Dėl tariamos nulinės jungties

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVIII (2003), 177–184 UWAGI Remarks MAŽMOŽIS Żmudz­kie przymiotniki dialektalne žiaudrus, žiudrus zwróciły uwagę baltysty z Uniwersytetu w Baltimore, Stevena Younga, w bardzo interesującym artykule „Lithuanian žiaurūs: žiudrus” (Acta Linguistica Lithuanica 47, 109–115). Zdania zaczerpnięte z DONZ, s. 453, 458, jak gdyby wymagają pewnych uwag: pakulines laba: 2odros a.udeklas; vi.kšręs Z0dros | pjd.usta ližūvę givuol'ūn. Zodros w drugim zdaniu należy transponować nie jako žudrūs, lecz jako žiudrūs: vikšris žiudrūs pjausto liežūvį gyvoliuon (dat. sing.; nom. givuolis | g'ivūolis; tutaj w dawnej tradycyjnej południowożmudzkiej gwarze warniškiai do końcówki dat. sing. -w > -uo dodano nieetymologiczne n). Nie żudrus, lecz prawdopodobnie mój wyraźny błąd korektorski wprowadził autora w błąd, chociaż gniazdo —žiudrus, tj. wszystkie zdania są definiowane słowem Ziudrus (zbieranie tekstu, trwające 6 lat (w latach 1969–1975), było bardzo rozciągnięte, z zakazami, skargami itd.). W żywej mowie ten przymiotnik jest obecnie zapominany, najczęściej używają go starsi mieszkańcy wsi; jego rdzenie to žiaud-, žiud-, dlatego są tylko žiudrūs, a naukowcy z odległych stron, nieposiadający tego gwarowego słownika, mogą czasami się zawahać i zacząć cytować nieistniejące słowo *žudrus. Vytautas Vitkauskas Otrzymano 2003 05 05 Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, 2055 Wilno, Litwa W SPRAWIE RZEKOMEGO ZERA ŁĄCZNIKOWEGO Ten tekst jest przede wszystkim poświęcony omówieniu takich zdań, jak: Mój brat jest niepełnosprawny; Ciągły kaszel — objaw poważnej choroby itp. W Gramatyce współczesnego języka litewskiego (Wilno: Mokslas, 1994) są one uważane za zdania imienne, odpowiadające modelowi trójczłonowemu, ponieważ Oras gražus uważa się za zawierające łącznik zerowy (s. 612). Zanim podejmę polemikę w tej wąskiej kwestii, na samym początku wspomnę o dwóch twierdzeniach, bez których polemika nie ma sensu i których będę się starał ściśle przestrzegać. Pierwsze twierdzenie: Nic nie ma cech. Żartobliwie mówię też inaczej: Niczyje włosy nie rosną. Zdaje się, że sformułowanie tego twierdzenia należy do Immanuela Kanta, ale dobrze tego nie pamiętam. A ponieważ prawdziwości twierdzeń nie opieram na autorytecie, wystarcza mi również to, że uważam je za prawdziwe. Logika bezpośrednio nie operuje słowem „nikt”, lecz w jej teorii klas przyjmuje się klasę zerową, czyli pustą (zwracam uwagę, że nazywa się ją zerową ze względu na znak używany do jej oznaczania, a pustą — ze względu na zakres znaczenia tego 178 | UWAGI znaku, który logicy nazywają znaczeniem nazwy). Klasa pusta nie ma ani jednego elementu, a tylko elementy mogą mieć cechy. Dla intuicji podam jeden przykład: kiedy wyburzamy połowę domu, bezsensowne jest pytać, ile okien ma już nieistniejąca połowa domu. Jeżeli ktoś uważałby, że słowa „ma” można używać także w znaczeniu „miał”, mimo wszystko powinien przyznać, że w takim przypadku używa go pośrednio, a w sensownej rozmowie należy zastąpić je formą bezpośrednią. Ze słów używanych pośrednio lub nieokreślenie można wyprowadzić jedynie niejasne albo jawnie fałszywe twierdzenia, a każda nauka musi ich unikać. Na przykład ze stwierdzenia, że myśl jest przekazywana za pomocą mowy, wynika stwierdzenie, że myśli wraz ze słowami dostają się do powietrza i lecą nim. Ponadto, jeżeli przekazujemy myśl, to w głowie osoby, która ją wypowiedziała (w znaczeniu dosłownym), już jej nie ma (i dlatego nie można już zapytać, co powiedziała). Już z tego wynika, że bezsensowne jest podejmowanie próby stworzenia jakiejkolwiek wartościowej teorii, opierając ją na logicznie nieopracowanych i używanych w sposób nienormatywny słowach. Co się dzieje w razie nieprzestrzegania wspomnianej przeze mnie tezy, zilustruję intuicyjnie takim zdaniem: Chociaż syren nie ma (nic), to mają one piękne piersi (cecha). Zdanie to z punktu widzenia logiki jest absurdem, logicznie sprzecznym twierdzeniem, a głoszenie takich twierdzeń jest rzeczą bezowocną. Za takie samo twierdzenie uważam obecnie lubiane przez językoznawców objaśnienie terminu „łącznik zerowy”, ponieważ łącznika Chociaż nie ma (nic), ale ma on znaczenie trybu oznajmującego czasu teraźniejszego (cecha). Z logicznego absurdu nie można się wyzwolić ani ważkimi słowami, ani donośną retoryką, ani powoływaniem się na autorytety, ponieważ absurd pozostaje odporny na wszystkie te działania. Z absurdu można próbować wyzwolić się na dwa sposoby. Pierwszy — to dowieść, że twierdzenie „nic nie ma cech” nie jest kategoryczne i dlatego można je zignorować. Uważam ten sposób za całkowicie nieperspektywiczny, ponieważ jest to twierdzenie logiki, a pozbywając się go, należałoby stworzyć nową —nic logikę. Za perspektywiczny uważam tylko drugi sposób: trzeba dokładnie przeanalizować, gdzie nasze myślenie popełnia błąd, wskutek którego powstają absurdalne zdania. Do tej analizy potrzebne jest mi drugie twierdzenie. Brzmi ono tak: Psychologizm jest konglomeratem błędnych opinii, które hamują myślenie. Nie nazywam go teorią, ponieważ twierdzenia teorii są logicznie opracowane i usystematyzowane. Najłagodniejszą odmianą psychologizmu jest psychologizm metodologiczny. Jego adepci przyznają, że znaczenia słów i zdań istnieją obiektywnie, mimo to jednak utrzymują, że należy je opisywać w odniesieniu do faktów psychicznych (myśli). Oczywiście w takim przypadku nie może się nadawać jakakolwiek psychika. Na przykład nie nadaje się ona, gdy ludzie nie rozumieją dobrze, o czym mówią. Na jakich kryteriach należy się opierać, szukając właściwej psychiki? Z góry odrzucam psychikę językoznawców, ponieważ w tym artykule pokażę, że również myśli językoznawców bywają różne. Oczywiście odrzucam także opieranie się na autorytetach, pozostawiając tę kwestię wyłącznie teologii. Zauważę, że nie tylko nasz język, lecz także doświadczenie pozajęzykowe ma prawidłowe odpowiedniki w psychice — nawet rąbiąc drewno, musimy myśleć o tym, co robimy. Czyż całą naszą działalność również trzeba opisywać terminami psychiki? Dlaczego inne nauki, na przykład zoologia, nie opisują swoich obiektów empirycznych jako korelatów psychiki? Przecież mogłyby na przykład obok wilków, łosi i słoni włączyć do klasyfikacji zwierząt także zerowe jednorożce, zerowe pegazy itd. Można mi zatem zaprzeczyć, wskazując, że język jest systemem znaków, dlatego nie można go porównywać ze zwierzętami, które nie są znakami. W kwestii pojęcia znaku nie ma zgody, istnieją jednak dwa różne poglądy: empiryczny i subiektywny. Jako empiryk wybieram pierwszy pogląd i przedstawię go tutaj słowami logików, które nie rozmijają się ze zwyczajnym rozumieniem znaku (i dobrze współgrają ze zdrowym rozsądkiem). Znak (oni używają terminu symbol) jest dla nich „obiektem empirycznym używanym do wskazywania innych obiektów empirycznych lub abstrakcyjnych”! (at- | Jlozuweckuū ci06aps: /ĮEOGOPT, Mocksa: Meicnis, 1994, 208 (skrót ĮEOOPT oznacza: /Įedykmuenas opmaruzacus meopui. —V.Z.). UWAGI | 179 zwrócę uwagę, że w definicji intuicyjnie przestrzega się postulatu empiryzmu). Np. znak brzoza jako obiekt empiryczny, tj. wypowiedziany, wskazuje inny obiekt empiryczny — drzewo liściaste o białej korze, natomiast wypowiedziany znak liczba wskazuje abstrakcyjny obiekt „liczba”, jedno z podstawowych pojęć matematyki. Dlatego stwierdzenie Gramatyki współczesnego języka litewskiego (s. 5), że „jednostki struktury języka — znaki są dwustronne”, uważam za stwierdzenie subiektywne i wprowadzające zamęt w myśleniu, powstałe wskutek niepełnego i pośredniego sposobu wypowiadania się. Mówiąc dokładnie i po ludzku, nie ma żadnego sensu nazywać znaku dwustronnym. Obiekt empiryczny, tj. znak, i jego znaczenie (inaczej: cecha, funkcja) z kolei nie tworzą jeszcze prawdziwszego znaku dwustronnego. Jeżeli przyjmiemy taki sposób mówienia rozmijający się ze zdrowym rozsądkiem, będziemy musieli powiedzieć, że przy drodze widzimy nie znaki drogowe, lecz tylko strony znaków drogowych. Skoro sama praktyka językowa idzie w parze ze zdrowym rozsądkiem, czyż można oderwać od niego teorię języka i zacząć mówić dziwacznie? Ferdinand de Saussure jako pierwszy nazwał znak językowy dwustronnym i wielu bez żadnego zastanowienia uczepiło się tego słowa (może z powodu autorytetu?). Saussure miał podstawę do takiego określenia znaku: wydawało mu się, że wyrażenie i znaczenie są nierozłączne jak dwie strony kartki papieru, ponieważ był wczesnym psychologiem i mówił o znakach jako o faktach psychicznych (jednocześnie twierdził także, że język ma charakter społeczny, lecz w żaden sposób nie uzgodnił tego charakteru z indywidualną psychiką- ). Kiedy uznaje się, że „plany wyrażenia i treści języka są ze sobą powiązane, lecz jeden nie determinuje bezpośrednio drugiego” (s. 5), nie pozostaje nawet najmniejsza podstawa, by używać także pojęcia znaku dwustronnego w sensie dosłownym — to tylko pusta retoryka, balast zachowany z przeszłości. Prawdą jest, że pojęcie znaku dwustronnego można uratować w jednym przypadku: znak z obiektywnej rzeczywistości należy przenieść w sferę psychiczną, a znak przeniesiony uznać za ważniejszy i prawdziwszy — wtedy będzie można powiedzieć, że pojęciu wyrażenia w psychice odpowiada pojęcie znaczenia. Być może autorzy gramatyk wcale by temu nie zaprzeczyli, ponieważ struktura języka jest dla nich „systemem istniejącym w świadomości ludzi” (s. 5). Jest to już nie metodologiczny, lecz najprawdziwszy substancjalny psychologizm, tylko nie wiadomo, czy perceptualny (wiążący język z wyobrażeniami), czy konceptualny (wiążący go z pojęciami). Po przyjęciu tego poglądu starożytne pisma są z zasady nie do odczytania. Nie widzę najmniejszej potrzeby dyskutowania z tym, moim zdaniem beznadziejnie przestarzałym i nie dającym się już uratować żadnymi argumentami poglądem, po tym, jak surowo skrytykował go Leonas Zawadowskis* (jego poglądy zreferowałem po litewsku ja, można więc bez trudu zapoznać się z nimi szerzej- ?). Ściśle mówiąc, w naszych głowach znajduje się nie struktura języka wraz z jej znakami, lecz umiejętność posługiwania się nią. Ale o ile jesteśmy jednostkami, możemy posługiwać się tylko częścią tej struktury. Cała struktura języka mogłaby znajdować się w głowie tylko w jednym przypadku: musiałby istnieć idealny użytkownik języka, lecz w rzeczywistości takiego właśnie nie ma. A zatem obok subiektywnej umiejętności struktura języka musi istnieć obiektywnie. Można zapytać, jak rozumieć tę obiektywność, i takie pytanie jest uzasadnione. Ponieważ język jest bardzo złożony i dlatego może rodzić wiele pytań pobocznych, zilustruję tę sytuację prostszym przykładem —tabliczki mnożenia —. Pytanie brzmi: gdzie istnieją iloczyny, zwłaszcza gdy nikt nie mnoży (a przecież iloczyny są znaczeniami znaków matematycznych)? Matematycy już dawno potępili wyjaśnienie psychologiczne, i wcale to nie dziwi, ponieważ są przyzwyczajeni do myślenia znacznie dokładniejszego i bardziej rygorystycznego niż językoznawcy, których myśli nierzadko, niestety, znajdują się w cudzych głowach. Matematycy nie są zgodni co do charakteru istnienia liczb, ponieważ liczby, podobnie jak wszystkie obiekty abstrakcyjne, są uniwersaliami, a spór o nie nie został jeszcze zakończony (taki jest pogląd Bertranda Russella). Kas domisi kalbos ontologija, turi skai2 ZAWADOWSKI, L. Lingwistyczna teoria jezyka, Warszawa: Panstwowe Wydawnictwo Naukowe, 1966. Žurys, Poglądy V. L. Zawadowskiego na język. Językoznawstwo 24 (1), 1972, 111-119. 180 | UWAGI tyti filozofów. Ale język można badać również bez rozstrzygnięcia kwestii ontologicznej. I fizycy w istocie nie wiedzą, czym jest grawitacja, ale z powodzeniem ją badają. Wtrącając się, powiem, że po przyjęciu wspomnianej definicji znaku nie pozostaje miejsce na znaki zerowe (nie mogą ich być również zgodnie z Kantowskim opisem niczego). Ten, kto zaczął posługiwać się pojęciem znaku zerowego, prawdopodobnie wywiódł je w taki sposób: jeżeli obiekt empiryczny ma znaczenie, to również jego brak ma znaczenie i dlatego jest znakiem. Możliwe, że myśl jest wyprowadzana za pomocą implikacji, ale zgodnie z postulatem znaku empirycznego pozostaje ona tylko myślą, a nie znakiem — potrzebuje on obiektu empirycznego. Niektórzy mylą się w kwestii zera i mówią, że zero jest znakiem — albo zwykłą elipsą, albo okręgiem przekreślonym ukośnie. Ale jest to oznaczenie w piśmie, a nie w języku naturalnym. Tak czy inaczej, oczywiście mamy znaki oznaczające nic i pojęcia pokrewne, por. słowa: nikt, pustka, dziura. Niestety, nie mamy przypadku przeciwnego. Używanie pojęcia znaku zerowego uważam za odmianę idealizmu (raczej subiektywnego), być może nawet nieuświadomioną, 0 nauki empiryczne, do których zaliczam również językoznawstwo, zajmują stanowisko realizmu. Odrzuciwszy istnienie systemu językowego w głowach podmiotów, trzeba przyjąć postulat, że język nie tylko można, lecz także należy badać jako zjawisko obiektywne, podobnie jak inne obiekty empiryczne. Takimi obiektywnymi rzeczami są wypowiedzi, inaczej komunikaty. Komunikaty mają znaczenie także bez komunikowania, ponieważ komunikatywna funkcja języka jest wtórna — opiera się na funkcji reprezentatywnej — konwencjonalnym przedstawieniu jakiegoś fragmentu rzeczywistości (gdyby nie było tej funkcji, język byłby czystą grą). Komunikat komunikuje tylko to i to, co reprezentuje. Nie komunikuje subiektywnej myśli mówiącego (wszystkie myśli w głowach podmiotów są subiektywne ze względu na sam fakt swojego istnienia), lecz określony fragment rzeczywistości. Tylko na podstawie tego faktu można kłamać, wprowadzać w błąd, mylić (w takim przypadku myśli wyraźnie nie pokrywają się z tym, co się mówi). Zdanie Czarne łabędzie istnieją wskazuje na istnienie w umyśle mówiącego myśli o takiej treści (czy tak jest, czy inaczej, nie ma dla nas znaczenia: poza tym, jak to sprawdzisz, i czyż można opierać rzeczy oczywiste na tym, czego nie da się sprawdzić?). To zdanie jest twierdzeniem o rzeczywistości i jego prawdziwość można sprawdzić, udając się do Australii i przekonując się o tym naocznie, ale można też zdać się na materiały wizualne albo oprzeć się np. na opisach biologów. Opierając się na tym, co zostało powiedziane, wyraźnie rozróżnię dwa pojęcia: znaczenie komunikatu, które jest dane obiektywnie, oraz interpretowanie tego znaczenia —manipulowanie własnymi myślami (zauważę, że interpretowanie jest tutaj rozumiane węziej, przy założeniu, że znaczenie komunikatu jest rozumiane bez interpretowania —zgodnie z obiektywnie istniejącymi w systemie językowym relacjami). Twierdzę, że tylko znaczenie komunikatu jest znaczeniem językowym. Wszystkie interpretacje należą nie do języka, lecz do myśli „wokół języka i jego znaczenia“. Zilustruję to jednym przykładem: ze zdania Kepler umarł w nędzy na drodze implikacji otrzymujemy prawdziwą myśl, że Kepler żył (tak zwana presupozycja egzystencjalna). Gdyby ktoś powiedział, że implicite już zawiera się ona w znaczeniu zdania Kepler umarł w nędzy, to zgodnie z moim wyjaśnieniem powiedziałby nieprawdę, ponieważ zawiera się ona nie w znaczeniu, lecz w sensie. Poszukiwanie znaczeń, każdorazowo odmienna interpretacja, być może, jest procesem nigdy się niekończącym, natomiast znaczenie zdania pod względem sensu jest „zamknięte“. Na przykład dla językoznawcy jedno ze znaczeń słowa akis to narząd wzroku, chociaż o oku można zarówno wiele przemyśleć, jak i wiele powiedzieć (już innymi słowami- ). Wydaje mi się, że niejeden amerykański językoznawca, niestety, nie oddziela znaczenia komunikatu od myśli na temat tego znaczenia. Teraz, gdy jasno przedstawiłem swoje stanowisko w kwestii znaczenia języka, przejdę do konkretnego badania, biorąc zdanie Mano brolis neįgalus. Aby nie powstały żadne niejasności, od razu zwrócę uwagę, że zdanie to nie należy do „mowy“, jeśli przypisać jej indywidualne wypowiedzi, z których każda jest związana z konkretnym aktem mowy (nietrudno zrozumieć, że UWAGI | 181 językowi, ponieważ może do niego należeć jedynie abstrakcyjny schemat zdania. Jest on „zawieszony” między konkretną wypowiedzią a abstrakcyjnym systemem językowym. A zatem nie udaje się ograniczyć jedynie do pojęć języka i „Mowy”. Leonas Zawadowskis dość słusznie powiedział, że takie zdania należą do trzeciej rzeczy — potencjalnego systemu językowego, i przyjmuję jego wyjaśnienie. Gramatyki podają jako przykłady nie konkretne wypowiedzi nieodgraniczone od aktu mowy, lecz fakty potencjalnego systemu językowego (choć wskazują także ich autorów). Tak rozumiane zdanie, które analizuję, jest dwojako wyabstrahowane z aktu mowy. Po pierwsze, nie włączamy już do zdania mówiących, konkretnego miejsca zachodzenia aktu i innych parametrów. Po drugie, samo zdanie własnymi słowami również nie wskazuje mówiącego (nie powiedziano na przykład tak: Ja, Vladas Žulys, mówię, że...). Nierzadko językoznawcy twierdzą, że każde zdanie ma modalność (i być może dzięki temu jest związane z mówiącym). Z punktu widzenia logiki analizowane przez nas zdanie jest twierdzeniem asertorycznym (podział Kanta), a twierdzenia asertoryczne nie mają żadnej modalności (możliwości, konieczności)“. Wynika z tego, że również w tym aspekcie jest ono wyabstrahowane od mówiącego (językoznawcy, którzy się z tym nie zgadzają, mają dwojaki wybór: albo dowieść, że logicy się mylą, albo inaczej sformułować pojęcie modalności i pokazać, że można je zasadnie stosować i przekształcać). Zdanie Mój brat jest niepełnosprawny jest całkowicie wyabstrahowane od przestrzeni (zwracam tu uwagę, że konsekwentnie posługuję się metodą abstrakcji). A ponieważ przestrzeń zazwyczaj wymienia się razem z czasem (Kant uważał nawet oba te pojęcia za aprioryczne względem myślenia, ale dziś wiemy, że się mylił), przechodzę do kwestii dla mnie zasadniczej: to zdanie jako twierdzenie jest wyabstrahowane również od czasu. Innymi słowy, jest to zdanie bezczasowe i całkowicie zrozumiałe jest, dlaczego tak jest: nie ma ono żadnego elementu wskazującego czas. Ze względu na swoje znaczenie istnieje ono tam, gdzie istnieją również wszystkie inne abstrakcje (w klasie pojęć bezczasowych). To nic szczególnego: jesteśmy ludźmi i nasza zdolność abstrahowania jest tak wielka, że całkiem łatwo tworzymy zdania oderwane zarówno od miejsca, jak i od czasu. Oczywiście, jeśli chcemy, czas można wskazać innymi rozszerzającymi słowami, np. powiedzieć, że Mój brat jest niepełnosprawny od dzieciństwa, ale mówiąc ściśle, nie jest to rozszerzenie tego samego zdania, lecz już inne zdanie. Opierając się na metodzie abstrahowania, właśnie tak określiłem tutaj znaczenie komunikatu (oczywiście nie wyjaśniałem słów mój, brat, niepełnosprawny, ponieważ jest to dla mnie trywialne). Znaczenie to jest właśnie znaczeniem języka i za bardzo ważny uważam w nim fakt, że tutaj dokonano abstrahowania od czasu. Dlatego za nieuzasadnioną uważam próbę wpisania zdań bezprocesowych i bezczasowych do paradygmatu czasownika być jako zdań czasu teraźniejszego (s. 291). W paradygmacie powinny one występować z boku jako bezczasowe. Jednak gramatyka tradycyjna, do której należy także niepozbyta się psychologizmu Gramatyka współczesnego języka litewskiego, wyjaśnia analizowane przeze mnie zdanie inaczej. Zwykle mówi się, że łącznik został pominięty, niewypowiedziany, domyślny. Absurd wynikający z zerowego łącznika jako braku łącznika już przedstawiłem, dlatego nie będę więcej o tym mówił. Słowa „pominięte”, „niewypowiedziane”, „domyślne” w języku naukowym uważam za nieprecyzyjne, niewystarczająco jasne. Aby można ich było używać bardziej rygorystycznie, uzupełnię je słowami „przypadkowo” i „koniecznie”. Jeżeli łącznik jest „pominięty” przypadkowo, można to rozumieć jako fakt, że w jednych zdaniach on występuje, a w innych go nie ma. A zatem mamy do czynienia ze stochastyczną cechą systemu, a takie cechy wyjaśnia się nie jednoznacznie, lecz za pomocą praw rozkładu ich prawdopodobieństw”. A zatem można opisać jedynie częstotliwość użycia łącznika i na tym wszystko się kończy. 4 zdanie to może zostać powtórzone i w takim przypadku będziemy mieli dwie wypowiedzi „mowy“). Ale zdanie to nie należy również do Zob. wyjaśnienie R. Plečkaitisa (Visuotinė lietuvių enciklopedija 2,2002, 69). Zob. Litewska Encyklopedia Radziecka 10, 1983 (hasło „System stochastyczny”), 422. 182 | UWAGI Ale jeżeli łącznik został pominięty koniecznie, pominięcie należy wyjaśniać jednoznacznie. W takim przypadku pominięcie jest niewypowiedzeniem. Zatem w myśli zakładano zdanie ze spójnikiem, a zrealizowano je bez niego. Ale to nie wszystko: trzeba jeszcze oprzeć się na założeniu, że zdanie w myśli jest prawdziwe, „lepsze”, pierwotne, a zdanie zrealizowane ma wadę i jest wtórne. I właśnie tutaj dotarliśmy do istoty psychologizmu: prawdziwy, doskonalszy system językowy znajduje się w naszych głowach (już wspominałem, że jest to odmiana subiektywnego idealizmu, od którego nauki empiryczne się odżegnują). W rzeczywistości, myśląc i postępując w ten sposób, ustala się nie obiektywnie komunikowane znaczenie zdania, lecz — świadomie albo bez pełnej świadomości — przechodzi się od znaczenia komunikowanego do jego reinterpretacji (już mówiłem, że reinterpretacje, choćby niewielkie, nie należą do znaczenia językowego). Postępuje się tak: Mano brolis neįgalus, reinterpretowane jako oderwane od czasu, staje się Mano brolis yra neįgalus, w którym yra wiąże je z czasem. Abstrakcyjne twierdzenie staje się zarazem mniej abstrakcyjne. Jasne, że zostaje włączone z myśli zewnętrznej. W ten sposób obiektywne znaczenie zdania zostaje zmieszane z subiektywną myślą (właśnie dlatego pojawiają się absurdalne twierdzenia, ale ich rozłożenie na części pozostawiam czytelnikom, którzy uczepili się „zerowych spójników” i podobnych rzeczy). Lingwistyka funkcjonalna (nie wiem, czy w pełni konsekwentnie), całkowicie odrzucając psychologizm, uważa takie mieszanie za błąd. Dla niej zdania Mój brat jest niepełnosprawny i Mój brat jest niepełnosprawny są dwoma zdaniami różnymi zarówno formalnie, jak i pod względem znaczenia, i oba są obiektywne, choć mają wiele podobieństw. Zgadzając się z poglądem wyrażonym w Gramatyce współczesnego języka litewskiego (s. 5), że należy kierować się „zasadą dynamicznej synchronii”, takie zdania uważam za konkurencyjne: zdania bezczasowe, bardzo stary typ indoeuropejski, są wypierane przez zdania z czasem gramatycznym. Obecną sytuację i to, który typ dominuje, można ustalić jedynie w drodze konkretnego badania. Z punktu widzenia logiki analizowane zdania różnią się także tym, że w drugim zdaniu został wyrażony właściwy predykat logiczny® oraz operator predykacji (jest), wskazujący na szczególny binarny stosunek logiczny, którego nie można wyjaśnić innymi stosunkami. Formalnie przedstawia się to jako (x = X), gdzie x to podmiot, «= operator logiczny, 0 X — właściwość (obecnie takie wyjaśnienie uważa się za bardziej akceptowalne niż przedstawianie predykacji za pomocą funkcji propozycjonalnej, ponieważ pomija się w niej operator predykacji"). W zdaniu Mój brat jest niepełnosprawny nie ma operatora predykacji jako znaku linearnego. Czy należy go szukać gdzie indziej — w szyku wyrazów, w intonacji — jest bardzo niejasne. Ale przecież i w takim zdaniu jak Dirbu predykacja jest wyraźnie wyrażona bez Aš; jasne jest również to, że końcówka -u wskazuje podmiot, który syntaktycy na siłę uznają za czynnik, lecz sam predykat nie jest zbyt jasny (można jedynie powiedzieć, że podmiot i predykat są wyrażone synkretycznie). Wyjaśnienie Dirbu jako Aš dirbu jest możliwe jedynie na gruncie psychologizmu. W zdecydowanej większości przypadków Aš jest używane pleonastycznie, jako drugi wykładnik podmiotu. jį Z tekstów ne wynika, że jest ono używane niekoniecznie, lecz przypadkowo, dlatego z czasownikiem łączy się również jedynie przypadkowymi relacjami (musi to zmienić obecne rozumienie koordynacji, ale poprawianie tego jest moją sprawą). Logicy słusznie wskazują, że „w «logice tradycyjnej» stosunek predykacji formalizuje się bardzo przybliżenie słowem jest w takich twierdzeniach jak (S jest P), gdzie S — podmiot twierdzenia, a P — właściwość posiadana przez twierdzenie S”*. Kiedy logicy, formułując takie twierdzenia jak (S jest P), abstrahują od wszystkiego, co nie jest formą myślenia, to, mówiąc ściśle, traktują jest (przynajmniej intuicyjnie i praktycznie) nie jako spójkę w całym zakresie pojęcia, lecz tylko jako spójkę, pomijając to, co 6 Zob. termin. Jlo2uvecxuū c106aps: JIE@OPT, Mocksa: Meicas, 1994, 191-192. 7 Zob. tamże,171-173. 8 Tamże,171. UWAGI | 183 nie należy do spójnika. Sądzę, że tradycyjna lingwistyka nie uświadomiła sobie tego procesu abstrahowania i, opisując język, również traktowała być wyłącznie jako spójnik logiczny, z czego wyciągnięto dwa dalsze wnioski: 1) że być jako spójnik składniowy nie ma samodzielnego znaczenia leksykalnego, a zatem 2) w zdaniu „używa się go wyłącznie jako pewnego wskaźnika czasu i modalności, tj. nadaje cesze wyrażonej rzeczownikiem znaczenia czasu i trybu” (s. 479). Nie ma powodu wierzyć tym twierdzeniom, dopóki nie wyjaśniono, od czego abstrahowali logicy. Rozumujmy następująco: (1) Był (wielki) upał. Twierdzenie ma charakter egzystencjalny. Z punktu widzenia logiki takie twierdzenia nie mają predykatu (już Kant mówił, że być nie jest predykatem, ponieważ nie jest cechą). Teraz są one formalizowane za pomocą kwantyfikatora egzystencjalnego 3: (3 x), lecz ten kwantyfikator w rzeczywistości oznacza nie istnienie, lecz ilość (istnieje co najmniej jeden, tj. zbiór jest niepusty- ). W analizowanym zdaniu było ma znaczenie istnienia, bytowania i jest to leksykalne znaczenie tego słowa (nazwijmy takie być egzystencjałem albo bytem). Z punktu widzenia myśli istnienie jest ważniejsze od obiektów i ich cech — jest fundamentem obiektów w tym sensie, że bez istnienia żaden obiekt empiryczny nie jest możliwy, a tylko takie obiekty mogą mieć cechy (teraz powinno być jasne, czym można uzasadnić twierdzenie Nic nie ma cech). Gorąco jest słowem pełnej substantywizacji — rzeczownikiem. (2) Było gorąco. To zdanie również ma byt, a gorąco różni się od gorącość jako słowo niepełnej substantywizacji. (3) — gorąco jest cechą, niepełną zarówno semantycznie, jak i syntaktycznie (zostało to zaznaczone myślnikiem). Semantycznie jest niepełna dlatego, że nie jest samodzielna (jak gorącość), lecz jest czyjąś cechą. Syntaktycznie jest niepełna z tego powodu, że nie ma posiadacza cechy. (4) — było gorąco ma taki sam byt wskazujący na istnienie, logiczną podstawę cechy gorąco. Konstrukcja było gorątū nadal w żaden sposób nie wskazuje, że było miałoby jakąś właściwość łącznika. Funkcję łącznika uzyskuje dopiero w zdaniu, np. : (5) Dzień był gorący. Zatem do leksykalnego znaczenia istnienia dołączyło syntaktyczne znaczenie łącznika, ale znaczenie leksykalne to nie zanikło z tego powodu. Ji sama jest wtórna (tu mimochodem warto zauważyć, że łącznik ne łączy podmiot z predykatem, su ale to predykat przyłącza do podmiotu — wskazuje na to omówienie — wspomnianego już operatora predykacji). Gdy było własnym znakiem, o ne jakimi wskaźnikami cechy wskazuje się istnienie, widać w iš zestawieniu: (6) Garnek wydawał się gorący. 184 | UWAGI (7) Garnek był gorący. W pierwszym zdaniu „wydawał się” należy zestawiać nie z „nadanymi” rzeczownikowi cechami, lecz bezpośrednio z „był”. Pierwsze („wydawał się”) wskazuje na pozorność (dlatego być może może być uznane za słowo mające modalność), natomiast drugie („był”) wskazuje na najprawdziwsze istnienie (jak już powiedziano, twierdzenia asertoryczne nie mają żadnej modalności). Tą analizą pokazano, co pozostało w języku naturalnym poza granicami abstrakcji logików, i to wystarczy. 2003 04 20, w Wielkanoc Vladas Žulys Otrzymano 2003 05 09 ul. Tako 1-7 LT-4324 Akademija, rejon kowieński, Litwa