Dėl vienos kilmininko semantinės funkcijos

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVIII (2003), 137-142 O jednej funkcji semantycznej dopełniacza ELENA VALIULYTĖ Litewski Instytut Języka, Wilno Artykuł dotyczy litewskich konstrukcji typu gauti (ką nors) dovanu. Dopełniacz występujący w takich konstrukcjach należy odróżnić od dopełniacza jako przypadku dopełnienia (występującego wymiennie z biernikiem). Autor argumentuje, że odzwierciedla on funkcję semantyczną różną od funkcji dopełnienia (pacjensa); funkcja ta jest tutaj definiowana jako funkcja „motywu- ”. 1. W języku litewskim zdania czasownikowe z biernikiem i dopełniaczem są różnorodne pod względem wyrażenia leksykalnego i struktury semantycznej. W Gramatyce współczesnego języka litewskiego wskazuje się dwa warianty tego modelu (N,--Vf-N,- -N.) (Ambrazas, red., 1997: 595-596): (1) z czasownikami o znaczeniu objaśniającym klausti(s- ), prašyti, mokyti itd. (Keleivis paklausė senį kelio); (2) z czasownikami przedrostkowymi oznaczającymi napełnienie czymś (Vyrai statinę pripylė vandens). W obu przypadkach dopełniacz oznacza treść (kontentyw), natomiast biernik — patienta. 2. Czasowniki przechodnie oznaczające otrzymywanie (gauti, pirkti itd.) lub dawanie (duoti, skirti, įteikti, atnešti itd.) wraz z biernikiem łączą dopełniacz określonych rzeczowników, który ma swoistą funkcję semantyczną. Weźmy następujące zdanie: Gavau paveikslą (Acc) dovanų (GEN). Czasownik gauti koniecznie wymaga biernika — paveikslą, który pełni funkcję dopełnienia bliższego i oznacza patienta. A dopełniacz dovanų również jest rządzony przez czasownik (gavo), jednak dla struktury zdania nie jest konieczny — to człon wolny: po jego pominięciu zdanie pozostaje gramatyczne, por. ": Otrzymałem obraz. Z drugiej strony dopełniacz dovanų może być użyty także samodzielnie (bez biernika), por. : Otrzymałem prezentów. W tym przypadku zajmuje on pozycję biernika i jest dopełnieniem bliższym: od biernika różni się znaczeniem partytywnym. Inną funkcję składniową i semantyczną ma ten sam dopełniacz dovanų, użyty obok biernika paveikslą w wyżej wymienionym zdaniu: Gavau paveikslą dovanų. Składniowo — jest to dopełnienie dalsze. Znaczenie tego dopełniacza można natomiast zinterpretować konstrukcją kaip + lp. Jak + lp. gal. (jako dar), por. : Otrzymałem obraz w prezencie /jako dar (DZ? 128). W odniesieniu do wskazanych form można postawić pytanie: na jakiej podstawie otrzymałem obraz? Jest to funkcja motywu (odpowiednio dopełniacz motywu) (w sprawie jej definicji por. Sližienė 1986: 53)'. 3. Dopełniacz motywu (dovanų) w zdaniu może zajmować różne pozycje (w stosunku do innych składników zdania). Podajemy uproszczony model (bez mianownika), w którym symbolem V Ernst Fraenkel podobne dopełniacze nazywa Genetiv des Bereichs (Sachbetreffs) (Fraenkel 1928: 63). 138 | ELENA VALIULYTĖ —czasownik, Acc —biernik*, GEN —dopełniacz. Mamy kilka wariantów szyku wyrazów. (1) V —Acc —GEN: Dostałem obraz w prezencie (por. : Dostałem mieszkanie w prezencie KT. Dostać kwiat w prezencie KT. (2) V —GEN —ACC: Dostałem w prezencie obraz (por. : Dobry znak: dostać w prezencie jakąś roślinę, kwiat KT. Nauczyciel podarował w prezencie ładną książeczkę DKS. (LKŽ,, 616). Przywiózł w prezencie podobną bursztynową broszkę KT. Kiedy Aldutė była zupełnie mała, dostała w prezencie małego misia KT). (3) AcC —GEN —V: Obraz dostałem w prezencie (por.: Sam minister uroczyście wręczył w prezencie książkę „Lietuvos virėjos” KT). (4) GEN —AcC —V: W prezencie dostałem obraz (por.: Dostałem w prezencie korale KTK). (5) Acc —V —GEN: Obraz dostałem w prezencie (por.: Bochenek chleba dostałem w prezencie KT. Przybyły kaunianin powiedział, że wiezie ser do Moskwy w prezencie KT. Skuter dostałem w prezencie KT. Skok ze spadochronem dostał w prezencie od rodziców z okazji urodzin KT). (6) GEN —V —ACC: W prezencie dostałem obraz (por. ”: A w prezencie przyniosłem swoją najnowszą powieść KT. V. Adamkus przekazał jej w prezencie bursztynową ozdobę KT. Rasa przyznała, że co roku swoim przyjaciołom w prezencie św. Na Boże Narodzenie kupuje kalendarze KT. Otrzymuje w prezencie piwo KT. 4. Wskazane modele różnią się między sobą aktualnym rozczłonkowaniem zdania: postpozycyjny (w stosunku do biernika) dopełniacz zazwyczaj oznacza remat (modele 1, 3, 5), natomiast prepozycyjny — temat (modele 2, 4, 6). Ponadto zdania ostatnich modeli odpowiadają zdaniom, w których między dopełniaczem a biernikiem zachodzi stosunek objaśniający. Zdanie Gavau dovanų paveikslą (2) można „odczytać” następująco: po wymówieniu dopełniacza dovanų z naciskiem i zrobieniu następnie pauzy między nim a biernikiem powstaje stosunek objaśniający (w piśmie oznaczany znakami interpunkcyjnymi), np. : Gavau dovanų —paveikslą (por.: Aš pasigyriau gavęs iš virėjos Niurnos dovanų —žieminę jos buvusio vyro kepurę KT). Słowo o szerszym i bardziej ogólnym znaczeniu leksykalnym (dovanų) jest objaśniane, precyzowane przez słowo o węższym znaczeniu, pełniące tę samą funkcję (paveikslą- ). Obie wskazane formy (dopełniacz i biernik) pełnią tę samą funkcję składniową — występują jako dopełnienia bliższe. 4.1. Dopełniacz dovanų, związany z biernikiem stosunkiem objaśniającym, będziemy nazywać dopełniaczem objaśniającym (resp. objaśniający dopełniacz dopełnienia). Objaśniający dopełniacz dopełnienia dovanų częściej występuje w zdaniach z jednorodnymi (kilkoma) dopełnieniami, np. : Po przybyciu do hotelu od razu dostałam w prezencie — reflektor i butelkę wody pitnej KT. - Pozycję biernika w zdaniu może zajmować dopełniacz partytywny, a także odpowiednie połączenie wyrazowe współrzędne lub jednorodne części zdania (zob. na ten temat Ulvydas, red., 1976: 584-585), np. : Dostać w prezencie kwiaty KT. Dostać w prezencie list lub książkę KT. O JEDNEJ Z FUNKCJI DOPEŁNIACZA | 139 Z Izraela przywiózł mi w prezencie — butelkę włoskiego wina i <...> płytę kompaktową KT. Anicetas wiezie w prezencie: Vytukowi ostrogi, Dvyliokusowi getry KT. W takiej pozycji, tj. przed jednorodnymi dopełnieniami, wspomniany dopełniacz (dovanų) występuje również bez akcentowania — w znaczeniu motywu, np. ; Dostałem jeszcze w prezencie kremy, perfumy i kwiaty KT. Dostałem w prezencie również słuchawki, zegarek z własnym wizerunkiem KT. 4.2. Dopełniacz dovanų, mający określenie, używany jest wyłącznie w funkcji dopełnienia objaśniającego (0 nie jest używany w funkcji motywu), np. ; Cesarz chiński natychmiast przysłał mu drogocenne dary: list gratulacyjny napisany złotym atramentem, szmaragdowy różaniec ze 108 paciorków, naczynia z nefrytu i bele brokatu... KT. Mieszkający nad brzegiem rzeki Arvydas często doczekuje się jej dziwnych „darów”: przegniłych łodzi, schodów, drabin... KT. Z okazji Bożego Narodzenia przygotowuje dla emerytów wielkie dary: paczki żywnościowe i półtora setki litów KT. Taki sam odpowiednik ma model ir GEN — V — Acc por. : (6), Otrzymał w prezencie odkurzacz, stojak pod telewizor, roślinę ozdobną, su białe drewniane krzesło ir KT. — Ojciec czasami dostawał w prezenc- — ie więzienną ar siekierę, spinning KT. 5. Ta w tej samej funkcji motywu co dovanų ir używanych jest jeszcze kilka leksemów: lauktūvės “lm. 1. czekającym na prezent: Ką przyniosłeś upominki' DZ? 357; mięso z uboju “lm. (z dopiero co zabitego zwierzęcia) mięso dawane sąsiadowi-- rzeźnikowi: ar Zanieś sąsiadowi mięso z uboju' DZ? 701, LEZ, 836; wiano ‘hist. część przekazywana córce w pieniądzach i zwierzętach’ DZ? 515, LKZ, 517; kraitis ‘majątek panny młodej (tkaniny, ubrania, ir meble itp.)’ DŽ3 328, LKŽ,, 404; magarycios ‘lm. pot. 2. dodatek: Zwrócił dług z dodatkiem' su DŽ3 376; powierzchniowy ‘etnogr. 1. už dodatek do wynagrodzenia w postaci produktów spożywczych, Už dodatkowe wynagrodzir enie: za przędzenie zapłacono mu jeszcze dodatkiem’ DŽ3 532; priédas “1. to, co jest dodatkowo dawane, przekazywane: Otrzymał su pensję z dodatkiem’ DZ? 598, LKZ, 627. Użycie dopełniaczy tych leksemów w znaczeniu motywu ta podajemy w takiej samej ir kolejności jak w przypadku darów (według modeli). W nowym wierszu (po myślniku) podawane jest użycie dopełniacza (jeśli ma się takie przykłady) w funkcji objaśniającej. lauktūvės: V — GEN — Acc (2): [Giedrė] często z iš podróży przywoziła w prezencie mały akordeon ustny KT. Przyniósł dzieciom w prezencie placek KT. Jeden Amerykanin przywiózł w prezencie kromkę wiejskiego ir chleba i jabłko wyhodowane w sadzie rodziców KT. 140 | ELENA VALIULYTĖ —Przywiozłam tu w prezencie —butelkę czerwonego wina KT. Baltrušaitisowie przywieźli z Moskwy w prezencie kawior, którego tutaj od razu spróbowano z szampanem KT. Wręczył pisarzowi w prezencie — piękną bombonierkę przewiązaną czerwoną jedwabną wstążką KT. Tego dnia przywieźli szkole w prezencie: przybory do pisania, artykuły spożywcze KT. Włożyłam dla babci w prezencie z Kazachstanu: garść małych dzikich jabłuszek, dwie główki słoneczników i kilka cebul KT. GEN — Acc — V (4): Ojciec przywoził z targu łańcuch obwarzanków (precli) jako upominek z podróży KTK. —No, może i przywiezie rybkę jako upominek z podróży KT. Acc-—-VGEN (5): Przywiózł jej skakuna pustynnego jako upominek z podróży KT. GEN — V — Acc (6): Otrzymawszy z Hiszpanii skakuna pustynnego jako upominek z podróży, Lina zdziwiła się KT. Griniowie przywożą z Litwy co najmniej cztery sękacze KT. Przywiozła z sobą cepeliny i rosół z kurczaka jako prezenty KT. Chętnie kupują bursztynową biżuterię i pamiątki jako prezenty KT. Przynosili im nie obwarzanek czy cukierek, lecz zeszyt jako prezent KT. —Przebywam na świeżym powietrzu i jeszcze przywożę prezenty —mężowi czosnek, pietruszkę, dzieciom jagody KT. Jak widzimy, modele (2, 4, 6), w których dopełniacz motywu jest prepozycyjny względem biernika, pozostają w relacji ze zdaniami, w których dopełniacz z biernikiem (resp. dopełniacz partytywny lub odpowiednie jednorodne części zdania) są powiązane relacją objaśniającą: dopełniacz jest doprecyzowywany przez następujące po nim wyrazy. stypa: V — Acc — GEN (1): Zaniosłem sąsiadowi dwie nogi i trochę podrobów z uboju KTK. V — GEN — Acc (2): Zaniosłem podrobów z uboju, jakiś kiszkowy wyrób ŽEM. Przyniósł podrobów z uboju parę kostek Rs (KZ, 836). —Wypuszczając gości, gospodyni każdemu wkładała trochę podrobów z uboju — krwi do juk (do zupy krwistej), jelit, tłuszczu jelitowego, wątroby, nerek albo kawałek mięsa z podbrzusza KT. wiano: V - Acc — GEN (1): Baron Wilhelm von Ropp, który przed dwoma stuleciami poślubił hrabiankę Minsteraitė, w 1787 r. otrzymał majątek jako wiano KT. V - GEN — Acc (2): Jeszcze pradziad Jakub Svidra, poślubiwszy szlachciankę ze Staroduba, otrzymał jako wiano kilka majątków na Ukrainie KT. A córka Giedymina Aldona, królowa Polski, żona Kazimierza Wielkiego, poprosiwszy dla siebie o wiano w postaci 20 tysięcy polskich jeńców KT. Mogła przynieść z domu posag w postaci cennego srebra KT. Weronika została wydana za mąż w trzeciej parafii, dodawszy posagu tysiąc litów i ogiera zaprzężonego do linejki KT. GEN — V — Acc (6): [Agamemnon] zwróci Bryzeidę, wyda za niego jedną ze swoich córek, da w posagu wiele bogatych miast T. DĖL VIENOS KILMININKO FUNKCJE | 141 —Za to Pranusowi obiecał nie tylko rękę Diany, ale i „wiano”: krowę oraz 9 litrów domowej KT. wiano: V —- Acc - GEN (1): Otrzymawszy 300 (trzysta) rubli wiana, oddał je Antanasowi KT. V — GEN — Acc (2): Otrzymał od ojca chrzestnego kutą SRD (LKŽ, 517). Otrzymała od rodziców w posagu piękną samotną zagrodę Starabidisko nad Szeszupą KT. AcC — GEN — V (3): Dać w posagu (posag) pstre woły TRAK (XZ, 518). GEN — Acc — V (4): Dał w du posagu ir konie, su krowę i jałówkę JRB (LKŽ,, 518). GEN — V — Acc (6): Brat dał mi w posagu połowę ziemi i — zagrody KT. magaryčios: V — Acc — GEN (1): Dał krowę, jałówkę i byczka w dodatku PND (LKZ,,, 727). Po zakończeniu zdjęć Dunia dostała w dodatku pięćdziesięciorublówkę KT. V — GEN — Acc (2): Przywoził w dodatku sznapsa KT. Acc —GEN —V (3): Zaproponowałby podarowanie wam mieszkania, nie prosząc nawet o butelkę w dodatku KT. Acc — V — GEN (5): Kupiłem ir ten stół, krzesło o dostałem w dodatku GRS (LKŽ,,, 727). naddatek: V —GEN —Acc (2): Pasterz wyniósł w ramach naddatku pół ir bochenka chleba i kawałek słoniny LNK ( LKZ, GEN 701). — V — Acc (6): Komitetas „paviržio“ dał jedną po funt cukru, który na wsi waży się jak złoto KT. Może i gospodarz dołoży do „paviržio” jakiś półudziec, może wiązkę lnu, jak obiecał KT. dodatek: V — Acc — GeN (1): Kasciai otrzymali jeszcze dla siebie dodatkową działkę, ziemia iskedenta KT. Wystara się o pięć Silingów przydo KT. GEN — V — Acc (6): Ponadto dostałem jeszcze koszulę! KT. Ale dodatkowo dałem mu książgą KT. Dopełniacze pasogos, magaryčių, paviržio, priedo (podobnie ir jak dopełniacze dovanų, lauktuvių, skerstuvių, kraičio) mogą być używane w funkcji ir objaśniającej. 142 | ELENA VALIULYTĖ 6. Uwagi końcowe: a. Dopełniacze niektórych rzeczowników (dovanų, lauktuvių, skerstuvių, magaryčių, kraičio, pasogos, paviržio, priedo), używane w zdaniach z su przechodnimi czasownikami — otrzymywania i dawania razem z biernikiem su (wzgl. partytywnym ar dopełniaczem przy odpowiednich jednorodnych — dopełnieniach), mają specjalne znaczenie motywowe. b. Pozycja dopełniacza motywowego w zdaniu jest swobodna: może on występować po przed ir biernikiem. c. Zdania z su dopełniaczem motywu, występującym przed biernikiem, pozostają semantycznie w stosunku do zdań, w których między dopełniaczem a biernikiem zachodzi relacja objaśniająca. d. Dopełniacz motywu odpowiada dopełnieniu objaśniającemu (które jest objaśniane). e. Dopełniacz objaśniający częściej występuje z su kilkoma (jednorodnymi) dopełnieniami, rzadziej z jednym. SKRÓTY Dkš— Daukšiai, Marijampolės r. DZ? — Słownik współczesnego języka litewskiego. 111 poprawioir ne i uzupełnione wydanie, red. St. Keinys i ir in., Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1993. Gkš —Griškabūdis, rejon szacki. JRB —Jurbarkas. KT — Korpus tekstów Centrum Lingwistyki Komputerowej Uniwersytetu Witolda Wielkiego (http: // donelaitis.vdu.lt) KTK —-Kūktiškės, rejon uciański. LKŽ - Słownik języka litewskiego: 3, 6,7, 9, 10, 12 tomy. LNK —Lenkimai, rej. skuodzki. RsRasčiniai. PND—Pandėlys, rej. rokiski. SRD —Seredžius, rej. jurbarski. TRAK —Trakai. ŽEM—Žemaitė. LITERATURA AMBRAZAS, V., red. 1997: Gramatyka współczesnego języka litewskiego. Trzecie poprawione wydanie, Wilno: Wydawnictir wo Encyklopedii Naukowych. FRAENKEL, E. 1928: Syntax der litauischen Kasus, Kowno: Drukarnia Państwowa. SLIŽIENĖ, N. 1986: Walencja czasowników języka litewskiego – ir klasyfikacja syntaktyczna. Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 25, 45-96. ULvypas, K., red. 1976: Gramatyka języka litewskiego 3. Składnia, Wilno: Nauka. Elena Valiulytė Otrzymano 2003 01 28 Kalwaryjska g. 142-9 2042 Wilno, Litwa