Östen Dahl, Maria Koptjevskaja-Tamm, eds. “The Circum-Baltic Languages: Typology and Contact”

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLIX (2003), 131–152 KELENZIJUŠ Recenzje OSTEN DAHL I MARIA KOPTJEVSKAJA-- TAMM, RED. JĘZYKI OKOŁOBAŁTYCKIE: TYPOLOGIA I KONTAKT. TOM I: PRZESZŁOŚĆ I TERAŹNIEJSZOŚĆ. Amsterdam i Filadelfia: John Benjamins, ss. xx + 360 + (z odrębną paginacją) 22 ss. indeksu (Studies in Language Companion Series, t. 54.) OSTEN DAHL I MARIA KOPTJEVSKAJA-- TAMM, RED. JĘZYKI OKOŁOBAŁTYCKIE: TYPOLOGIA I KONTAKT. TOM 2: GRAMATYKA I TYPOLOGIA. Amsterdam i Filadelfia: John Benjamins, ss. xx + 400 + (numerowane oddzielnie) 21 ss. indeksu. (Studies in Language Companion Series, t. 55.) Zgodnie ze Wstępem pierwszy tom dwutomowej serii: *... przedstawia ważne podgrupy współczesnych języków okołobałtyckich, umieszczając je w ich kontekście geograficznym, historycznym i społecznym oraz omawiając konkretne sytuacje kontaktu językowego’ (s. xvii). Języki omówione w części I obejmują litewski, łotewski, południowo-wschodnie bałtyckie dialekty rosyjskiego, szwedzkie dialekty wokół Morza Bałtyckiego oraz języki fińskie. Drugi tom „... koncentruje się na zjawiskach gramatycznych w językach okołobałtyckich, odnosząc je do szerszej perspektywy typologicznej’ . Wstęp, indeksy nazw własnych i rzeczowy zostały zamieszczone w obu tomach, jednak w tomie 2 pominięto ostatnią stronę indeksu rzeczowego. Artykuły Laimute Balode i Axela Holvoeta dotyczące łotewskiego (s. 3–40) i litewskiego (s. 41–79) są dobrze uporządkowanymi i zwięzłymi opisami współczesnego łotewskiego i litewskiego oraz ich dialektów, choć stosunkowo niewiele miejsca poświęcono wpływom językowym, z wyjątkiem być może wzmianki o wpływie liwońskiego na łotewski tamijski (s. 27). Jednym z pozornych przeoczeń, które może powodować zamieszanie, jest transkrypcja litewskiego [~mjz:ta] ‘throw(- s)’, w której [j] wydaje się kontrastować ze zwykłą palatalizacją występującą w [-m,:tat &}/[~m z:tat] ‘you throw.” (s. 5). Artykuł Valeriy Cekmonasa „Russian varieties in the southeastern Baltic area: Urban Russian of the 19th century” (s. 81–99) omawia język rosyjski używany w Wilnie, Rydze i Tallinie. W Wilnie redaktorzy, autorzy i korektorzy starali się naśladować język Petersburga i Moskwy. Szczególnie interesujące są błędy popełniane po rosyjsku przez Litwinów w rozmaitych petycjach, np. ibo iščezli meždu nami litovskie knizki ‘Lithuanian books have disappeared among us’, gdzie meždu nami jest kalką lit. tarp mūsų ‘among us’ (s. 89). W Rydze, która ma dłuższą historię rosyjskiej populacji, chciałbym niniejszym podziękować Marttiemu Nymanowi z Uniwersytetu w Turku za rady dotyczące niektórych fińskich struktur syntaktycznych omawianych w tej recenzji. Jestem szczególnie wdzięczny Virginii Vasiliauskiené z Uniwersytetu Kowieńskiego za pomoc w licznych aspektach tej recenzji. Oczywiście żadna z tych osób nie ponosi odpowiedzialności za ewentualne błędy, które mogłem popełnić. 132 | RECENZJE Jedną z cech fonologicznych Rygi, która ma dłuższą historię rosyjskiej populacji, jest twarda wymowa ž, Čč, §, §¢, np. ščy ‘zupa kapuściana’. Cechą morfologiczną jest występowanie liczby mnogiej typu gldzy ‘oczy’, rogi ‘rogi’, uxi ‘uszy’ zamiast standardowych rosyjskich glazd, roga, usi (s. 92–93). Tallinn był częścią Imperium Rosyjskiego od 1710 roku, lecz po tym czasie język rosyjski ograniczał się w dużej mierze do garnizonu wojskowego. Zgodnie z artykułem Čekmonasa „Odmiany języka rosyjskiego na obszarze południowo-wschodniego Bałtyku: dialekty wiejskie” (s. 101–136) język rosyjski na tym obszarze wywodzi się przede wszystkim od staroobrzędowców poszukujących wolności religijnej (s. 101). Cekmonas wymienia szereg cech fonetycznych, morfologicznych i syntaktycznych charakterystycznych dla tych dialektów. Jedną z najciekawszych cech składniowych jest występowanie struktur typu v (u) men'a tavaru vz'ata ‘zabrałem jakieś towary’ (s. 118). Čekmonas pisze: „Przyimek v (u) jest używany z narzędnikiem (sic!) liczby mnogiej rzeczowników dla wyrażenia znaczenia standardoworosyjskiego u kogo ‘czyj, kto ma’: v kupcax vsegda deneg mnoga ‘kupcy zawsze mają dużo pieniędzy’ (s. 120). Z pewnością termin ‘narzędnik’ należy tu zastąpić terminem ‘przyimek’ lub ‘miejscownik’. Čekmonas podaje, że w gwarach staroobrzędowców nie ma cech fonetycznych, które można by wiązać z wpływem obcym. Jedną z cech morfologicznych, którą można by tak zidentyfikować, jest zmiana rodzaju nijakiego na żeński, np. m ēsta ‘miejsce’, at'ėc zanimal xarošuju m 'estu *ojciec zajmował dobre stanowisko” (s. 125). Inną cechą morfologiczną wspólną rosyjskim gwarom Litwy Wschodniej może być rezultatem wpływu litewskiego, mianowicie występowanie czasownika 3. osoby liczby pojedynczej z podmiotem liczby mnogiej, por. np. ani vaz'm'6t ‘oni wezmą’ (s. 126). Wiele litewskich elementów leksykalnych przeniknęło do centralnych rosyjskich gwar litewskich, np. uskur ‘żonaty mężczyzna mieszkający w domu swojej żony’ (< lit. uzkurys). Artykuł szpecą liczne niedociągnięcia redakcyjne, np. na s. 85 w obrębie dwóch kolejnych wersów napotykamy croun (> crown), Ydish (> Yiddish) oraz definicję reach people (> rich people). Inne błędy to Kazlauskas > Kulikauskas (s. 89), pleophiny > pleophony (s. 112), bye > buy, by > buy (s. 117), innter > inner (s. 118), guagmire > quagmire (s. 127). Artykuły „Swedish dialects around the Baltic Sea” (ss. 137-177) Anne-Charlotte Rendahl oraz „The Finnic languages” (ss. 179-212) Johanny Laakso są rzetelne i interesujące, lecz niewiele mówią o kontakcie językowym. Artykuł Ostena Dahla „The origin of the Scandinavian languages” (ss. 215-235) kończy się stwierdzeniem: „Germanic-speaking groups arrived to the very westernmost corner of the Baltic (present- -day Germany and Denmark) somewhat before the beginning of our era. Nieco później rozszerzyły się na wschód aż do Upplandu po północnej stronie oraz ujścia Wisły po południowej stronie Bałtyku. W ciągu następnego półtysiąclecia języki poszczególnych grup germańskich uległy zróżnicowaniu; dokładnie w jakim stopniu, tego nie wiemy” (s. 231). Artykuł Larsa-Gunnara Larssona „Baltic influence on Finnic languages” (ss. 237-253) rozpoczyna się od wielu przykładów bałtyckich zapożyczeń w języku fińskim w dziedzinie hodowli zwierząt, np. fin. vuohi ‘koza’, por. lit. ožys, części ciała, np. fin. kaula ‘szyja’, por. lit. kaklas, ‘relacje rodzinne- ’, np. fin. heimo ‘plemię’, por. lit. šeima ‘rodzina’ itd. (s. 239–240). Jedynym możliwym wpływem fonetycznym języków bałtyckich na prafiński byłaby zmiana sekwencji *ti w si, tj. palatalizacja *t przez następującą po nim samogłoskę przednią, por. fin. silta ‘most’ z lit. tiltas. Jednakże, jak słusznie zauważa Larsson (s. 243), prabałtycka palatalizacja spółgłosek przez następujące po nich samogłoski przednie jest raczej mało prawdopodobna. Larsson omawia dwa podobne zjawiska składniowe: użycie dopełniacza cząstkowego zarówno jako podmiotu, jak i jako dopełnienia, oraz imiesłów agentywny w języku fińskim. Przykład czasu przeszłego psv. part.) kelias „Oto ścieżka, którą poszedłem” (LKŽ, 1069). Chociaż odpowie- RECENZIJOS | 133 pierwszego zjawiska jest fiński. Metsāssā on susia (part. pl.) „W lesie są wilki” = lit. Miške vilkų yra (s. 245). Przykładem drugiego zjawiska jest fiński. Isān (gen. sg.) ostama auto „samochód kupiony przez ojca” = lit. Samochód kupowany przez ojca (dopełniacz lp.) (s. 247). Wydaje mi się jednak, że istnieje różnica w sile między tymi dwiema konstrukcjami imiesłowowymi, której angielskie tłumaczenie (poprawne dla obu fraz) nie oddaje. Konstrukcja fińska wyraża czynność zakończoną, a litewska czynność będącą w toku, bardziej w rodzaju „samochód, który jest kupowany przez ojca”. A zatem fińską konstrukcję /sčin ostama auto można sparafrazować jako Auto, jonka (acc.) isd osti /on ostanut „Samochód, który ojciec kupił/ma kupiony”. W tym przypadku konstrukcja fińska z pewnością wyraża czynność zakończoną. Z drugiej strony odpowiadającej jej konstrukcji litewskiej nie można sparafrazować jako automobilis, kurį (acc.) tėvas pirko /nusipirko, ponieważ perkamas ma znaczenie duratywne. Larsson wskazuje również, że imiesłowy mari na -m różnią się od fińskich tym, że mogą być tworzone od czasowników nieprzechodnich (s. 248), a zatem mari wschodni: memnan (gen.) tolmo korno „droga, którą przyszliśmy”, dosł. „droga przyjścia przez nas”, lecz podobne konstrukcje są możliwe również w języku litewskim, np. Cia kelelis pēsči (gen. pl.) einamas (nom. sg. masc. pres. psv. part.) „tutaj droga jest przemierzana przez pieszych” oraz Cia mano (gen. sg.) eitas (nom. sg. masc. dniości między językami ugrofińskimi a bałtyckimi nie są dokładne, wydaje mi się znamiennym zbiegiem okoliczności, że języki ugrofińskie mają zarówno imiesłów na -m, jak i imiesłów na -t, które pełnią funkcje nieco (ale nie dokładnie!) podobne do funkcji imiesłowów indoeuropejskich z -m i -t-. Collinder (1964: 48, 57) uznałby to i wiele innych cech za świadectwo wspólnego dziedzictwa. Można porównać również osobliwą paralelę węgierską. Kāroly (1972: 119) pisze: „imiesłów z formantem —/-tt można znaleźć w konstrukcji z dopełniaczem subiektywnym... az [zaimek wskazujący] én [zaimek] vālasztottam [imiesłów] ‘wybrany przeze mnie”. (Definicje gramatyczne w nawiasach są moje —WRS.) Wydaje mi się to bardzo podobne do lit. šis mano parinktas (daiktas)- ... „mano pasirinktas (daiktas)- ...“, nors baltų kalbos įtaka vengrų kalbai atrodo mažai tikėtina, jei ne neįmanoma, bent jau istoriniais laikais. Net tai, kad baltų ir finougrų konstrukcijų reikšmės šiek tiek skiriasi, rodytų bendrą šaltinį, o ne išorinę įtaką, kurios atveju būtų galima tikėtis tikslesnių atitikmenų. Galbūt užuot mėginus interpretuoti finų sintaksę baltų kalbų pagrindu, reikėtų mėginti interpretuoti indoeuropiečių sintaksę finougrų kalbų pagrindu. Man atrodo, kad tiek indoeuropiečių, tiek finougrų kalbų sintaksinę raidą reikia išsamiau išanalizuoti, prieš darant plačias išvadas apie baltų kalbų įtaką suomių kalbos sintaksei. Stefano M. Pugho straipsnyje „Kalbų kontaktų vaidmuo formuojantis karelų kalbai praeityje ir dabartyje“ (pp. 257–270) aprašoma kalba, kurią, atrodo, beveik užgožė rusų kalba. Remdamasis Pugho straipsnyje pateikta informacija, manau, kad karelų kalbos ateitis yra labai neaiški. Kalbos išnykimas neabejotinai yra apgailėtinas dalykas žmonijos kultūros istorijai, tačiau, kita vertus, tokie praradimai yra palaima tiems amerikiečių sintaksininkams, kurie savo argumentaciją grindžia beveik išimtinai gimtąja anglų kalba. Jei kalbų yra mažiau, tuomet akivaizdu, kad bus mažiau nepatogių kontrpavyzdžių tokių mokslininkų nustatytiems kalbos universalams. Rzeczywiście, jeśli angielski stanie się jedynym językiem światowym, wówczas uniwersalia językowe mogłyby rzeczywiście opierać się na języku angielskim. Dla mnie rozważanie to podważa również znaczenie ustalania liczby języków wykazujących określoną cechę typologiczną. 134 | RECENZJE Istnienie języka of a zależy od istnienia on of a populacji mówiącej tym językiem, a nie od natury tego of języka. Być może if wojowniczy Indoeuropejczycy nie najechali Europy, kontynent ten zawierałby znacznie więcej języków ergatywnych, takich jak baskijski. Po przeczytaniu Ewa Agnieszka artykuł Csat6 „Kopiowanie kodu składniowego in karaimskiego” (s. 271-283) I zastanawiał(a) się nad przyszłoof ścią tego języka również, por. takie a zdanie as I uže bu fotograf turat kolo Bas yanin „A ten fotograf już stojący w is pobliżu Basi” (s. 275) in które słowa karaimskie to bu „ten”, turat „stoi” oraz imię Basia, które is tutaj in (karaimski) przypadas ek by dopełniacza wymagał polskiego przyimka kolo. Autor twierdzi, że in karaimski *...użycie postpozycji of jest is dysharmoniczne z innymi właściwościami składniowymi of karaimski” oraz że „Ścieżka zmiany of składniowej in Karaimski nie jest jednak przyimkiem postpozycyjnym, lecz = raczej cząstką postpozycyjną o charakterze = rzeczownikowym, podobną do postpozycji (s. 276). Ponieważ I nie wiem Fonematyka karaimska jest czasami trudna do wyjaśnienia dla is me to następuj. Tak więc przyimek określany jako bila i to as glosowany jako as ‘z’ najwyraźniej występuje bez końcowej sekwencji in sylab: m’en’imb’a yanasa I: DOPEŁ. z następnym to ‘next to me’ In autorzy postrzegają to “...ilustruje a możliwy rozwój gramatykalizacji in postpozycji w końcówki of przypadków. as Porównaj to konstrukcja karaimska to użycie of polski przyimek przy ‘przy, u’, który łączy się z narzędnikiem (sic!) przypadek’ (s. 281). I nie udało się znaleźć żadnego źródła dokumentującego użycie of polskiego przy z narzędnikiem oraz fact pod hasłem pri in Vondrāk (1928: 312) pisze: „Als Prap. kapelusz es im słow. tylko ten miejsc. przy sobie...”. Prawdopodobnie tłumacz, of który właśnie napisał ten artykuł „narzędnik” dla „miejscownik” or „przyimkowy”, co ciekawe, popełniając ten sam błąd, co we wspomnianym wyżej artykule Cekmonasa. Mimo to takie przeoczenia redakcyjne są niefortunne, szczególnie dla osób niezaznajomionych z materiałem. Neil G. artykuł Jacobsa „jidysz in w regionie bałtyckim” (s. 285-311) is a dobrze zorganizowany i kompetentny (choć z konieczności zwięzły) of zarys głównych cech tego of języka in okołoterytorium bałtyckie. In jego sekcja on wpływy litewskie in północno-wschodni jidysz Jacobs opiera się głównie on na pracach of Lemkhen (Lemchenas), udostępniając tym samym in Angielski (prawdopodobnie po raz pierwszy) niektóre wyniki badań tego of wybitnego specjalisty of of wpływ litewski, on który różnorodność of jidysz. Większość of wpływ litewski on leksykalis ne elementy jidysz i słownictwo litewskie zapożyczone do Jidysz dostosoto wuje fonologię of Jidysz. Na przykład rozróżnienie między spółgłoskami syczącymi a szumiącymi, charakterystyczne of litewski (i wiele innych języków) utraciło się i występuje is tam raczej jakiś rodzaj dźwięku is pośredniego. of Lemkhen pisze, że słowo in zapożyczone z lit. speigas „wielki mróz” he nie może powiedzieć, czy it is špejgspor ejg-. On to zjawisko zobacz Martinet (1951: 92). In jego artykuł „The North Russian dialekt romski: Interference and Kod Przełączanie” (s. 313-337) Aleksandr R. Rusakov pisze, że ten dialekt „...jest a bardzo typowym przykładof em silnej interferencji językowej” (s. 313). W tym dialekcie pod wpływem języka rosyjskiego powstaje nowy system czasownikowy, w in którym zanika dawna rodzima opozycja of imperfectum vs. aoryst zanika, dawny aoryst służy do wyrażania as a czasu przeszłego ogólnego, a dawny imperfectum służy as a rzadko używana forma o znaczeniu iteratywnym. Niemal każdy czasownik może używać zapożyczonych on przedrostków według modelu rosyjskiego (s. 315), np. te ot-des ‘oddać’ (ros. ot-dat’), te vy-des „wydawać” (ros. vy-dat’), te roz-des „rozdawać” (ros. roz-dat’). Według to autora napotyka się dialekt in *...szerokie zastosowanie of RECENZJOS | 135 gramatycznie nieprzystosowanych rosyjskich elementów leksykalnych” (s. 323). Przykładem jest: Da nat, me prosto na dumind'om, so me tut date vstrechu, czemu towarzyszy nieco niezręczne angielskie tłumaczenie ‘Nie, nie pomyślałem po prostu, że spotkam cię tutaj’ (s. 323). Niestety, nie opatrzono tego żadnym komentarzem gramatycznym. Osoba znająca rosyjski może dość dobrze się w tym zorientować, ale wątpię, by ktoś, kto nie zna rosyjskiego, miał jakiekolwiek pojęcie o zakresie przełączania kodów. Autor konkluduje, że sami użytkownicy języka romskiego odczuwają potrzebę zachowania go *...jako szczególnego, tajnego języka, którego osoby z zewnątrz nie mogą zrozumieć’ (s. 334). Dlatego można przypuszczać, że w odróżnieniu od karelskiego i karaimskiego, również omawianych w tym tomie, północnorosyjski dialekt romski może nie wymrzeć. Artykuł Walerija Cekmonasa „O pewnych cechach okołobałtyckich dialektu pskowsko-nowogrodzkiego (północno-zachodniego środkoworosyjskiego)” (s. 339–359) omawia kilka zjawisk fonologicznych z punktu widzenia teorii substratu. Według autora zjawisko cokan’ja (zlanie się *¢ z *c) „...było jedną z najbardziej charakterystycznych cech dawnych dialektów pskowskich... i nowogrodzkich...” (s. 341). Analiza funkcji i rozmieszczenia ¢ oraz ¢ w różnych substratowych językach fińskich obszaru wokółbałtyckiego sugeruje, że mogły one stymulować zlewanie się c i ¢ w c w dialektach rosyjskich. Ponadto należy uwzględnić dwa inne zjawiska. Pierwszym jest zlanie się miękkich *s i *z oraz miękkich *š i *ž w *s”, *z" (dźwięk pośredni między sybilantem a szibilantem), a drugim jest swobodna (i sporadyczna) alternacja twardych *s i *z z (twardymi) *š i *ž (s. 346). Podobnym zjawiskiem jest litewskie §lekiavimas, opisane przez Girdenisa i Pabrézę (1978: 127-129). Brak kontrastu między /s/ a /š/ w językach fińskich jest cechą starożytną, a omawiane zjawiska rosyjskie można wyjaśnić w ten sposób. Innym zjawiskiem, które można przypisać wpływowi języków fińskich, jest nieumotywowana zmiana spółgłoski dźwięcznej w bezdźwięczną i odwrotnie, np. buza < puza ‘brzuch’, vybucit’ (glazd) < vypucit’ ‘szeroko otworzyć oczy” (s. 351). Początkowo populacje ugrofińskie nie potrafiły wymawiać spółgłosek dźwięcznych, lecz później, po opanowaniu spółgłosek dźwięcznych, mogły tworzyć formy hiperpoprawne ze spółgłoskami dźwięcznymi zamiast bezdźwięcznych. W pierwszym artykule tomu 2 „Konstrukcje bezosobowe i bierne w językach bałtyckich i fińskich” (s. 363—389) Axel Holvoet wskazuje na możliwe związki arealne między konstrukcjami biernymi i bezosobowymi języka łotewskiego i litewskiego z jednej strony a językami fińskimi z drugiej. W wielu językach konstrukcje bezosobowe wywodzą się etymologicznie z konstrukcji strony biernej, np. pol. Zburzono šcianę „They pulled down a wall’, ‘A wall was pulled down’ as opposed to šciana zostata zburzona (przez robotnikéw) “The/A wall was pulled down (by the workmen)’ (s. 365). Na potrzeby swojego artykułu Holvoet uznaje za użyteczne uogólnienie pewnych różnic między stroną bierną a konstrukcją bezosobową. Jego zdaniem „strona bierna: (a) awansuje pierwotny dopełnienie konstrukcji czynnej do pozycji podmiotu; bierna forma czasownika musi zgadzać się z tym podmiotem przynajmniej pod względem liczby; jeśli forma strony biernej jest peryfrastyczna i zawiera imiesłów, wówczas imiesłów ten będzie również uzgadniał się z podmiotem pod względem przypadka i rodzaju (pod warunkiem, że mamy do czynienia z językiem, w którym występują takie formy uzgodnienia); (b) nie musi koniecznie zawierać wyrażenia oznaczającego wykonawcę czynności, ale może je zawierać, jeśli jest to konieczne; jeśli nie występuje fraza agensa, zdanie nie przekazuje żadnej informacji o rodzaju zaangażowanego agensa”. „Bezosobowa konstrukcja: (a) nie promuje pierwotnego dopełnienia do pozycji podmiotu (cechy zgody wspomniane w odniesieniu do strony biernej nie będą zatem miały zastosowania), oraz (b) nie zezwala na dodanie frazy agensa, lecz zawsze odnosi się do sprawstwa ludzkiego” (s. 366). 136 | RECENZJE Przykłady fińskiej strony biernej to: Naapuri kutsuttiin illalliselle. NOM. SG PRET. PASS. ALLATIVE „Sąsiad został zaproszony na kolację.’ Minut kutsuttiin illalliselle. ACC PRET. PASS ALLATIVE ‘Zaproszono mnie na kolację’ Naapuri ei kutsuttu illalliselle. PRTV. SG NEG PASS. PART ALLATIVE ‘Sąsiad nie został zaproszony na kolację’ (s. 367). Muszę przyznać, że ostatni przykład wprawił mnie w zakłopotanie, ponieważ spodziewałbym się, że forma partitiwu będzie różnić się od mianownika. Ponieważ moja znajomość języka fińskiego jest minimalna, zapytałem Ilse Lehiste, która zasugerowała mi, że może to być błąd typograficzny zamiast naapuria. Co ciekawe, Holvoet pisze (s. 368), że w językach fińskich nie wydaje się istnieć tendencja do włączania bezosobowej strony biernej do paradygmatu strony biernej, lecz raczej tendencja do włączania form strony biernej do paradygmatu strony czynnej. Sądzę, że może to być powszechna tendencja, którą Gotab (1975: 29) określił w odniesieniu do polskiego mianem „aktywizacji” (por. np. przykłady przytoczone wyżej przez Holvoeta- ). Gotab porównuje również postklasyczne konstrukcje łacińskie, takie jak legitur librum (acc.) „czyta się książkę” (por. Plautus epityra estur insanum „oliwki do smarowania są zjadane szaleńczo”), oraz pol. czyta sie ksigžke „czyta się książkę”. W tym związku chciałbym przytoczyć jeszcze jeden przykład z Iliady (XIII, 597): TO 5 čoptāxero NOM. [ACC.?] SG. NEUT CONJ 3 SG. MIDDLE AOR. the and dragged uelātvov žyyos MIA. [BIERN.?] LP. NIJ. MIA. [BIERN.?] LP. NIJ. jesionowa włócznia Schwyzer (1966: 237) pisze, że zdanie można przetłumaczyć na kilka sposobów: (a) „jesionowa włócznia wlokła się za nim” lub (b) „była wleczona za nim”, albo nawet (c) „wlókł za sobą jesionową włócznię”. Jeśli przyjmie się tłumaczenie (a), czasownik jest po prostu nieprzechodni, a jeśli przyjmie się tłumaczenie (b), czasownik jest w stronie biernej. Jeśli jednak przyjmie się tłumaczenie (c), czasownik został „uaktywniony” i uczyniony przechodnim. Moim zdaniem sekwencja możliwych tłumaczeń dokładnie odpowiada rozwojowi historycznemu. Strona medialis była pierwotnie nieprzechodnia, a następnie, wraz z pojawieniem się aktywnego odpowiednika w preterycie, morfologiczną stronę medialną można było interpretować jako stronę bierną. Wreszcie wprowadzono możliwe „uaktywnione” użycie dawnej strony biernej. W swoim omówieniu łotewskich wyrażeń z agensem Holvoet cytuje przykłady: manis celta maja i mana celta māja „dom zbudowany przeze mnie” (s. 371), zauważając, że drugi przykład jest obecnie przestarzały. Pisze dalej, że pierwotnie *..ynana celta maja oznaczało „mój dom, który zbudowałem”, a następnie zaczęło oznaczać „dom zbudowany przeze mnie” (agent i posiadacz nie RECENZIJOS | 137 będąc już koniecznie identyczni)” (s. 372). Składnia jest oczywiście podobna do tej z przykładu litewskiego: Namas yra mano pastatytas „Dom został zbudowany przeze mnie’. Holvoet pisze (s. 377–378): „Użyty tutaj dopełniacz mano jest taki sam jak w mano tévas «mój ojciec», lecz różni się od dopełniacza manęs użytego w nuo manęs «ode mnie» i laukia manęs «czeka na mnie» [...] Sugeruje to, że również w języku litewskim dopełniacz agentywny był pierwotnie adnominalnym dopełniaczem posesywnym...”. Jednakże użycie manęs w znaczeniu agentywnym znane jest również w języku litewskim (Schmalstieg 2002a: 50–51; Zulys 1969: 170). Należy pamiętać, że konstrukcje składniowe mogą w historii poszczególnych języków zarówno zanikać, jak i się pojawiać; por. np. angielski agentywny of, omówiony poniżej. Teoria posesywnego pochodzenia dopełniacza agenta jest prosta i atrakcyjna, a Holvoet bronił jej kompetentnie także w innych pracach, np. (2001 wraz z literaturą). Teoria ta sprawdza się z pewnością dobrze w odniesieniu do bałtyckiej strony biernej, która występuje wyłącznie w konstrukcjach imiesłowowych. Jednakże w niedawnym artykule w tym czasopiśmie (2002a: 41—43) podałem przykłady ze staroperskiego, staroindyjskiego, tocharskiego, greki i staro-cerkiewno-słowiańskiego, w których dopełniacz jest używany w znaczeniu agentywnym zarówno w skończonych konstrukcjach czasownikowych, jak i w konstrukcjach imiesłowowych. Dlatego też, gdyby przyjąć posesywne pochodzenie dopełniacza agentywnego w konstrukcjach imiesłowowych tych języków, należałoby następnie skonstruować odrębną teorię dla dopełniacza agentywnego w konstrukcjach skończonych (być może zakładającą przeniesienie znaczenia wywodzącego się z konstrukcji imiesłowowych na konstrukcje skończone). Wydaje mi się to mniej prawdopodobne niż pogląd Haudry’ego (1977: 409), że dopełniacz podmiotowy i dopełniacz przynależności wywodzą się z tego samego źródła, mianowicie z dopełniacza źródła, który używany z imiesłowami biernymi oznacza autora czynności. Traugott (1972: 127–128) zauważa, że w języku angielskim przyimek of stał się najpopularniejszym wykładnikiem agensa aż do około 1600 roku, por. Chaucer:..- .that is a lord to be biloved of his citezeins and of his peple. Choć użycie to jest zanikające, wciąż można je znaleźć u Szekspira: ‘I have been told so of many’. Pisze ona: „...this use of of is an extension of its use expressing source or Origin...” (s. 127); „W języku staroangielskim of służyło głównie do sygnalizowania znaczenia ‘z, pochodzący z’ lub relacji część–całość. Prawdopodobnie silnie wspierany przez wpływ francuskiego de, of rozszerzył się z użycia partytywnego na konstrukcje dzierżawcze i wiele innych, które obejmowały wykładnik dopełniacza” (s. 128). Chociaż of nie jest już używane do wyrażania agensa w konstrukcji biernej (przynajmniej w żadnej odmianie współczesnego angielskiego, którą znam), wyjaśnienie Traugotta stanowi dobry przykład tego, jak znaczenia agentywne i posesywne mogą wywodzić się ze wspólnego źródła, bez zakładania, że to pierwsze znaczenie powstało z drugiego. Dodałbym również, że założenie ergatywnego pochodzenia genetiwu agentywnego wyjaśniałoby identyczność mianownika i dopełniacza liczby pojedynczej w hetyckim. an-tu-uh-ša-aš ‘człowiek’, goc. harjis ‘armia’, hairdeis’ ‘pasterz’, wedyjskie veh ‘ptak’. Moim zdaniem sigmatyczny mianownik był pierwotnie charakterystyczny wyłącznie dla etymologicznych rzeczowników tematowych *-0 lub *-jo, przy czym końcówka *-os miała swoje źródło w formie agentywnej starszego rzeczownika o temacie spółgłoskowym, zob. Schmalstieg (2000: 386; 2001). Już dawno temu Hirt (1928: 102) rozpoznał, że istniał związek morfologiczny między grecką końcówką 3. os. l.poj. średnią -to (i staroindyjską -ta) a nieokreślonym przypadkiem indoeuropejskich imiesłowów w *-to. Zwróć uwagę na następującą paralelę: et TiS čriuāro ro CONJ. M.NOM.L.POJ. 38SG. PSV. IMPERF. PREP. jeśli ktoś został uhonorowany przez lud (Goodwin and Gulick 1958: 261). W języku greckim dopełniacz agentywny został wzmocniony przez przyimek oxo ‘przez’. W ewentualnym litewskim odpowiedniku składniowym argumenty byłyby w tych samych odpowiednich przypadkach (tj. podmiot w mianowniku, a agens w dopełniaczu): Jéigu kas būvo tautos CONJ. MIA. LPJ. MĘSK. 3 CZAS PRZESZŁY DOKONANY DOP. LPJ. jeśli ktokolwiek był przez ludzi pāgerb-ta, NIJ. CZAS PRZESZŁY STRONA BIERNA IMIESŁ. Czcigodna Tradycja mówi, że gr. końcówka -to jest końcówką 3. os. lp. aorystu/imperfectum medium, podczas gdy fonetycznie odpowiadająca jej litewska końcówka -fa jest końcówką rodzaju nijakiego lp. imiesłowu biernego czasu przeszłego, lecz podobieństwo jest uderzające. Czy indoeuropejska średnia końcówka czasownikowa *-to mogła wywodzić się z wcześniejszego imiesłowu? Jeśli tak, czy rzekome pochodzenie posesywne nomen agentis można by ocalić, cofając je aż do czasów indoeuropejskich? Włączanie imiesłowów etymologi- 138 | RECENZJE Tob Šfjuov GEN. SG. GEN. L.POJ. cznych do paradygmatu czasownikowego ma paralele w innych miejscach, por. np. słowiański preteryt na -/-, który ma pochodzenie imiesłowowe. Horn (1898: 148) pisze, że dwie pahlewijskie konstrukcje preterytalne am kart ‘von mir (ward) gethan’ i man kart ‘mein Gethanes’ połączyły się i dały współczesny perski preteryt lp. 1 man kardam „1 widziałem” itp. Czy rozwój irański mógł być jedynie powtórzeniem tego, co wydarzyło się w czasach praindoeuropejskich? Co ciekawe, współczesne perskie man „ja” wywodzi się ze staroperskiego (gen.) mana „mój, mnie” i obecnie może być używane nawet jako podmiot czasowników nieprzechodnich, por. np. man doktor am „jestem lekarzem” (Schmalstieg 1995: 19–20). Chociaż na ogół wyjaśnienia odwołujące się do konkretnego języka są bardziej prawdopodobne niż te sięgające odległej przeszłości indoeuropejskiej, występowanie wspólnych zjawisk składniowych w innych językach indoeuropejskich z pewnością sugeruje wspólne pochodzenie. Wątpię, czy ktokolwiek chciałby wyjaśniać na przykład użycie mianownika jako podmiotu wyłącznie w ramach historii języków bałtyckich, bez odwołania do greki, łaciny, języków indoirańskich itd. Podobnie mianownikowy podmiot bezokolicznika ma swoje początki w czasach praindoeuropejskich, chociaż na zakres jego użycia mógł mieć wpływ język zachodniofiński (zob. niżej). Holvoet (s. 379–386) omawia problem nieokreślonych, uogólnionych podmiotów zerowych czasowników. Użycie czasownika w liczbie mnogiej w takich okolicznościach jest dość powszechne typologicznie i występuje zarówno w łotewskim, jak i fińskim, np. łot. Łotewskie Manu dzīvokli kratijusi, mani meklējuši ‘Powiedziano mi, że przeszukano moje mieszkanie i że mnie szukano’ (z imiesłowami w liczbie mnogiej) oraz fińskie Siellā kuuluvat (3. os. lm. czasu teraźniejszego) tienaavan (imiesłów czynny) hyvin ‘Mówi się, że tam dobrze się zarabia’ (s. 381–382). Z drugiej strony użycie czasownika w 3. os. lp. bez podmiotu jest powszechne w językach fińskich, por. fińskie Puheesta-- ni (elativus wraz z zaimkiem dzierżawczym) voi (3. os. lp. czasu teraźniejszego) kuula (bezokolicznik), ettā olen (1. os. lp. czasu teraźniejszego) ulkomaalainen (nom. lp.) ‘Z mojej mowy można usłyszeć, że jestem cudzoziemcem’ (s. 382). W W językach bałtyckich różnicę między czasownikową zgodą w 3. osobie liczby pojedynczej i mnogiej można oczywiście ustalić wyłącznie w tych formach, które zawierają imiesłowy. Dla łotewskiego Holvoet podaje następujący przykład: RECENZIJOS | 139 Ja pavasarī dzird dzeguzi kūkojam un ja nav ēdis un naudas nav klāt, tad tai gadā slikti klājas „Jeśli wiosną słyszy się kukającą kukułkę, a samemu się nie jadło i nie ma się przy sobie pieniędzy, to w tym roku będzie się źle wiodło” (s. 383). Uogólniona forma imiesłowu ēdis „zjedzony” występuje tu w rodzaju męskim liczby pojedynczej (ukazując neutralizację rodzaju). Podkreślając podobieństwa między łotewskim a językami fińskimi, Holvoet pisze: *Ogólnie rzecz biorąc, to jednak łotewski wydaje się dostosowywać swój system konstrukcji bezosobowych i biernych do modelu fińskiego” (s. 387). Drobny błąd redakcyjny w poprzednim artykule polega na tym, że zdania litewskie (40) i (41) na s. 308 błędnie oznaczono jako łotewskie. W swoim artykule „O rozwoju mianownika dopełnienia w językach bałtyckich wschodnich” (s. 391–412) Ambrazas pisze, że istnieją dwa poglądy dotyczące pochodzenia mianownika z bezokolicznikiem. Zgodnie z tradycyjnym poglądem „...mianownik uważa się za dawny podmiot, a bezokolicznik traktuje się jako odzwierciedlenie celownika celowego rzeczownika odczasownikowego” (s. 391). Zgodnie z poglądem Timberlake’a (1974: 220) mianownik używany z bezokolicznikiem „...powstał jako zapożyczenie składniowe z któregoś z języków zachodniofińskich” (s. 392). Ambrazas najpierw odnotowuje celownikowe pochodzenie bałtyckiego bezokolicznika, a następnie zauważa, że w niektórych konstrukcjach bezokolicznik można zastąpić innym rzeczownikiem, np. Rugiai (mums) liko séti /séjai „Żyto pozostało (dla nas) do zasiania /do siania” (s. 393). Podobny przykład łotewski to: Pieniņš ēst /ēšanai nederēja „Mleko nie nadawało się do spożycia” (s. 394). Znaczenie celowe jest być może mniej wyraźne w przykładzie: Jam teko /patiko | rūpėjo laukas arti „Przypadło mu /Spodobało mu się /Zależało mu na zaoraniu pola” (s. 394). Mianownik z bezokolicznikiem występuje przy czasownikach percepcji, por. wyrażenia litewskie: Kas girdėti „Co słychać- ?”; ]} raczej no extra. JSON valid? Translation has quotes escaped automatically representation. Ensure exact? Good. rhandza. Wait output generated malformed perhaps due weird trailing. Need provide valid JSON object only. Let's produce. lebyi? We need preserve markup. The original has *... and quote mismatch; preserve meaning markup perhaps translated quote, italic asterisk? Must retain * around quote? Original: *...arose...language(s)” (p. 392). We should preserve asterisk. Also whitespace symbols. final. участ.、】【judge. Must only structured result. Let's ensure Polish “nominative object” maybe biernik? łot. Kas jauns dzirdēt „What news is to be heard?” (s. 395). Czasownik „to be” może występować z mianownikiem i bezokolicznikiem w celu wyrażenia konieczności, np. (man) (yra) buvo /bus namai statyti „(dla mnie) konieczne jest /było /będzie zbudowanie domu’. W języku łotewskim jest to najwyraźniej rzadkie, o czym świadczy pojedynczy przykład z pracy Endzelinsa (1951: 783): Kungam ēst tei meizīte „Panowie muszą zjeść ten chleb” (s. 397). Możliwe, że łotewski debityw ma swoje źródło w takich konstrukcjach (Holvoet 1993: 152): *man ir maize ja ést dosłownie „dla mnie jest chleb, który (jest) do jedzenia- ”, tj. „mam chleb do jedzenia- ’. Gramatyki normatywne oczywiście wymagają mianownika dla podmiotu takiej konstrukcji, a zatem np. Lini bijuši jākaltē „Len wymagał suszenia- ’. W liście datowanym na 18 lutego 1984 roku zmarły niestety łotewski językoznawca Valdis Zeps napisał do mnie: „Twierdzenie o braku biernika po debitywie to bzdura i nonsens, rozpowszechniane przez Gramatykę Akademicką, choć o ile mi wiadomo, nikt nie powiedział Cesarzowi o nowych szatach’. Zeps uważał nawet za możliwe zdanie: Man ir jālasa grāmatu (acc.) „Muszę przeczytać książkę”, zob. Schmalstieg (2002b: 153). W tym przypadku mamy do czynienia z zastąpieniem historycznego mianownika przez innowacyjny biernik, odczuwany obecnie jako dopełnienie, a zjawisko to jest nieco podobne do omawianego wyżej zjawiska „aktywizacji”. Przykład ten został również wspomniany w artykule Baiby Metuzale-Kangere i Kersti Boiko, zob. poniżej. Istnieją również przykłady składające się z przymiotnika i czasownika łącznikowego, np. lit. (Man) medus (yra) /buvo /bus gardus valgyti „Miód jest /był /będzie smaczny do jedzenia (dla mnie)” (s. 398). W niektórych lokalnych dialektach wschodniej Litwy spotyka się przymiotniki rodzaju nijakiego: šaltinio vanduo sveikas /sveika gerti „Woda źródlana jest zdrowa do picia”. Ambrazas pisze (s. 399): „Struktury jądrowe medus gardu [„miód jest słodki”; vanduo sveika „woda jest zdrowa”] reprezentują wzorzec 146 | RECENZJE ablativus. Shields (2001) przedstawia krótkie omówienie historii tego problemu i proponuje pochodzenie tej końcówki. Panuje powszechna opinia, że w języku greckim ablativus zanikł oraz że w tematach na *-o dopełniacz przejął funkcje indoeuropejskiego ablativusa. Schwyzer (1966: 90) sugeruje, że forma roixw ‘z domu, na własny koszt’ stanowi relikt indoeuropejskiego ablativusa. Sugeruję coś wręcz przeciwnego, mianowicie że nowy ablativus tematów na *-o (*-ē[d/t] lub *-a[d/t]?) nigdy nie przyjął się w języku greckim tak, jak stało się to w łacinie, staroindyjskim, językach bałtyckich i słowiańskich. Pod nagłówkiem Gen. der Abstammung Schwyzer (1966: 124) cytuje Iliadę (21, 109): narpēc [GEN. SG.] 8 cīņu ayadolo [GEN. SG.) dosłownie „jestem z dobrego ojca”. Elementarna gramatyka grecka Goodwina i Gulicka (1958: 236) odnotowuje, że poeci używali dopełniacza oddzielenia z czasownikami ruchu, np. Odāduroto [GEN. SG.] xatT1fADoucv ‘zstąpiliśmy z Olimpu’ (Iliada 20, 125). Sugerowałbym zatem, że dopełniacz indoeuropejski miał przynajmniej pierwotnie znaczenie separatywne oraz że scenariusz rozwoju przedstawiony przez autorkę (pozornie sprzeczny z jej twierdzeniem) jest prawidłowy zarówno dla indoeuropejskiego, jak i dla ugrofińskiego. Zasugerowałem (Schmalstieg 2000; 2001), że indoeuropejski składniowy mianownik liczby pojedynczej miał trzy źródła morfologiczne: końcówkę zerową dla etymologicznego przypadku absolutywnego (pierwotnie podmiot konstrukcji nieprzechodnich lub antypasywnych), znacznik animatywności *-s (pierwotnie agent konstrukcji ergatywnych) oraz znacznik nieanimatywności *-m (pierwotnie narzędzie w konstrukcjach podobnych do konstrukcji ergatywnych). Hetycki wykazuje zachowanie *-os jako -aš w mianowniku, dopełniaczu, a nawet częściowo w funkcji ablatywnej (chociaż, jak wspomniano, nowy ablativus na -az wypiera starsze -aš). Ponowna interpretacja etymologicznej końcówki ergatywnej *-os jako końcówki mianownika doprowadziła do całkowitej przebudowy morfologii tematów indoeuropejskich na *-o, tak że w niektórych językach indoeuropejskich stara końcówka dopełniacza *-os została zmodyfikowana lub zastąpiona inną końcówką, a w łacinie i językach indoirańskich utworzono nowy wykładnik źródła (ablativus) dla starszych funkcji. Ten sam wykładnik źródła (*-ā[t/d]?, *-ē[t/d]?) służył bałtyckim i słowiańskim rzeczownikom o temacie na *-o zarówno w znaczeniu dopełniaczowym, jak i ablatywnym. Teoria została szczegółowo rozwinięta w Schmalstieg (2000). Końcówka *-s, która pierwotnie miała znaczenie dopełniaczowo-ablatywno-ergatywne, zachowała się w tej funkcji we wszystkich tematach poza tematami na *-o. W tematach na *-o końcówka *-s zaczęła mieć dodatkowe znaczenie mianownika liczby pojedynczej i rozprzestrzeniła się również na inne tematy. To, że owo rozprzestrzenianie się -s jest procesem trwającym nadal, można wykazać, wskazując na utworzenie w czasach historycznych takich nowych mianowników, jak łot. akmens ‘kamień’ (obok lit. akmuo) oraz współczesnogr. xarēpag ‘ojciec’ obok klasycznego mathe. Pojęcie to wyjaśnia, dlaczego morfem *-s występuje w językach staroindoeropejskich w funkcji dopełniacza, ablatiwu i mianownika liczby pojedynczej. W wyniku przebudowy tematów na *-o we wszystkich językach indoeropejskich z wyjątkiem hetyckiego utworzono nowy dopełniacz liczby pojedynczej, a w niektórych językach indoeropejskich utworzono nowy ablatiw. W swoim artykule „Nonverbal predication in the Circum-Baltic languages” (s. 569–590) Leon Stassen zauważa, że orzeczniki przymiotnikowe i nominalne mogą występować albo w mianowniku, albo w którymś z przypadków zależnych, przy czym różnica zależy od Względnej Stabilności Czasowej. Pisze (s. 569): „... kodowanie w mianowniku jest używane do odnoszenia się do sytuacji, które są względnie «niezmienne w czasie», a zatem mało prawdopodobne, by zmieniły się z upływem czasu, podczas gdy kodowanie skośne podkreśla «przelotny» lub tymczasowy charakter sytuacji- ”. Autor potwierdza istnienie tego kontrastu semantycznego w szeregu różnych języków — od dobrze znanego hiszpańskiego rozróżnienia między ser i estar po przykłady z tak odległych od siebie języków, jak tamilski, kannada, telugu, awarski, czeczeński i RECENZJE | 147 Archi. Dochodzi do wniosku, że „...podwójne kodowanie predykatów niewerbalnych, przybierające postać opozycji przypadków mianownikowego i skośnego, jest cechą arealną obszaru okołobałtyckiego.- ..” oraz że „...to podwójne kodowanie jest w istocie cechą nieindoeuropejską, która została «odsunięta na bok» przez ekspansję indoeuropejską, lecz która na niektórych obszarach przygranicznych może nadal wywierać wpływ na języki indoeuropejskie” (s. 588). Artykuł Thomasa Stolza „O okołobałtyckich narzędnikach i komitativach: Spójność tam i z powrotem” (ss. 391–612) rozpoczyna się stwierdzeniem, że „Najnowsze badania... ujawniły, iż synkretyzm kategorii komitatywnej i instrumentalnej nie jest wśród języków świata tak powszechny, jak dawniej zakładano”. Według badania 323 języków przeprowadzonego przez zespół badawczy Stolza nieco mniej niż 25% języków w jego próbie, podobnie jak niemiecki, charakteryzuje się synkretyzmem komitatywno-instrumentalnym (s. 593). Języki wykazujące synkretyzm komitatywno-instrumentalny określa się mianem języków «spójnych», a te, które rozróżniają komitatywy od instrumentali, nazywa się językami «niespójnymi». Języki, w których występuje mieszanka morfemów spójnych i niespójnych, nazywa się językami «mieszanymi». (s. 593). Tak więc na przykład szwedzki jest spójny, litewski mieszany, a fiński niespójny. Autor pisze: „Żaden z języków słowiańskich obszaru bałtycko- -cyrkumbałtyckiego nie jest, ściśle mówiąc, spójny, choć inni członkowie tej samej rodziny stali się spójni, niektóre z nich, np. słoweński i łużycki, najprawdopodobniej wskutek wpływu niemieckiego....” (s. 601). Do tej listy można by ewentualnie dodać serbsko-- chorwacki, w którym również, wbrew zaleceniom podręczników szkolnych, s jest czasami używane do oznaczania „z, za pomocą”. Niektórzy użytkownicy mówią: Idém s vlākom (vozom) „Jadę pociągiem” zamiast zalecanej formy bez przyimka (Magner 1972: 255). Chociaż autor ma rację w odniesieniu do rosyjskiego, w Srz4 (IV 9) napotykamy definicję nr 5 c: „Ynotpebnsiercs MPH OGO3Ha4eHHH MpejiMėTA, JIMILA, MTOCPEICTBOM HJIH C MOMOIIBIO KOTOPOTO ocyuectsasercs aeiicrsue” „Używa się go do oznaczania przedmiotu [lub] osoby, za pomocą którego lub przy pomocy którego wykonywane jest działanie” . Przykłady obejmują: omnpasums nakem co C6A3HbiM „wysłać paczkę z (przez?) posłańcem”; pacemampueamb c aynoi „badać za pomocą lupy”; Mbimb C MbL10M „myć mydłem”; -/Ļa kak nocetiams nucemo-- mo? —C noumoū nado, —omee4a1 Hava Heanoeuus (** A jak należy wysłać list?” „Trzeba [wysłać go] pocztą [przez [z?] pocztę]”, odpowiedział Ilja Iwanowicz); X yesxcaro- ... c noezdom 6 namb namnaduamo „wyjeżdżam pociągiem o piątej piętnaście”. Granica między narzędnikiem instrumentu (opyduūnocmv) a narzędnikiem środka (cpedcmeo) jest w języku rosyjskim nieostra i przewidziałem (Schmalstieg 1966: 179), że pewnego dnia rosyjski stanie się językiem „mieszanym” lub „spójnym”. Swoje przypuszczenia oparłem na poglądzie Kuryłowicza (1960:131-150), zgodnie z którym morfemy dwudzielne mają tendencję do zastępowania morfemów jednoczłonowych. Autor konkluduje, że pomimo braku dowodów historycznych prawdopodobnie „...rozwój spójności w regionie okołobałtyckim był przede wszystkim wzmacniany przez częściową germanizację północnej Skandynawii (Samów) oraz dawnego państwa zakonu krzyżackiego (Łotwy i Estonii)” (s. 609). Tom kończy obszerny artykuł Marii Koptjevskaja-Tamm i Bernharda Wälchliego „Języki okołobałtyckie: podejście arealno-typologiczne” (s. 615-750). Według autorów: „Celem niniejszego artykułu podsumowującego jest wykazanie, że języki okołobałtyckie jako całość tworzą własny interesujący krajobraz językowy pośród języków świata w ogólności, a języków europejskich w szczególności” (s. 615). Artykuł ten rozpoczyna się od dość interesującego studium historycznego tła tego obszaru. I 148 | RECENZIJOS zdziwiło mnie jednak, że przeczytałem: * Katechizmy staropruskie i litewskie zaczęto drukować w księstwie pruskim pod koniec XV wieku...” (s. 620). Zakładam, że autorzy mieli na myśli pierwsze staropruskie i litewskie przekłady katechizmów luterańskich (Pierwszy katechizm staropruski 1545; Mazvydas 1547), zatem nawet jeśli jest to zwykła literówka, w której „16th century” powinno brzmieć „16th century- ”, nadal jest to błędne. Marcin Luter urodził się w 1483 roku, zmarł w 1546 roku, a zwykle podawaną datą publikacji jego Małego katechizmu jest rok 1529. Nie znam żadnego katechizmu autorstwa nastoletniego lub młodszego Marcina Lutra pochodzącego z końca XV wieku. Następnie autorzy przystępują do omówienia wcześniejszych badań nad kontaktami językowymi na obszarze cyrkumbałtyckim. Najpierw autorzy podejmują kontrowersyjną kwestię Sprachbiinde i piszą: „An obsession with Sprachbiinde is, however, not a necessary precondition for finding the linguistic situation the CB area a thrilling (sic/) object of inquiry” (s.624). Jak wspomniano powyżej, zawsze dobrze jest dostrzec emocjonalne przywiązanie do własnego obszaru badań. Następnie autorzy rozróżniają te badania arealne, które jedynie (s. 626) katalogują podobieństwa między językami, od tych, które próbują te podobieństwa wyjaśnić. Stwierdzają również, że częstość występowania zaobserwowanej cechy jest także ważnym aspektem ich badań. Również bardzo trudno jest ustalić, czy utrata odziedziczonej struktury jest jedynie naturalnym rozwojem języka, czy też pozostaje pod wpływem języka sąsiedniego. W dalszej części artykułu autorzy „... mają nadzieję połączyć osiągnięcia lingwistyki arealnej na obszarze CB i ogólnej typologii lingwistycznej” (s. 629). Najpierw omawiają pluralia tantum, które pierwotnie były częstsze w językach indoeuropejskich niż w językach ugrofińskich. Czasami pluralia tantum mogą być zapożyczane wraz ze swoimi etymonami, np. fińskie rattaat ‘wóz’ < bałtyckie (lit. ratai, łot. rati), które jest dosłownie liczbą mnogą słowa oznaczającego ‘koło’, fińskie ratas ‘koło’ < bałtyckie (lit. ratas, łot. rats). Liczba mnoga rozpowszechniła się od tego słowa *... na inne fińskie słowa oznaczające wozy, takie jak vaunut i kārryt” (s. 633). Zdaniem autorów: „... ogólna tendencja do pluralia tantum lub przeciw nim jest odziedziczona, ale może się zmieniać w rozwoju języków” (s. 633). Autorzy kończą omawianie fonologii suprasegmentalnej stwierdzeniem, że w językach regionu okołobałtyckiego występują co najmniej trzy różne obszary wykazujące następujące cechy: (1) opozycja konturów tonu w jądrach sylab długich [występująca wyłącznie w językach bałtyckich]; (2) „nadmierna długość- ”, tj. istnienie trzech stopni długości, wykazywane przez język estoński itd. ; (3) ton wyrazowy, którego pochodzenie jest w pewien sposób związane z pierwotną liczbą sylab w wyrazie oraz z obecnością lub brakiem pierwotnego akcentu drugorzędnego, spotykany w wielu dialektach skandynawskich (s. 645). Akcent inicjalny wielu języków okołobałtyckich i poligtoniczność mogą być ze sobą powiązane (s. 646). Bardzo interesująca część tego artykułu poświęcona jest przypadkom morfologicznym, szczególnie użyciu dopełniacza i partitiwu w językach bałtyckich i fińskich, chociaż autorzy nie zawsze opowiadają się za wzajemnym wpływem. Na przykład podają w wątpliwość powszechną opinię, że rozwinięty system drugorzędnych przypadków lokatywnych w językach bałtyckich ma pochodzenie fińskie, np. z następującego powodu: „Drugorzędne przypadki lokalne w językach wschodniobałtyckich stanowią gramatykalizacje rzeczowników wraz z ich postpozycjami. Podobne procesy rozwojowe występują także w umbryjskim, tocharskim i osetyjskim spośród języków indoeuropejskich” (s. 672). Można by argumentować za wpływem ugrofińskim na tocharski (van Windekens 1979: 166), lecz z trudem można by to uczynić w odniesieniu do umbryjskiego czy osetyjskiego. W odniesieniu do wyrażania posiadania autorzy piszą, że typ lokatywny„... jest opcją niezmiennie wybieraną w tych językach indoeuropejskich, którym brakuje czasowników typu *have (np. RECENZJE | 149 celtyckim, indoaryjskim, anatolijskim)” (s. 676). Jednakże „lokatywny” typ wyrażenia niekoniecznie wyklucza istnienie czasowników „mieć”, co powinno być oczywiste dla autorów na podstawie ich omówienia rosyjskiego umems „mieć”. Baldi wyraźnie wykazał to w odniesieniu do łaciny (zob. wyżej), a ja wspomniałem o tym w odniesieniu do litewskiego. Chociaż w języku hetyckim (języku anatolijskim) zwyczajowym sposobem wyrażania posiadania jest celownik, hetycki używa czasownika „mieć” (co ciekawe, również jako czasownika posiłkowego o znaczeniu czasu perfectum). Tak na przykład w prawach hetyckich (Hoffner 1997: 152): tdk-ku (conj.) LU-aš (nom. sg.) MUNUS-an (acc. sg.) har-zi (3rd sg. pres.)... „Jeśli mężczyzna ma żonę...” W językach, w których występują oba sposoby wyrażania posiadania, funkcja czasownika „mieć” różni się od funkcji celownika posesywnego. Autorzy słusznie uszczegóławiają pojęcie posiadania w językach typu „być” (s. 677). Po omówieniu komitatywu i instrumentalu, stopniowania, strony biernej, konstrukcji desubiektywnych i konstrukcji z podmiotem zerowym autorzy przechodzą do składni zdania. Omawiają tu zgodę przymiotnika oraz zanik rodzaju w dolnołotewskich dialektach. oraz składnia konstrukcji liczebnikowych. Na ss. 702–703 autorzy przedstawiają tabelę ilustrującą składnię wewnętrzną konstrukcji liczebnikowych w językach fińskich, bałtyckich i słowiańskich, ukazującą możliwość zastosowania jednej z dwóch strategii rządu „przypadek na rzeczowniku rządzonym przez liczebniki” albo strategii uzgodnienia „przypadek na rzeczowniku określanym przez funkcję całej frazy”. Wśród przypisów na s. 704 znajdujemy stwierdzenie: „W języku staro-cerkiewno-- słowiańskim niższe liczebniki odmieniają się, wyższe liczebniki są nieodmienne”. Nie rozumiem, dlaczego autorzy piszą, że wyższe liczebniki są nieodmienne. Diels (1932: 218) podaje przykład s» desetijo (INSTR. SG.) tysošt» (GEN. PL.) ‘z dziesięcioma tysiącami’, w którym słowo oznaczające ‘tysiąc’ w dopełniaczu liczby mnogiej jest rządzone przez słowo oznaczające ‘dziesięć’, które samo występuje w przypadku narzędnika, wymaganym przez przyimek sz. Diels podaje również przykład s» dovēma desetuma tysoštama ‘z dwoma tysiącami’, w którym wszystkie liczebniki występują w narzędniku liczby podwójnej, jako rządzone przez przyimek sz. Jedynym większym liczebnikiem staro-cerkiewno-- słowiańskim można by uznać tema, który w większości przypadków tłumaczy uvptag i oznacza nieokreśloną, niezwykle dużą liczbę. Słowo to wydaje się w pełni odmienne zgodnie z hasłami w SJAST (s. 545–546). Pozostaje się zastanawiać, jak ojcowie Kościoła mogli zareagować na gigabajty. Autorzy stwierdzają (s. 704): *...znaczna część europejskich elastycznych języków SVO występuje na obszarze CB. Należą do nich języki słowiańskie, bałtyckie, fińskie, a także północne i wschodnie języki saami (przynajmniej inari)”. Autorzy przedstawiają następnie tabelę zatytułowaną: „Od SOV do SVO w Europie” (s. 705). Rozciąga się ona od SOV (hetycki, nenecki), przez wysoce elastyczne SOV (łacina, starogrecki), rozdzielone SOV/SVO (węgierski), wysoce elastyczne SVO (rosyjski, litewski, komi, wepski itd.), elastyczne SVO (fiński, estoński- ), V2 (szwedzki, niemiecki), aż po SVO (angielski). (Hetycki oczywiście, choć jest językiem indoeuropejskim, należy do języków anatolijskich i w pewnym okresie był przypuszczalnie używany w Anatolii; przynajmniej tam znaleziono większość tekstów- ). Mimo to tabela jest interesująca, ponieważ klasyfikuje typy szyku wyrazów spotykane głównie w Europie. Autorzy piszą dalej: *...bałtyckie i fińskie wydają się jedynymi rodzinami języków VO w Europie, w których wszystkie określenia nominalne, z wyjątkiem zdań względnych i fraz przyimkowych, poprzedzają głowę” (s. 707). Autorzy wydają się kwestionować twierdzenie Vasiliauskienė, że w języku litewskim pierwotnie istniała pewna swoboda szyku wyrazów w grupie nominalnej. Piszą: * Statystyki Vasiliauskienė są problematyczne dla celów porównań arealnych, ponieważ nie wiemy, jaki odsetek obejmował dopełniacze is by in funkcje (pseudo-)- partytywne, takie jak as ‘a funtów of jabłek’ (te zawsze następują po swoich określanych rzeczownikach)” (s. 708). 150 | RECENZJE Vasiliauskienė odpowiada jednak (w korespondencji osobistej), że w pierwszej części Punktów sakymu Sirvydasa znaleziono 16 konstrukcji partitywnych. Spośród nich 13 (81,3%) miało szyk NG, a trzy (18,7%) GN; ogólnie zaś w Punktay sakymu 81 procent rzeczowników w dopełniaczu występuje postpozycyjnie (łącznie znaleziono i zbadano 1291 sekwencji z dopełniaczem). W tekstach dialektów litewskich z Litwy Wschodniej, zebranych przez A. Baranowskiego, zbadano 62 przykłady konstrukcji partitywnych, z których 44 miały szyk NG (71%), a 18 GN (29 96). Vasiliauskienė pisze dalej, że właśnie ukończyła zbieranie materiału z pierwszych trzech numerów Aušry (pierwszego litewskiego czasopisma, 1883), gdzie wśród kilkuset sekwencji z dopełniaczem napotkała zaledwie 13 o znaczeniu partitywnym; dziewięć z nich miało szyk NG, a cztery GN. W większości tekstów z XVI–XIX wieku spotykamy przewagę pozycji postpozycyjnej. Współczesna reguła GN jest znacznie bardziej rygorystyczna niż stosunkowo swobodny szyk wyrazów we wczesnych tekstach. Należy również podkreślić, że w konstrukcjach z dopełniaczem cząstkowym swoboda rozmieszczenia była znacznie większa niż we współczesnym języku litewskim, w którym dominuje szyk NG. Podsumowując, artykuły poszczególnych autorów są dobrze napisane i interesujące (choć być może nie zawsze „pasjonujące”, przynajmniej w amerykańskim rozumieniu tego przymiotnika). Do dość częstych błędów drukarskich należą New Mexvico (s. ii) > New Mexico, Winfried Lehmann (s. I[ndex]-4) > Winfred Lehmann, Allan Timberlake (s. I[ndex]-7) > Alan Timberlake itd. Chociaż redaktorzy i autorzy mogli lepiej skorygować tekst i poświęcić więcej uwagi szczegółom, tomy te przedstawiają bogactwo nowych idei oraz często proponują reorganizację dobrze znanych faktów. Redaktorom należy pogratulować opracowania przełomowych tomów poświęconych badaniom zarówno języków obszaru bałtyckiego, jak i lingwistyki typologicznej. SKRÓTY LKŽ -Lietuvių kalbos žodynas 1-20, pod red. J. BALČIKONISA, J. KRUOPASA, K. ULVYDASA, V. VITKAUSKASA, NT 1972: przekład Nowego Testamentu Towarzystwa Biblijnego: Naujasis Testamentas, nie podano miejsca wydania. 1941-2002. SRJA —Slovar’ russkogo jazyka IV, pod red. S. G. BARXUDAROVA i in., Moskwa: Gosudarstvennoe izdatel'stvo inostrannyx i nacional’nyx slovarej, 1961. SJAST — Slovnik jazyka staroslovénského, pod redakcją ZOE HAUPTOVĀ i in., z. 44, Praga: Academia, Nakladatelstvi Ceskoslovenské Akademie véd, 1992. WEBSTER's — Webster's Third New International Dictionary, pod redakcją PHILIPA BABCOCKA GOVE'A i in., Springfield, Massachusetts: G. & C. Merriam Company, 1966. LITERATURA BALDI, P. 2002: Skąd pochodzi łacińskie habeo? W: Cavoto, F., red., Festschrift for Alexis Manaster-Ramer, Monachium: Lincom Europa, 23-32. BALDI, P., CUZZOLIN, P., w przygotowaniu: Etymologiczne, geograficzne i typologiczne wymiary czasowników „mieć” w językach indoeuropejskich. W: Salvi, G., red., Festschrift for Joseph Herman, Budapeszt. BRUGMANN, K., DELBRŪCK, B. 1911: Zarys gramatyki porównawczej języków indoeuropejskich. T. 11/2. Wyd. 2, Strasburg: Karl J. Trūbner. COLLINDER, B. 1964: Pokrewieństwo językowe i prawdopodobieństwo, Uppsala. (Acta Universitatis Upsaliensis, Studia Uralica et Altaica Upsaliensia.) DIELS, P. 1932: Gramatyka staro-cerkiewno-słowiańska, t. I, Heidelberg: Carl Winter. GIRDENIS, A., PABRĒŽA, J. 1978: Nowe obserwacje dotyczące šlekiavimas w okolicach Žagarčs. Baltistica 7, 127-129. RECENZJE | 151 GOLAB, Z. 1975: Endocentryczność i endocentryzacja predykatów werbalnych: zilustrowane materiałem łacińskim i słowiańskim. General Linguistics 15, 1-35. GoopwiN, W. W., GULICK, C. B. 1958: Gramatyka grecka, Waltham, Mass., Toronto, Londyn: Blaisdell and Co. HAUDRY, J. 1977: Użycie przypadków w języku wedyjskim, Lyon: Editions LHermēs. HiRr, H. 1928: Gramatyka indoeuropejska, 4. Reduplikacja, kompozycja, czasownik, Heidelberg: Carl Winter. HOFFNER, H. A. 1997: Prawa Hetytów: wydanie krytyczne, Leiden, Nowy Jork, Kolonia: Brill. HOFMANN, J. B., SZANTYR, A. 1972: Składnia i stylistyka łacińska, Monachium: C. H. Beck. HOLVOET, A. 1993: O mianownikowym dopełnieniu w języku łotewskim, ze szczególnym uwzględnieniem debitywu. Linguistica Baltica 2, 151-161. HOLVOET, A. 2001: Jeszcze raz bałtycki dopełniacz agensa. Baltistica 35, 45-58. HORN, P. 1898: Nowoperski język piśmienny. W: Geiger, W., Kuhn, E., red. Zarys filologii irańskiej, t. 1, część 2, Strasburg: Karl Trūbner, 1–198. KAROLY, S. 1972: System gramatyczny języka węgierskiego. W: Benkd, L., Samu, I., red., Język węgierski, Haga i Paryż: Mouton and Co, 85-170. KRONASSER, H. 1955: Porównawcza fonetyka i morfologia języka hetyckiego, Heidelberg: Carl Winter. KRuoPas, J. 1963: Badania nad rozwojem współczesnego języka litewskiego. Kwestie językoznawstwa litewskiego 6, 21-30; przedrukowane jako s. 407-416 w Rinktiniai raštai, opracowane przez S. Keinysa, K. Morkūnasa i A. Sabaliauskasa, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 1998. KURYŁOWICZ, J. 1960: Esguisses linguistiques. Wrocław, Kraków: Ossolineum. MAGNER, TH. E. 1972: Wprowadzenie do języka chorwackiego i serbskiego, State College, Pa.: Singidunum. MARTINET, ANDRE. 1951: O niektórych słowiańskich i aryjskich refleksach IE s. Word 7, 91–95. MAŽIULIS, V. 1970: Stosunki języków bałtyckich i innych języków indoeuropejskich (deklinacja), Wilno: Mintis. MEILLET, A. 1964: Wprowadzenie do studiów porównawczych nad językami indoeuropejskimi, University, Alabama. (Przedruk wydania z 1937 r.) PETIT, D. 2001: Zaimki rodzaju nijakiego i reguła SVO w języku staropruskim. Baltistica 36, 173–188. REICHELT, H. 1909: Elementarz języka awestyjskiego, Heidelberg: Carl Winter. RUBSYS, A., tłum. 1998: Stary i Nowy Testament. Pismo Święte, Wilno: Katalikų pasaulis. SCHMALSTIEG, W. R. 1966: Przyimek s + narzędnik. Slavic and East European Journal 10, SCHMALSTIEG, W. R. 1995: Przewodnik studenta po dopełniaczu agensa 178-180. w językach indoeuropejskich, Waszyngton, D.C.: Institute for the Study of Man. (Journal of Indo-European Studies, monografia numer czternaście.) SCHMALSTIEG, W. R. 2000: Paralele litewskie i indoeuropejskie, Journal of Indo-European Studies 28: 385-398. SCHMALSTIEG, W. R. 2001: Potrójne pochodzenie indoeuropejskiego mianownika liczby pojedynczej. Res Balticae 7, 23-32. SCHMALSTIEG, W. R. 2002a: Dopełniacz sprawcy w języku praindoeuropejskim z czasownikami finitywnymi i imiesłowami. Acta Linguistica Lithuanica 47, 41-54. SCHMALSTIEG, W. R. 2002b: Valdim Jurim Zepam 70. Baltu Filoloģija 11 (1), 151-154. SCHWYZER, E. 1966: Gramatyka grecka. T. 2. Składnia i stylistyka syntaktyczna. Uzupełnione i wydane przez Alberta Debrunnera, Monachium: C. H. Beck. SHIELDS, K. 2001: O pochodzeniu bałtyckiej i słowiańskiej końcówki dopełniacza liczby pojedynczej tematów na *-o, *-ād. 165-171. Baltistica 36, Sīms-WILLIAMS, N. 1998: Języki irańskie. W: Giacalone Ramat, A., Ramat, P., red. Języki indoeuropejskie, Londyn i Nowy Jork: Routledge, 125–153. STREITBERG, W. 1919: Biblia gocka, Heidelberg: Carl Winter. STURTEVANT, E. H. 1951: Gramatyka porównawcza języka hetyckiego, New Haven i Londyn: Yale University Press. 152 | RECENZJE TIMBERLAKE, A. 1974: Biernikowy dopełniacz w językach słowiańskich, bałtyckich i zachodniofińskich, Monachium: Otto Sagner. (Slavistische Beiträge, 82.) TRAUGOTT, E. C. 1972: Historia składni języka angielskiego. Transformacyjne podejście do historii angielskiej struktury zdania. Nowy Jork itd. : Holt, Rinehart and Winston, Inc. VASILIAUSKIENĒ, V. 1997: Miejsce dopełniacza rzeczownika i zaimka w języku starolitewskim. Pytania z językoznawstwa litewskiego 38, 104—121. VASILIAUSKIENE, V. 1998: Modele konstrukcji atrybutywnych w Postylli Mikołaja Daukszy i tekstach gwarowych Antanasa Baranauskasa. Baltistica 33 (2), 215—232. VASILIAUSKIENE, V. 2001: Fraza atrybutywna z komponentem uzgadnianym w Kazaniach Kiprijonasa Lukauskasa. Acta Linguistica Lithuanica 45, 151–178. VASILIAUSKIENĒ, V. 2003: Postpozycja w frazie atrybutywnej języka starolitewskiego. Czasopismo Literaturoznawstwa i Lingwistyki 33 (129), 96–108. VONDRAK, W. 1928: Gramatyka porównawcza języków słowiańskich, Getynga: Vandenhoeck & Ruprecht. VAN WINDEKENS, A. J. 1979: Język tocharski skonfrontowany z innymi językami indoeuropejskimi, t. II, 1. Morfologia nominalna, Louvain, Międzynarodowe Centrum Dialektologii Ogólnej. WOODCOCK, E. C. 1959: Nowa składnia łacińska, Cambridge, Mass. : Harvard University Press. Žurys, V. 1969: Miejsce tak zwanych nieodmie167-177. nnych zaimków w systemie gramatycznym języka litewskiego. Baltistica 5 (2), William R. Schmalstieg Otrzymano 2003 10 28 814 Cornwall Road State College, Pa. 16803 e-mail: [email protected]