologizm, tylko nie wiadomo, czy percepcyjny (wiążący język z wyobrażeniami), czy konceptualny (wiążący go z pojęciami). Przyjęcie tego poglądu sprawia, że starożytnych tekstów zasadniczo nie da się rozszyfrować. Nie widzę najmniejszej potrzeby dyskutowania z tym poglądem, moim zdaniem beznadziejnie przestarzałym i niemożliwym już do obrony żadnymi argumentami, po tym, jak ostro skrytykował go Leonas Zawadowskis² (jego poglądy zreferowałem po litewsku ja, można więc bez trudu zapoznać się z nimi szerzej³). Ściśle mówiąc, w naszych głowach nie ma struktury języka wraz z jej znakami, lecz umiejętność posługiwania się nią. Ale jako jednostki możemy posługiwać się tylko częścią tej struktury. Cała struktura języka mogłaby znajdować się w głowie tylko w jednym przypadku: musiałby istnieć idealny użytkownik języka, ale w rzeczywistości właśnie takiego nie ma. A zatem obok subiektywnej umiejętności struktura języka musi istnieć obiektywnie. Można zapytać, jak rozumieć tę obiektywność, i jest to uzasadnione pytanie. Ponieważ język jest bardzo złożony, przez co może rodzić wiele kwestii pobocznych, zilustruję sytuację prostszym przykładem – tabliczką mnożenia. Pytanie brzmi: gdzie istnieją iloczyny, zwłaszcza gdy nikt nie mnoży (przecież iloczyny są znaczeniami znaków matematycznych)? Matematycy już dawno odrzucili wyjaśnienie psychologiczne i nie dziwi to ani trochę, bo przywykli myśleć znacznie precyzyjniej i ściślej niż językoznawcy, których myśli niestety często znajdują się w cudzych głowach. Matematycy nie zgadzają się co do sposobu istnienia liczb, ponieważ liczby, podobnie jak wszystkie obiekty abstrakcyjne, są uniwersaliami, a spór o nie jeszcze się nie zakończył (takie jest zdanie Bertranda Russella). Kto interesuje się ontologią języka, musi znać licz- 2 ZAWADOWSKI, L. Lingwistyczna teoria języka, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1966. 3 ŽULYS, V. Poglądy L. Zawadowskiego na język. Językoznawstwo 24 (1), 1972, 111–119. 180 | PASTABOS …czyć filozofów. Ale język można badać także bez rozstrzygnięcia kwestii ontologicznej. Fizycy zresztą naprawdę nie wiedzą, czym jest grawitacja, a jednak z powodzeniem ją badają. Na marginesie powiem, że po przyjęciu wspomnianej definicji znaku nie ma miejsca na znaki zerowe (nie mogą one istnieć także według kantowskiego niczego określenia). Kto zaczął posługiwać się pojęciem znaku zerowego, prawdopodobnie wymyślił je w ten sposób: jeśli obiekt empiryczny ma znaczenie, to jego nieobecność również ma znaczenie, a zatem jest znakiem. Być może myśl tę wyprowadza się przez implikację, ale zgodnie z postulatem znaku empirycznego pozostaje ona tylko myślą, a nie znakiem — znak wymaga obiektu empirycznego. Niektórzy gubią się w kwestii zera i mówią, że zero jest znakiem — albo pustą elipsą, albo kołem przekreślonym ukośnie. Jest to jednak zapis graficzny, a nie znak w języku naturalnym. Oczywiście mamy zresztą znaki oznaczające nic i pojęcia pokrewne, por. wyrazy nikt, pustka, dziura. Niestety, nie mamy przypadku przeciwnego. Posługiwanie się pojęciem znaku zerowego uważam za odmianę (być może nieuświadomioną) idealizmu, raczej subiektywnego, podczas gdy nauki empiryczne, do których zaliczam również językoznawstwo, zajmują stanowisko realistyczne. Odrzuciwszy istnienie systemu językowego w głowach podmiotów, należy przyjąć postulat, że język można, a nawet trzeba badać jako zjawisko obiektywne, tak jak inne obiekty empiryczne. Takimi obiektywnymi zjawiskami są wypowiedzi, czyli inaczej komunikaty. Komunikaty mają znaczenie także bez komunikowania, ponieważ komunikatywna funkcja języka jest wtórna — opiera się na funkcji reprezentatywnej, konwencjonalnym przedstawieniu jakiegoś fragmentu rzeczywistości (gdyby tej funkcji nie było, język byłby czystą grą). Komunikat komunikuje tylko to, co reprezentuje. Nie komunikuje subiektywnej myśli mówiącego (wszystkie myśli w głowach podmiotów są subiektywne ze względu na sam fakt ich istnienia), lecz pewien fragment rzeczywistości. Tylko na podstawie tego faktu można kłamać, wprowadzać w błąd i mylić (w takim przypadku myśli wyraźnie nie pokrywają się z tym, co się mówi). Zdanie Czarne łabędzie istnieją nie świadczy o istnieniu takiej myśli w głowie mówiącego (czy tak jest, czy inaczej, nie ma dla nas znaczenia: poza tym, jak można by to sprawdzić i czy można opierać oczywiste fakty na czymś, czego nie da się zweryfikować?). Zdanie to jest twierdzeniem o rzeczywistości, a jego prawdziwość można sprawdzić, jadąc do Australii i przekonując się o tym naocznie, można jednak również zaufać materiałom wizualnym albo oprzeć się na przykład na opisach biologów. Opierając się na tym, co zostało powiedziane, wyraźnie rozróżniam dwa pojęcia: znaczenie komunikatu, które jest dane obiektywnie, oraz interpretowanie tego znaczenia — manipulowanie własnymi myślami (zaznaczę, że interpretowanie rozumiane jest tu węziej, przy założeniu, że znaczenie komunikatu rozumie się bez interpretacji, na podstawie obiektywnie istniejących relacji w systemie językowym). Twierdzę, że znaczeniem językowym jest wyłącznie znaczenie komunikatu. Wszelkie interpretacje należą nie do języka, lecz do myśli „wokół języka i jego znaczenia”. Zilustruję to jednym przykładem: ze zdania Kepler umarł w nędzy możemy przez implikację wyprowadzić prawdziwą myśl, że Kepler żył (tak zwana presupozycja egzystencjalna). Gdyby ktoś twierdził, że jest ona już implicite zawarta w znaczeniu zdania Kepler umarł w nędzy, według mojego ujęcia mówiłby nieprawdę, ponieważ jest zawarta nie w znaczeniu, lecz w sensie. Poszukiwanie sensów, wciąż odmienne interpretowanie, być może jest procesem nigdy się niekończącym, natomiast znaczenie zdania jest „zamknięte” w stosunku do sensu. Na przykład dla językoznawcy jedno ze znaczeń wyrazu oko to narząd wzroku, choć o oku można wiele pomyśleć i do niego nawiązywać (używając już innych słów). Wydaje mi się, że niejeden amerykański językoznawca, niestety, nie odróżnia znaczenia komunikatu od myśli na temat tego znaczenia. Teraz, gdy jasno przedstawiłem swoje stanowisko w sprawie znaczenia językowego, przejdę do konkretnej analizy, biorąc zdanie Mój brat jest niepełnosprawny. Aby nie było żadnych niejasności, od razu zwrócę uwagę, że zdanie to nie należy do „parole”, jeśli trzeba do niej zaliczyć indywidualne wypowiedzi, z których każda jest związana z konkretnym aktem mowy (łatwo zrozumieć, że zdanie to można powtórzyć i wówczas będziemy mieli dwie wypowiedzi „parole”). Ale zdanie to nie należy też do PASTABOS | 181 języka, ponieważ może do niego należeć tylko abstrakcyjny schemat zdania. Jest ono „zawieszone” między konkretną wypowiedzią a abstrakcyjnym systemem językowym. A zatem nie da się poprzestać na pojęciach języka i „parole”. Leon Zawadowski dość zasadnie stwierdził, że takie zdania należą do trzeciej sfery — potencjalnego systemu językowego — i przyjmuję to jego wyjaśnienie. Gramatyki jako przykłady podają nie konkretne wypowiedzi nierozdzielnie związane z aktem mowy, lecz fakty potencjalnego systemu językowego (choć wskazują ich autorów). Tak rozumiane analizowane przeze mnie zdanie jest w dwojaki sposób wyabstrahowane z aktu mowy. Po pierwsze, nie włączamy już do zdania mówiących, konkretnego miejsca aktu ani innych parametrów. Po drugie, samo zdanie również nie wskazuje swoim brzmieniem mówiącego (nie powiedziano na przykład: Ja, Vladas Žulys, mówię, że...). Językoznawcy często twierdzą, że każde zdanie ma modalność (i być może dzięki temu jest związane z mówiącym). Z punktu widzenia logiki analizowane przez nas zdanie jest sądem asertorycznym (podział Kanta), a sądy asertoryczne nie mają żadnej modalności (możliwości, konieczności)4. A zatem również pod tym względem jest ono wyabstrahowane od mówiącego (językoznawcy, którzy się z tym nie zgadzają, mają dwojaki wybór: albo dowieść, że logicy się mylą, albo inaczej sformułować pojęcie modalności i wykazać, że można go zasadnie używać także w przeformułowanej postaci). Zdanie Mój brat jest niepełnosprawny jest całkowicie wyabstrahowane od przestrzeni (zwracam tu uwagę, że konsekwentnie posługuję się metodą abstrakcji). A ponieważ przestrzeń zwykle wymienia się razem z czasem (Kant uważał nawet oba te pojęcia za aprioryczne w stosunku do myślenia, ale teraz wiemy, że się mylił), przechodzę do istotnej dla mnie kwestii: zdanie to jako twierdzenie jest wyabstrahowane także od czasu. Innymi słowy, jest to zdanie bezczasowe i łatwo zrozumieć, dlaczego tak jest: nie zawiera żadnego elementu wskazującego czas. Istnieje ono jako znaczenie tam, gdzie istnieją wszystkie inne abstrakcje (w klasie pojęć bezczasowych). Nie ma w tym nic szczególnego: jesteśmy ludźmi, a nasza zdolność abstrakcji jest tak wielka, że z łatwością tworzymy twierdzenia oderwane zarówno od miejsca, jak i od czasu. Oczywiście, jeśli chcemy, możemy wskazać czas innymi słowami rozszerzającymi, na przykład powiedzieć, że Mój brat jest niepełnosprawny od dzieciństwa, ale mówiąc ściśle, nie jest to rozszerzenie tego samego zdania, lecz już inne zdanie. Opierając się na metodzie abstrakcji, opisałem tu znaczenie komunikatu (oczywiście nie objaśniałem wyrazów mój, brat, niepełnosprawny, ponieważ to jest dla mnie oczywiste). To znaczenie jest zarazem znaczeniem językowym i za bardzo ważny uważam w nim fakt, że wyabstrahowano tu od czasu. Nieuzasadnioną próbą jest zatem wpisywanie zdań bezprocesowych i bezczasowych do paradygmatu czasownika być jako zdań czasu teraźniejszego (s. 291). W paradygmacie powinny występować z boku jako bezczasowe. Ale gramatyka tradycyjna, do której należy także niepozbawiona psychologizmu Gramatyka współczesnego języka litewskiego, objaśnia analizowane przeze mnie zdanie inaczej. Zwykle mówi się, że łącznik został pominięty, niewypowiedziany, domyślny. Absurdalność wynikającą z pojmowania zerowego łącznika jako braku łącznika już przedstawiłem, nie będę więc więcej o tym mówił. Wyrazy pominięty, niewypowiedziany, domyślny uważam w języku naukowym za ogólnikowe i niewystarczająco jasne. Aby można ich było używać ściślej, uzupełnię je wyrazami przypadkowo i koniecznie. Jeśli łącznik został „pominięty” przypadkowo, można to rozumieć jako fakt, że występuje on w jednych zdaniach, a w innych go nie ma. A zatem mamy do czynienia ze stochastyczną cechą systemu, a takie cechy objaśnia się nie jednoznacznie, lecz za pomocą praw rozkładu prawdopodobieństwa5. Można więc opisać jedynie częstotliwość użycia łącznika i na tym koniec. 4 Zob. objaśnienie R. Plečkaitisa (Powszechna encyklopedia litewska 2, 2002, 69). 5 Zob. Litewska encyklopedia radziecka 10, 1983 (hasło „System stochastyczny”), 422. 182 | PASTABOS Jeśli jednak łącznik zostaje pominięty w sposób konieczny, pominięcie trzeba wyjaśnić jednoznacznie. W takim przypadku pominięcie jest niewypowiedzeniem. A zatem w myśli zakładano zdanie z łącznikiem, a zrealizowano je bez niego. Ale to nie wszystko: trzeba jeszcze oprzeć się na założeniu, że zdanie w myśli jest właściwe, „lepsze”, pierwotne, a zdanie zrealizowane jest wadliwe, wtórne. I oto dotarliśmy do istoty psychologizmu: prawdziwy, doskonalszy system języka znajduje się w naszych głowach (wspomniałem już, że jest to odmiana idealizmu subiektywnego, od którego nauki empiryczne się odżegnują). W istocie, myśląc i postępując w ten sposób, nie ustala się obiektywnie komunikowanego znaczenia zdania, lecz — świadomie albo bez pełnej świadomości — przechodzi się od komunikowanego znaczenia do jego reinterpretacji (mówiłem już, że reinterpretacje, choćby niewielkie, nie należą do znaczenia językowego). Postępuje się tak: Mano brolis neįgalus, jako niezwiązane z czasem, interpretuje się na nowo jako Mano brolis yra neįgalus, które przez jest powiązane z czasem. Abstrakcyjne twierdzenie staje się tym samym mniej abstrakcyjne. Jasne, że jest włączany na podstawie myśli z zewnątrz. W ten sposób obiektywne znaczenie zdania zlewa się z myślą subiektywną (właśnie dlatego powstają absurdalne twierdzenia, ale ich rozłożenie na czynniki pierwsze pozostawiam czytelnikom, którzy uparcie trzymają się „zerowych łączników” i podobnych rzeczy). Lingwistyka funkcjonalna (nie wiem, czy cała jest konsekwentna), całkowicie odrzucając psychologizm, uznaje takie pomieszanie za błąd. Dla niej zdania Mano brolis neįgalus i Mano brolis yra neįgalus są dwoma zdaniami różnymi zarówno formalnie, jak i pod względem znaczenia; oba są obiektywne, choć mają wiele podobieństw. Podzielając myśl zawartą w Dabartinės lietuvių kalbos gramatikos (s. 5), że należy kierować się „zasadą synchronii dynamicznej”, uznaję takie zdania za konkurujące ze sobą: zdania bezczasowe, mimo że bardzo odpowiadają typowi indoeuropejskiemu, zaczynają ustępować zdaniom z czasem. Jaka jest obecnie sytuacja, jaki typ dominuje, można ustalić jedynie na podstawie konkretnego badania. Z punktu widzenia logiki analizowane zdania różnią się także tym, że w drugim zdaniu wyrażony jest właściwy predykat logiczny6 oraz operator predykacji (yra), wskazujący na szczególną binarną relację logiczną, której nie da się wyjaśnić za pomocą innych relacji. Formalnie przedstawia się to jako (x ⇐ X), gdzie x to podmiot, ⇐ operator logiczny, a X — cecha (obecnie takie wyjaśnienie uważa się za bardziej przekonujące niż przedstawianie predykacji jako funkcji propozycjonalnej, w której pominięto operator predykacji7). W zdaniu Mano brolis neįgalus nie ma operatora predykacji jako znaku liniowego. Czy należy go szukać gdzie indziej — w szyku wyrazów, intonacji — jest bardzo niejasne. Ale przecież także w takim zdaniu jak Dirbu predykacja jest wyraźnie wyrażona bez Aš, które syntaktycy na siłę wstawiają jako podmiot; jasne jest też, że podmiot wskazuje końcówka -u, ale sam predykat nie jest całkiem jasny (można jedynie powiedzieć, że podmiot i predykat są wyrażone synkretycznie). Interpretacja Dirbu jako Aš dirbu jest możliwa jedynie na gruncie psychologizmu. W zdecydowanej większości przypadków Aš jest używane pleonastycznie, jako drugi wykładnik podmiotu. Z tekstów wynika, że jest używane niekoniecznie, lecz przypadkowo, a zatem z czasownikiem łączą je również tylko przypadkowe związki (powinno to zmienić obecne rozumienie koordynacji, ale jego poprawianie nie należy do moich obowiązków). Logicy słusznie wskazują, że „w logice tradycyjnej relację predykacji jedynie bardzo przybliżenie formalizuje się za pomocą słowa yra w takich twierdzeniach jak (S yra P), gdzie S jest podmiotem twierdzenia, a P — cechą przysługującą podmiotowi S”8. Gdy logicy, formułując takie twierdzenia jak (S yra P), abstrahują od wszystkiego, co nie jest formą myślenia, yra — ściśle mówiąc — traktują (przynajmniej intuicyjnie i praktycznie) nie jako łącznik w pełnym zakresie tego pojęcia, lecz jedynie jako łącznik, pomijając to, co 6 Dėl termino žr. Логический словарь: ДЕФОРТ, Москва: Мысль, 1994, 191–192. 7 Zob. tamże, 171–173. 8 Tamże, 171. PASTABOS | 183 co nie należy do łącznika. Sądzę, że tradycyjna lingwistyka nie uświadomiła sobie tego procesu abstrahowania i, opisując język, również traktowała yra wyłącznie jako łącznik logiczny, z czego wyciągnięto dwa dalsze wnioski: 1) że būti jako łącznik składniowy nie ma samodzielnego znaczenia leksykalnego, a zatem 2) w zdaniu „jest używane wyłącznie jako pewien wykładnik czasu i modalności, tj. nadaje cesze wyrażonej przez nazwę znaczenia czasu i trybu” (s. 479). Nie ma powodu wierzyć tym twierdzeniom, dopóki nie zostanie wyjaśnione, od czego abstrahowali logicy. Rozumujmy w ten sposób: (1) Był (wielki) upał. Twierdzenie ma charakter egzystencjalny. Z punktu widzenia logiki takie twierdzenia nie mają predykatu (już Kant mówił, że būti nie jest predykatem, ponieważ nie jest cechą). Obecnie formalizuje się je za pomocą kwantyfikatora egzystencjalnego ∃: (∃ x), ale ten kwantyfikator w istocie oznacza nie istnienie, lecz ilość (istnieje co najmniej jeden, tj. zbiór nie jest pusty). W analizowanym zdaniu buvo ma znaczenie istnienia, bytowania i jest to leksykalne znaczenie tego słowa (nazwijmy takie būti egzystencjałem, czyli wyrazem oznaczającym bytowanie). Z punktu widzenia myśli istnienie jest ważniejsze niż przedmioty i ich cechy — stanowi podstawę przedmiotów w tym sensie, że bez bytowania żaden przedmiot empiryczny nie jest możliwy, a tylko takie przedmioty mogą mieć cechy (teraz powinno być jasne, czym można uzasadnić twierdzenie Niekas neturi požymių). Karštis ‘upał’ jest wyrazem w pełni zsubstantywizowanym — rzeczownikiem. (2) Było gorąco. To zdanie również zawiera wyraz oznaczający bytowanie, a karšta różni się od karštis jako wyraz niepełnie zsubstantywizowany. (3) – gorąco jest cechą, niepełną zarówno semantycznie, jak i składniowo (zaznaczono to kreską). Jest niepełna semantycznie, ponieważ nie jest samodzielna (jak karštis), lecz stanowi czyjąś cechę. Jest niepełna składniowo, ponieważ nie wskazuje nosiciela cechy. (4) – było gorąco ma taki sam wyraz oznaczający istnienie, będący logiczną podstawą cechy gorąco. Konstrukcja było gorąco sama przez się w żaden sposób nie wskazuje, że buvo miałoby jakąś cechę łącznika. Funkcję łącznika pełni ono dopiero w zdaniu, na przykład: (5) Dzień był gorący. A zatem do leksykalnego znaczenia istnienia dołączyło składniowe znaczenie łącznika, ale znaczenie leksykalne przez to nie osłabło. Jest ono samo w sobie wtórne (na marginesie warto tu zauważyć, że łącznik nie łączy podmiotu z predykatem, lecz dołącza predykat do podmiotu — wynika to z omówienia wspomnianego już operatora predykacji). To, że buvo samo swoim znakiem, a nie za pomocą jakichś wykładników cechy, wskazuje na istnienie, widać z porównania: (6) Garnek wyglądał na gorący. 184 | PASTABOS (7) Garnek był gorący. Pierwsze zdanie z wyglądał należy zestawić nie z cechami „nadanymi” przez rzeczownik, lecz bezpośrednio z był. Pierwszy (wyglądał) wskazuje na pozór (dlatego być może można go uznać za słowo mające charakter modalny), drugi zaś (był) wskazuje na najprawdziwsze istnienie (powiedziano już, że twierdzenia asertoryczne nie mają żadnego modalnego charakteru). Tą analizą pokazano, co pozostało w języku naturalnym poza granicami abstrakcji logików, i to wystarczy. 20.04.2003, w Wielkanoc Vladas Žulys ul. Tako 1–7 LT-4324 Akademija, rejon kowieński, Litwa Otrzymano 09.05.2003