Neopierwiastki litewskie na „-s-”

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLIX (2003), 103 – 129 Neopierwiastki litewskie na -s- WOJCIECH SMOCZYŃSKI Uniwersytet Jagielloński, Kraków A peculiarity of Lithuanian word formation is that many suffixes, mainly those containing sonorants (l, r, m, n, v) have apparently developed sigmatic varieties, e. g. -sla- alongside -la-, -sra- alongside -ra- etc. Synchronically, the asigmatic variety is usually added to roots ending in an obstruent, whereas the sigmatic variety is preceded by a vowel or a diphthong. It is argued in this article that the apparent sigmatic varieties result from the resegmentation of certain verbal forms (infinitives in -sti, presents in -sta, athematic presents in -sti and iteratives in -styti) in which -s- arises from dissimilation before dental obstruents, e.g., the resegmentation of ēsti as ē-sti gave rise to a refashioned root ēs- evident in ēsļus (to be segmented ēs-lus rather than ēd-slūs). In this way, refashioned roots in -s- have developed alongside most roots originally ending in dental obstruents. The sigmatic varieties ascribed in the literature to many suffixes can thus be dispensed with. 1. Jedna z osobliwości słowotwórstwa litewskiego polega na tym, że przy pewnych sufiksach nominalnych odróżnia się tu wariant asygmatyczny od wariantu sygmatycznego, polegającego na obecności spółgłoski s przed właściwym sufiksem1. Na podstawie materiału zgromadzonego w monografii Pr. Skardžiusa (1943: 162n.) można powiedzieć, że zróżnicowanie tego rodzaju wykazują głównie te z sufiksów litewskich, które zaczynają się od resonantu (l, r, m, n, v), por. Forma asygmatyczna Forma sygmatyczna -la-: krėklas, mėšlas -sla-: giršlas, kaišlas, krišlas2 -lā-: dėla, eilā -slā-: gȳsla -lu-: vešļus, tukļus, suosļus -slu-: dėšļus, ešļus, gosļus3 -lē-: rėplės, nárplė -slē-: dėšlės, pūslē4 -rā-: skūdras, stipras, vāiras -sra-: gaisras, tīmsras -rā-: kaitrā, kantrā, šutrā, taukrā -srā-: [kaisrā, gaisrā]5 -ma-: kélmas, skvarmas -sma-: bilšmas, garšmas, jaušmas, varšmas6 1 Warunki pojawiania się tego s nie zostały, o ile mi wiadomo, nigdy sprecyzowane. 2 Sekundarne: mók-slas, pė-slas, rūk-slas, tīk-slas. 3 Sekundarne: ei-slūs. 4 Sekundarne: patvār-slēs, rauk-slē. 5 Formacje u Skardžiusa (1943) nie wymienione. 6 Sekundarne: bēg-smas, džiaug-smas, lūnk-smas, vaik-smas, veik-smas. 104 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI -me-: dermē, rētmē, sekmē, tekmē -smē: bausmē, drausmē, giesmē, rēsmē, żosmē -na-: ālpnas, drēgnas, glēbnas -sna-: dosnas, skursnas8 -nā-: dusnā -snā-: džiūsnā, ēsnos, skursnā, varsna9 -ni-: barnis, vilnīs -sni-: kášnis, krūšnis, pusnīs10 -nu-: kaunūs, kritnūs, lepnūs -snu-: ēsnūs, skursnūs, rusnūs11 -niu-: barniūs, mižniūs, sūsniūs -sniu-: pīržnius (*pirsnius) -va-: ērdvas, mūlvas, žēlvas -sva-: bālsvas, juōsvas, kiēsvas, rūsvas12 -vā-: dirvā, kalvā, sparvā -svā-: braṣvā, lāisva, nausva13 2. Sufiks asygmatyczny przystępuje przeważnie do pierwiastka zakończonego obstruentem zwartym (p, t, k, b, d, g), por. rēp-les, rēt-mē, krēk-las, glēb-nas, ērd-vas, drēg-nas albo obstruentem szczelinowym (s, š), por. dus-nā, suos-lūs, mēš-las, vēš-lūs14. Z kolei sufiks sygmatyczny łączy się – z opisowego punktu widzenia – z pierwiastkiem o wygłosie wokalicznym lub dyftongicznym. Por. samogłoskę krótką w rasmē, rūysas, krišlas, pusnīs, samogłoskę długą w kāšnis, rēsmē, gošlūs, miškē, pūšlē, dyftongi w kiēsvas, juōsvas oraz kaīslas, jaūšmas, dyftongi sonantyczne w bīlmas, gīrlas, skuršnas, varsna, tīmras, krimslē. Zasadę tę przełamują derywaty sekundarne, w których sufiks sygmatyczny łączy się z dowolnymi osnowami, zob. przypis 2 i następne. 3. Podczas gdy sufiks asygmatyczny wyraźnie wyodrębnia się względem pierwiastka, to w wypadku sufiksu sygmatycznego mamy do czynienia z tzw. węzłem morfologicznym: segment s wywodzi się przez degeminację z grupy *s-s-, w której pierwszy fonem stanowił wygłos morfemu poprzedzającego, zaś drugi – nagłos morfemu następującego czyli sufiksu. Skardžius (1943), a po nim m. in. Otrębski (1965) rekonstruują dawną granicę morfologiczną w formie sprzed asymilacji, mianowicie jako *t-s lub *d-s. Oznacza to pierwiastek zakończony zwartą spółgłoską zębową i sufiks o nagłosie -s-, np. kīršlas < *kirt-slas, bausmē < *baud-smē. 4. Postulat sufiksów sygmatycznych jest nierozerwalnie związany z hipotezą, że derywują one nomina od osnów werbalnych zakończonych na zwartą zębową. Otóż trzeba powiedzieć, że hipoteza ta sprawdza się jedynie w odniesieniu do nominów dewerbalnych, zawodzi jednakże przy próbie jej rozciągnięcia na derywaty 7 Sekundarne: ei-smē, ūk-smē, verk-smē. 8 Sekundarne: kūp-snas, vīlg-šnas. 9 Sekundarne: liep-snā, rēk-snā, vālk-šna. 10 Sekundarne: kēp-snis, lup-snis, mīrk-snis, žīng-snis. 11 Sekundarne: lak-snūs, lip-šnūs, mil-snūs (← pamiltī), ry-snūs (← ryti) 12 Sekundarne: žilSvas ⇐ žīlas, žal-svas ⇐ žāl(i)as. 13 Sekundarne: gausvā, ydva, našva. 14 Od tej reguły zdarzają się jednak wyjątki, por. kel-mas, bái-mē, bar-nīs, kau-nūs, dir-vā. NEOPIERWIASTKI LITEWSKIE NA -s- 105 czasownikowe należące do tych samych podstaw słowotwórczych. Tak np. obok kirslas, interpretowanego zwykle *kirt-slas, są verba kiršč́ioti i kirsnóti, a im nie sposób przypisać struktury *kirt-čioti, *kirt-noti. W wypadku czasowników urabianych neosufiksami ze składnikiem -d-, kirsdinéti, kiršdinti, atsikirsdýti, nie jest prawdopodobne, żeby grupa [zd] na szwie morfologicznym wywodziła się ze zdysymilowanej grupy *t-d. Prościej jest przyjąć tu osnowę kirs- jak w inf. kírsti i antycypacyjne udźwięcznienie s spowodowane dołączeniem sufiksu na -d- (por. mèšdamas ⇐ mèšti); odpowiednie nomen kiršlas naturalniej jest ująć jako kirs-las niż jako *kirt-slas. Takie deverbativa, jak kąśčioti, kąślioti, kąśnoti pokazują samogłoskę ą, która możliwa jest tylko przed spirantem, por. inf. kąsti. To od razu wyklucza rekonstrukcję ze zwartą zębową, *kand-čioti, *kand-lioti, *kand-noti, i zaleca raczej analizę kąs-čioti, kąs-lioti, kąs-noti; odpowiednie nomen kąśnis łatwiej wywodzi się z kąs-nis niż z *kand-snis. 5. Derywaty czasownika ésti tworzą następujący szereg: ės-dinéti ės-dinti ės-terti ės-ena ės-kà ės-lùs ės-nos ės-nùs ės-tùvai ės-tùvas Jest oczywiste, że w całej tej serii osnową jest neopierwiastek ės- i że ten został wyabstrahowany z formy infinitivu ės-ti (< *ėt-ti < *ėd-ti). Neopierwiastek nadaje tej serii autonomię morfologiczną w ten sam sposób jak pierwiastek prymarny ėd- w stosunku do serii derywacyjnej ėd-inéti ėd-inti ėdž-ióti ėd-a ėd-ėjas ėd-ėnė ėd-rùs ėdž-ios 6. Jeśli teraz z serii ės- wyłącza się formę ėsłus i przypisuje się jej osnowę ėd- (por. *ėd-šlus u Skardžiusa 1943: 166), to trzeba stwierdzić, że jest to chwyt interpretacyjny, który nie liczy się z faktem, że derywacja dewerbalna korzysta w języku litewskim nie z jednej, lecz z dwóch osnów: ėd- i ės- (starszej i młodszej). Wziąwszy to pod uwagę, porzucimy koncepcję sygmatycznych sufiksów prymarnych -sl-, -sr-, -sm-, -sn- przy osnowach na -t-/-d-. Zastąpimy ją pojęciem neopierwiastka zakończonego segmentem 106 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI s wywodzącym się ostatecznie z dysymilacji zwartej zębowej w formie infinitivi (-s-ti < *-t-ti). Ten neopierwiastek przybiera takie same suffiksy jak pierwiastek prymarny z etymologicznym -s- w wygłosie, por. dla przykładu dēs-ena jak dvēs-ena (do dvēsti, dvēšē) lub tiṣ-ena (do tiṣti, tiṣo), gies-mē jak ges-mē (do gēsti, gēso), ēs-tuvai albo vers-tuvē jak praus-tuvē (do praūstis, praūšēs), kās-čioti jak blēs-čioti (do blēsti, blēso). 7. Już pobieżny przegląd słownika akademickiego (LKŽ) utwierdza nas w przekonaniu, że niemal każdemu pierwiastkowi zakończonemu zwartą zębową towarzyszy neopierwiastek na -s-, wynikły z reanalizy infinitivu na -sti. Z reguły jest on udokumentowany kilkoma derywatami, nominalnymi i/lub werbalnymi, por. es- w § 5. Niekiedy jednak tylko pojedyncza formacja pochodna jest dowodem na istnienie neopierwiastka. Tak jest np. przy gaūs-mas ⇐ gaūsti, gos-lūs ⇐ gostì, kiēs-vas ⇐ kiēsti, mėṣ-tinis ⇐ mėšti oraz triz-nā (< *tris-nā) ⇐ trišti. Podobnie jak pierwiastki prymarne również neopierwiastki podlegają zróżnicowaniu apofonicznemu, mianowicie przybierają one formę stopnia o: obok bris- (brištine) jest bras- (brastā, brasvā), obok mis- (mišā) jest mais- (maīstas), obok kirs- (kiršlas, kirščioti) jest kars- w izolowanym sb. karsā. 8. Dalsze źródła neopierwiastków na s. Takie przykłady, jak bāls-vas ⇐ bālsta (inf. bālti), vīkṣ-mas ⇐ vīkṣta (inf. vīkti) sugerują, że etymologiczne praesens na -sta- zostało zreinterpretowane jako prs. na -ta- oparte o osnowę na -s-, bāls-ta, vīkṣ-ta; podobnie būs-ena zakłada prs. būs-ta (zob. § 11). – Osnowa takich derywatów, jak dēs-čioti, dēs-lioti, dēs-ena itp. tłumaczy się najlepiej przez formę atematycznego prs. dēst(i) ‘kładzie’, które na wzór infinitivów na -sti mogło zostać resegmentowane jako dēs-ti (zob. § 12). – Derywaty typu kāusdinti, pjāusdinti podlegają segmentacji ujawniającej neopierwiastki kaus- i pjaus- w stosunku do pwk. prymarnych kau- i pjau-. Dla wyjaśnienia tych noemorfemów na -s- trzeba sięgnąć do formacji intensywnych na -styti i uznać, że ich segment s został pojęty jako węzeł morfologiczny i zinterpretowany jako pierwotny styk *s-s: káustyti = *kaus-sty-, pjáustyti = *pjaus-sty- (§ 13). 9. Zbiór neopierwiastków na -s- przedstawia się niżej w podziale na cztery grupy, odpowiednio do zróżnicowania formacji, które stały się punktem wyjścia dla morfologicznej resegmentacji. Są to: 1. infinitivy na -sti, 2. praesentia na -sta, 3. atematyczne praesentia na -sti, 4. intensiva na -styti. 10. Resegmentacja infinitivów na -s-ti NEOPWK. DERYWAT ŹRÓDŁO NEOPWK. PWK. PRYMARNY aus- áus-dinti ataus-dýti áustyti15 áusti aud-, áudžiu, áudžiau 15 Przez degeminację z *aus-styti. NEOPIERWIASTKI LITEWSKIE NA -s- 107 aus-tuvė baus- baus-lys; baus-mė16; baus-tuvė baūsti baud-, baudžiu, baudžiau bels- bels-mas; béls-teleti; béls-tereti; bels-tūkas bélsti beld-, bél džiu, bél džiau bes- bes-čioti; bès-teleti; bes-tūvas; bes-tūkas bèsti bed-, bedù, bedžiau bils- bīls-čioti; bils-dénti; bils-mas17; bils-nóti bīlsti, bīlsta bild-, bilda bris- bris-nóti; bris-terti; bris-tinė bristi18 bred- / brid-, bredù, bridaũ briṣ- briṣ-teleti briṣti, briṣta19 brind-, pribrindo draus- draus-dinėti; draus-mė; draus-tinis; draustyti20; draus-tójas; draus-tùvės draūsti draud-, draudžiu, draudžiau ės- ės-dinėti; ės-dinti ėsti ėd-, ėdu, ėdžiau 16 Skardžius (1943: 206): *baud-smė. 17 Skardžius (1943: 203) wymienił wśród wyrazów na -smas, jak bèg-smas, rėk-smas, verk-smas. 18 Stopniem o do bris- jest bras-, zob. niżej § 10.1. 19 Jeszcze przed zmianą pralit. *inS w lit. įS praesens *brin-sta otrzymało insercję welarną: > brinksta. Następnie formę tę resegmentowano jako brink-sta, czego świadectwem jest prt. brinko i inf. brinkti. W ten sposób neопwk. brink- ‘brzęknąć, nabrzmiewać, pęcznieć’ stał się synonimem neopwk. briṣ-. 20 Przez degeminację z *draus-styti. 108 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI ės-ena21 ės-kà22 ės-lùs23 ės-nos ės-nùs24 ės-terti *ės-tùs25 ės-tùvai ės-tùvas gąs- gąs-čioti gąs-dinti nuogas-lùs26 išgąs-tis išsigąsti gand-, išsigandau gaus- gaũs-mas gaũsti gaud-, gaudžiù, gaudžiaũ geis- geis-las geis-lùs geis-mas pageis-tojas geĩsti geid-, geidžiù, geidžiaũ gels- gẽls-vas27 gẽlsti, gẽlsta gelt-, pagelto girs- gĩrs-las28 gĩrs-mas gĩrsti, išgĩrsta gird-, išgirdo gys- gys-mas gỹsti, gỹsta29 gyd-, pragýdo glaus- glaus-mẽ glaus-nùs glaũsti glaud-, glaudžiù, glaudžiaũ 21 Skardžius (1943: 234) jest to deryvat z suf. -sena. Por. jednak ės-ena z deryvatami na -ena od pierwiastków zakończonych etymologicznym -s-: dvẽs-ena ⇐ dvesiù, dvesiaũ, dvẽs-ti; tĩsena ⇐ tĩsti, tisaũ, tĩsti. 22 Skardžius (1943: 124): *ėd-skā. – Adj. ėškus a. ėškus są rečiau deryvatami na -us od sb. ėškà ‘apetyt’ niželi formacją deverbalną *ėd-skas, jak chciał Skardžius (1943: 124). Por. też ėšk-ena ⇐ ėškà. 23 Skardžius (1943: 166): *ėd-slùs. 24 Skardžius (1943: 225): *ėd-snus. 25 Formacja *ės-tùs została przekształcona przez insercję k w *ėktùs, następnie przez zmianę ks > kš w ėkštùs ‘wybredny w jedzeniu; słabowity’. Forma u Skardžiusa (1943) nie uwzględniona. 26 Skardžius (1943: 166): *gand-slus. 27 Skardžius (1943: 377): *gelt-svas. 28 Skardžius (1943: 163): *gird-slas. 29 Por. w § 12 giesmẽ od prs. atemat. giẽst(i). NEOPIERWIASTKI LITEWSKIE NA -s- 109 glaus-tyti(s)30 priglaus-tojas glos- glos-nùs glós-teletì glóstyti31 glósti glod-, glódžiu, glódžiau gos- gos-lùs32 gosti god-, godzìu, godzìau grę̇s- grę̇s-tùvas grę̇sti grend-, gréndžiu, gréndžiau graus- graũs-mas33 graus-tìnis gráusti graud-, gráudžia, gráude griaus- griaũs-mas griaus-tìnis griaústi griaud-, griaúdzia, griaúde grįs- grįs-dinti grįs-lai grįs-mas grįs-tas grįs-tinis grįs-tójis grįsti grind-, grindžiu, grindžiau grūs- grūs-lýs grūs-mė grūs-tas grūs-tinė grūs-tis grūs-tinė grūstyti34 grūs-tùkas grūs-tùke grūs-tùvas grūs-tùvė grūs-tùvis grūs-tuvỹs grústi grūd-, grūdu, grūdau 30 Przez degeminację z *glaus-styti. 31 Przez degeminację z *glos-styti. Alternatywna metanaliza glóst-tyi wytwarza neopwk. glost-: glostinėti, glostinis, z kolei glósty-ti prowadzi do glósty-dinti. 32 Derywaty: gosláuti ‘gosliam, geidulingam būti’, goslyba ‘gašlumas, geidulingumas’. Skardžius (1943: 166): *god-slus. 33 Warianty: graũzmas, graũdzmas. 34 Przez degeminację z *grūs-sty-. 110 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI gurs- gūrs-tas35 gurs-terėti gūrsti, gūrsta gurd-, gūrdo jaus- jaūs-ena jaus-lùs jaūs-mas36 jaūs-mē jaūsti jaut-, jaučiū, jaučiaī kais- užkais-dinti kais-las37 kais-rà kaisti, kaista kait-, pakaito kąs- kąs-čioti38 užkąs-dinėti kąs-dinti kąs-lioti kąs-nis/-nỹs kąs-noti kąs-telėti kąsti kand-, kándu, kándau keis- keis-dinėti keis-ena keis-lioti keis-mas keis-tinis keis-tinỹs keisti keit-, keičiū, keičiaū kęš- apkęš-dinti kęš-mas kęš-terėti kęš-terti kęšti kent-, kenčiū, kenčiaū kęs- kęs-čioti kęsėti39 kęs-las40 kęsti kėt-, kėtù, kėtaū 35 Skardžius (1943: 322): *gurd-smas. 36 Skardžius (1943: 203): *jaut-smas. 37 Skardžius (1943: 163) wymienia ten wyraz w grupie formacji z suf. -sla-. 38 Por. starsze iteratywy o kand-, kandýti i kándžioti. 39 Przez degeminację z *kės-sėti. Por. versėti s. v. vers-. 40 Tu wyjątkowo Skardžius (1943: 163) się waha: „gali būti kilęs iš *kės-slas ir *kės-las, plg. kęsintis“. NEOPIERWIASTKI LITEWSKIE NA -S- | 111 kies- kiẽs-vas41 kiẽsti, kiẽsta42 kiet-, sukiẽto, užkiẽto kirs- kirs-čioti atsikirs-dinėti nukirs-dinti atsikirs-dýti kirs-las43 kirs-mas kirs-nė kirs-nóti kirs-tas44 kirs-telėti kirs-terėti kirs-tìnas kirs-tìs kirs-tójas kirs-tùkas kirs-tùvas kìrsti kert- / kìrt-, kertù, kirtãũ krės- krės-čioti krės-dinėti krės-nóti krėsti kret- / krėt-, krečiù, krečiãũ krims- krims-čioti krims-dinti krims-ėti krims-lė krims-nis krims-nóti krims-telėti krims-telti krims-tùkas krìmsti kremt- / krimt-, kremtù, krimtaũ45 kris- kris-dinėti kris-dinti krìsti krit-, krintù, kritãũ 41 Skardžius (1943: 377): *kiet-svas. 42 Podstawą derywacji jest vb. denominativum urobione od przymiotnika sufiksem -sta-. Tak jak kiẽs-vas ‘twardawy’ objaśniają się również adi. balsvas ‘białawy’, gelsvas ‘żółtawy’, juõsvas ‘czarniawy’, mėlsvas ‘sinawy’, raũsvas ‘różowy’, žalsvas ‘zielonawy’, žil̃svas ‘siwawy’. Skardžius (1943: 377) i Otrębski (1965: § 121) niesłusznie postulują dla całej tej grupy sufiks -svas. 43 Skardžius (1943: 164): *kìrt-slas. – Wariant keršlas jest wtórny; wokalizm został wyrównany do prs. kertù (Skardžius l. c. postuluje *kert-slas, tj. derywację od osnowy praesentis, co mało prawdopodobne). 44 Wariant kerštas jest wtórny; wokalizm został wyrównany do prs. kertù. 45 Jest również odpowiedni neopk. na stopniu o, zob. niżej krams-, § 10.1. 112 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI kris-las46 kris-liai kris-nóti kris-telėti leis- leis-dinėti leis-dinti leis-dyti / -dūti leis-ena leis-telėti leis-terėti leis-terti leis-tin̄iai leis-tiniai leis-tōjas apléis-tojas47 leis-tūvas léisti leid- , leídžiu, leídau lies- liés-mas liés-telėti lies-tūkas liēsti liet- , liečiu, liečiau liš- liš-dinėti nuļis-dyti liš-ena48 lišti lind- , lendū, lindau mels- mels-dinti mels-ena mels-mas užmels-tojas mels-tuvė melsti meld- , meldžiu, meldžiau mes- / mez- mes-čiōti49 mes-dinėti išmēs-dinti mes-dyti mės-liava50 mēsti met- , metù, mečiau 46 Skardžius (1943: 164): *krit-slas. 47 Te starolitewskie wyrazy por. z klaust-tojas SD³ 372 «pytacz, percontator, rogator» do kláusiu, kláusti. 48 Por. wyżej przypis do ės-, ēšena. 49 To obok starszego iteratywu mēčioti (*mēt-iā-), jak i mētyti. Co do stopnia wzdłużonego por. łot. mētāt ‘rzucać, miotać’ i cs. vūmetati, pomētati. 50 Sufiks -liava wyabstrahowano z formacji mēšliava ‘pora wożenia nawozu w pole’, mianowicie w tym momencie, gdy została ona odniesiona do vb. mēšti, mēžiu ‘gnoić, nawozić’. Pod względem NEOPIERWIASTKI LITEWSKIE NA -s- 113 mẽž-liava; mes-muõ51; mès-teleti; mès-tereti; mes-tùvai męs- męs-tìnis męsti ment-, menčiù, menčiãũ mis- mis-â52 mišti mit-, mintù, mitãũ53 pers- pẽrs-teleti; pers-tùvai pẽrsti perd-/ pird-, pẽrdžiu, pẽrdžiau54 pirs- pìrs-čioti; pìrs-kius; pìrs-kus56; pìrs-la / -là; pìrs-nis; pìrs-nóti; pìrs-teleti; pìrs-tereti; pìrz-nius57 *pìrsti, *pìrsta perd-/ pird-, *pirdo55 plaus- plaũs-mas; plaũs-tas58; plaũstyti59 plaũsti plaud-, pláudžiu, pláudžiau plės- plẽs-ẽnos plẽsti plet-/ plẽt-, plečiù, plečiãũ etymologicznym jest mẽšliava derywowana sufiksem -iava od sb. mẽšlas ‘gnój, mierzwa’ < mẽš-las; wyraz ten był drw. od inf. mẽsti, nie zaś od pwk. mẽž-, jak to sugerował Skardžius (1943: 164) przez rekonstrukcję *mẽž-slas. Na wzór stosunku mẽs-tì :: mẽs-liava pojawiły się rozmaite formacje analogiczne, por. nẽšti ⇒ nẽšliava, vẽšti ⇒ vẽšliava (wtórnie vẽžliava), rìnkti ⇒ rìnkliava. 51 Wariant do met-muõ, częściej pl. mẽt-menys ‘osnowa w tkaninie’. 52 Wyciąg ze słodu, brzeczka, z której za pomocą fermentacji wyrabia się piwo’. Zgodne z łot. misa. 53 Por. neopwk. mais-, o formie stopnia o do mis-, § 10.1.. 54 Co do stopnia zanikowego pird- zob. niżej neopwk. pìrs-. 55 Co do stopnia e zob. wyżej neopwk. pers-. Stopień zanikowy widać w pirdìnti, pirdžioti oraz w nom. pirdà, pìrdalas, pirdùnas, pirdžius. 56 Paralelną budowę pokazuje smìrs-kus ⇐ smìrs(ti), zob. niżej. Skardžius (1943: 124) odtwarza jednak *pìrd-skus. 57 Z sonoryzacji *pìrs-nius (sufiks jak w sùs-nius ⇐ sùsti). Paralela: trìznius s. v. tris-. Skardžius (1943: 226) odtwarza *pìrd-dnius (sufiks taki nie istnieje!) 58 Skardžius (1943: 321): *plaud-tas. 59 Przez degeminację z *plaus-syti. 114 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI išsiplės-ena plės-mas plūs- plūs-čioti plūs-ena plūs-mas61 plūs-teleti plūs-tereti plūsti, plūsta plūd-, plūdo60 pras- pripras-dinėti atpras-dýti supras-dýti pras-ena pras-lūs pras-mà pras-mas pras-mē pràsti prat-, prantù, prataũ pus- pus-nis62 pùs-tas pustytý63 pùsti put-, puntù, putaũ pūs- pūs-čioti64 pūs-dinti pūs-dýti pūs-lē65 pūs-lioti pūs-lýs pūs-nóti pūs-tereti pūsti put- / pūt-, pūčiù, pūčiaũ ras- ras-dinėti ràs-dinti ras-dýtis ras-lūs66 ras-mē ràsti rad-, randù, radaũ 60 Obok tego jest neopwk. plūst- : plūst-ėti, -a, -ėjo, plūstubūnis ‘kas plūsta, koneveikia, nepraustbūrn is’. 61 Przy założeniu ekspresywnego skrótu plūs- > plus- można by tu jeszcze zaliczyć plus-čioti ‘chodzić bez celu, wałęsać się’ (⇒ plūs-čius ‘leń, obibok, wałęsà’). 62 Skardžius (1943: 221): *put-snis (tak samo Otrębski 1965: 170). 63 Przez degeminację z *pus-snyt. 64 Por. starsze pūčiōti < *pūt-ia-. 65 Skardžius (1943: 170): *pūt-slē. 66 Skardžius (1943: 166): *rad-slus. NEOPIERWIASTKI LITEWSKIE NA -S- | 115 res- / ręš- rēs-vas rēs-vas67 rēs-mē68 rēsti ret-, rēnta, rēto ręs- rēs-dinti rēs-tinis rēs-tójas69 rēsti rent-, renčiù, renčiaũ ries- ries-čiúoti ries-mē70 rēs-mas ries-tas ries-tinis ries-tùvas ries-vas71 riēsti riet-, riečiù, riečiaũ ris- ris-dinti ris-tas ris-vas ris-tùvai ris-tùvas risti rit-, ritù, ritãu rus- rus-nùs72 rùs-vas73 rùsti rud-, rundù, rudaũ sēs- sēs-lỹs sēs-lùs74 sēs-tas pasēs-tē75 sēsti sēd-, sēdu, sēdau siaus- siaũs-dinti siaus-lùs siaũsti siaut-, siaučiù, siaučiaũ 67 Skardžius (1943: 377): *rēt-svas. 68 Skardžius (1943: 206): *rēt-smē. – Por. stopień wzdużony rēt- w reimē a. retmā ‘rzadkie miejsce (w lesie)’, rētis ‘rzeszoto, sito z dużymi otworami’ (zwane też retas), rētỹs ‘człowiek małomówny’. 69 Obok ręš- istnieje neoprk. rąst-: rąstas. Wyabstrahowano go z intens. *rąs-yti ⇐ *ras-syti (osnowa ręš-ti). 70 Skardžius (1943: 206): formacja na -smē. 71 Skardžius (1943: 377): *riet-svas. 72 Skardžius (1943: 225): *rud-snus. 73 Skardžius (1943: 377): *rud-svas. 74 Skardžius (1943: 166): *sēd-slus. 75 Skardžius (1943: 331): *pasēd-stē albo *pasēd-tē. 116 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI siaũs-mas siaũs-teletė siaũstyti76 siaũs-tùvas sius- sius-lùs siùs-mas sius-nà sius-tà siùs-tas siùs-teletė siùsti siut-, siunù, siutaũ sius- siųs-dinti77 siųs-lys siųs-tinis siųstyti78 sius-tùvas siųsti siunt-, siunčiù, siunčiãu skaus- skaũs-dinti skaũs-mas79 skaus-nóti skaũsti, skaũsta skaud-, skaũda, skaudžiù skers- skẽrs-dinti skers-tójas skers-tùvės80 skẽrsti skerd-, skerdžiù, skerdžiãu skės- skẽs-čioti skẽs-nóti skẽs-teletė skẽs-tinis skẽs-tùvas skẽsti sket- / skėt-, skẽčiù, skẽčiãu skirs- skirs-ena skirs-kelė skirs-mas skirs-nis skĩrsti, skĩrsta skird-, skĩrdo 76 Przez degeminację z *siatus-syti. 77 Obok tego siuntinė́ti. 78 Przez degeminację z *siųs-syti. 79 Skardžius (1943: 204) wymienił wśród wyrazów na -smas, por. wyżej uwagę do bil̄smas. 80 Wtórną osnowę skers- widać jeszcze w sb. skerstiis albo skerstùjis ‘ostatni miesiąc w roku, grudzień’; objaśnienie formantu nasuwa jednak trudności. NEOPIERWIASTKI LITEWSKIE NA -S- | 117 skirs-nùs skirs-telėti81 sklęs- sklęs-tas sklęsti sklend-, sklendžiu, sklendžiau skros- skrós-dinti skrós-tinis skros-tójas skros-tùvas skrósti skrod-, skródžiu, skródžiau skurs- skurs-dinti skurs-nà82 skurs-nas83 skurs-nùs84 skursti, skursta skurd-, skùrdo skus- 1 skùs-čioti skùs-terėti skùsti skud-, skùnda, skùdo skus- 2 nuskùs-dinti skùs-terti skùs-tis skus-tójas skus-tùkas skus-tùvas skùsti skut-, skùtu, skutau skųs- apskųs-dinti skųs-mas skųs-tis skųs-tójas skųsti skund-, skùndžiu, skùndžiau slys- slýs-čioti slýs-dinti slýs-mas slýs-terėti slýsti, slýsta slyd-, sýdo smirs- smìrs-dinti smìrsti, smìrsta smird-, pasmìrdo85 81 Z metanaliza prs. skirsta jako skirt-a są natomiast związane drw. skirsč-iotis, skirt-ė, skirt-yti, skirst-ùkas, skirst-ùs. 82 Skardžius (1943: 220) wymienił wśród wyrazów z sekundarnym sufiksem -sna, jak lùp-sna, kup-sną, liep-sną. 83 Skardžius (1943: 219): *skurd-snas. 84 Skardžius (1943: 225): *skurd-snus. 85 Zob. niżej neopwkk. na stopniu o: smars-, § 10.1. 118 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI smirs-nóti smirs-telėti smirs-telti smirs-terėti smirš-kus86 spaus- spaus-dinėti spáusti spaud-, spaudžiu, spaudžiau spáus-dinti spáus-ena spáus-mas spáus-muõ spáus-tai / spáuš- spáus-telėti spáus-terėti spáustyti87 spáus-tojas spaus-tūkai spaus-tūvai spaus-tùvė spraus- spraus-lė spráusti spraud-, spraudžiu, spraudžiau spraus-mas spraus-mė spraus-muõ spraus-tas spraus-tūkas spraus-tūvai88 spręs- spręs-dinti spręsti sprend-, sprendžiu, sprendžiau spręs-ena spręz-lis89 spręs-mas spręs-tūvai spręs-tūvas svies- svies-dýti sviesti svied-, sviedžiu, sviedžiau svies-tas90 86 Por. wyżej pirš-kus. 87 Przez degeminację ze *spaus-styti. 88 Od pwk. praus- ‘myć (się)’, z etymologicznym -s-, jest odpowiednio praustuvė a. praustuvė ‘miednica’. 89 Ze *spręz-lis, z sonoryzacją grupy sl jak w mėzliava < mės-liava (zob. s. v. mes-/mez-), kremzlė obok kremslė ‘chrząstka’ (neopwk. krims- / krems-). 90 Otrębski (1958: § 471): *svied-tas. NEOPIERWIASTKI LITEWSKIE NA -s- 119 svies-teleti svies-tinė svies-tynės svys- svýs-teleti svýs-terėti svýsti, svýsta svyd-, svýdo šus- šūs-dinti šūs-tiniai šūs-tinis šūs-tūkai šūsti šut-, šuntù, šutaũ šveis- šveis-čiūoti šveis-dinti šveis-tinis nušveis-tójas šveis-tūkas šveis-tūvas šveis-tùvė šveisti šveit-, šveičiu, šveičiau švies- švies-à91 švies-as švies-dinti švies-dyti švies-ė švies-ėti švies-inti / -inti švies-is švies-tùvas švies-ulýs švies-umà švies-ùmas švies-ùs šviėsti šviet-, šviečiu, šviečiau tris- triz-nà *tristi trid- / tried-, *trindù, *tridaũ; wtórnie trýstu < *trind-stu, trýdau, trýsti92 Skardžius (1943: 310): *šveit-sa. Wbrew Skardži­usowi (1943: 219) wyraz triznà ‘biegunka; osoba na nią cierpiąca’ nie może być wyprowadzony z prototypu *trid-dna z tej prostej przyczyny, że składnik -dna nie pojawia się jako sufiks w żadnym wyrazie litewskim. Bardziej naturalny będzie tutaj wywód triznà z praformy trišnà, mianowicie przy uwzględnieniu antycypacyjnej sonoryzacji sn > zn. To nieregularne zjawisko fonetyczne dokumentują takie paralele, jak z jednej strony užnaĩ < uõsnaĩ, nuolaižnùs < nuolaišnùs, z drugiej strony grazmẽ < grasmẽ, graũžmas < graũšmas, juozmuõ < juośmuõ. Formacja *tris-nà tak się ma do inf. triš(ti) jak sius-nà do 120 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI vers- vers-čiūkas vers-dinėti vèrs-dinti pérvers-dyti vèrs-ena versėti93 vers-las vers-mas vers-tuvē vèrsti vert- , verčiù, verčiaũ ves- ves-dinėti vès-dinti ves-dýti vès-imas / -imà ves-tùvės vèsti ved- , vedù, vedžiaũ vès- vès-à vés-čioti atvès-dinėti vès-dinti atvès-inti vès-ulys vès-umà vès-ùmas vès-ùs vésta, véstivèd-, védo žais- 1 žàis-las94 žàis-mas žàis-tojas žàisti ‘bawić się’ žàid- , žaidžiù, žaidžiaũ žais- 2 žàis-tis95 žàiz-dė žàisti ‘lepić z gliny’ žàid-, žaidžiù, žaidžiaũ96 siùs(ti) oraz jak dziùs-nà do dziùs(ta) i stlit. duos-na do prs. atemat. dúos(ti). – Drw. trznius ‘osoba cierpiąca na biegunke’ sprowadza się do *triz-nius. Że i tutaj chodzi o wtórną sonoryzację, przekonuje nas paralela w postaci piržnius ‘pierdzioch’ z *pirs-nius, to do pirs- ← *pìrsti (zob. wyżej). Por. sùsnius od sùsti. Inaczej Otrębski (1965: § 298), gdzie proponuje się praformy *trid-snius i *pird-snius, z sufiksem sygmatycznym, który jednak trudno uznać za stary i/lub prymarny. 93 Przez degeminację z *vers-sėti. Por. wyżej kešėti s. v. kès-. 94 Skardžius (1943: 164): *žàid-slas. 95 ‘miejsce przy piecu chlebowym, przypiecek’ (LKŽₓₓ 88). Pokrewnym wyrazem jest tu žàidas ‘ognisko kowalskie’. 96 Gwarowe žàisti ma się do liter. žiešti ‘lepić, formować z gliny’ w przybliżeniu tak jak gwar. žàisti ‘ranić’ ma się do žeisti ‘ts.’ Z uwagi na stopień o można žàisti, žaidžia interpretować jako czasownik quasiprymarny, tj. taki, który ustalił się na miejscu iteratywu *žaidyti, odmieniającego się w praesens z suf. -ia-: žaidžia (por. stlit. typ prs. mó́kia do mókyti, ró́dzia do ró́dyti, Otrębski 1965: § 639). NEOPIERWIASTKI LITEWSKIE NA -S- 121 ž aiz-dē97 žaiz-rà žaizdrà98 žis- žis-čioti žis-dinti žis-lioti žis-loti žis-tūkas žisti žind-, žindu, žindau žos- žos-čioti žos-las žos-mė99 žos-tė žosti žod-, žódžiu, žódau 10.1. Dodatek: formacje na stopniu o bras- bras-tà brās-tas100 bras-và bras-tvà bristi bred- / brid-, bredù, bridau braṣ- braṣ-à101 braṣ-và102 braṣ-tvà brésti, brésta brend- / brind-, pribřendo, pribřindo gais- gais-as103 *gisti, *gysta104 *gied- / gid-, por. giedras, gaidrùs 97 Wariant wyrazu žais-tis (LKŽXX 90). Da się on wywieść z *žais-lė przez okazjonalną sonoryzację w pozycji po i. To samo odnosi się do wyrazu žaizdà albo žaizdė ‘rana’, < *žais-tal-tė ⇐ gwar.žais(ti) ‘ranić’. 98 ‘ognisko kowalskie’, szerzej znane jako masc. žaizdras (LKŽXX 90–91). W žaizrà mamy do czynienia z formacją na -ra- od inf. žais(ti), tj. *žais-ra. Od wypadku takiego, jak kais-rà ⇐ kaisti (zob. wyżej) odróżnia nasz przykład udźwięcznienie s (co do tego por. sprēžlis s.v. sprēs- oraz triznà s.v. tris-). Młodszym wariantem jest natomiast namitodrā, pochodząca z udźwięcznienia *žaist-ra (< *žais-ra-t- epentetyczne jak np. w gaistras ‘łuna na niebie’, po udźwięcznieniu: gaizdras). Całkiem inaczej Skardžius (1943: 301): *žaiddras, z fikcyjnym sufiksem -dra- (wariant žaizdra nie został w tym kontekście uwzględniony). W monografiach S. Ambrazasa (1993, 2000) nie znajduję wyrazów žaizrà, žaizdrà, žaizdras (ani też kaisrà, sprēžlis, triznà, gaizdras). 99 Skardžius (1943: 206): *žod-smė. 100 Przy obu tych derywatach na -t- mówimy o stosunku apofonicznym bras- ⇐ bris-. Brak formacji intens. *brastytì wyklucza możliwość analizy *bras-à, *brast-as. 101 Skardžius (1943: 310): *brand-sa. 102 Skardžius (1943: 378): *brand-sva. 103 Skardžius (1943:310): *gaid-sas. Wyrazowi litewskiemu odpowiada łot. gàiss ‘powietrze’. 104 Prs. *gysta można rozumieć jako odnowienie starego prs. infigowanego (*gind-sta ⇐ *ginda ‘rozjaśnia się, wypogadza się’) w paraleli np. do išvysta (*vind-sta ⇐ *vinda ‘spostrzega, zauważa’), gdzie ys- stanowi osnowę dla stopnia o vais-, zob. niżej vaìskus. 122 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI gais-rà105 gais-ras106 gais-ùs gars- garš-as garš-inti gars-inti garš-mas107 gìrsti, išgìrsta gird-, gìrdi, išgìrdo kars- kars-à108 kìrsti kert- / kirt-, kertù, kìrtau krams- kráms-čioti109 krams-ėti krams-lė krámz-lė krams-lȳs krams-lùs krams-nóti krams-óti kráms-telzti / -telti kráms-terėti kramstyti112 krams-tùkas krams-ùs krìmsti kremt- / krimt-, kremtù, krimtàu110 ląs- las-tà ląs-tas113 ląs-tis lįsti lend- / lind-, lendù, lindàu lais- láis-čioti lais-dinti léisti leid-, lėdžiu, lėidau 105 Budowa jak kaisra ⇐ kaiš(ti), zob. wyżej s.v. kais-. 106 Skardžius (1943: 301): *gaid-sras. 107 Skardžius: (1943: 203): *gard-smas. 108 Skardžius (1943: 310): *kart-sā. Co do apofonii por. niżej narsà, tamsà, vešà oraz brąsà s.v. brąs-. 109 Obok tego krám-čioti ‘kasać; przeżuwać’. Zdaniem Skardžiusa (1943: 519) kráms-čioti derywowano sufiksem -ioti od wykrzyknika krámst. – Jeśli kogoś nie przekonuje derywacja krams- od krims- formy infinitivi, to może sięgnąć do intensiwum kramstyti, by drogą reanalizy *kram-sty- wydobyć zeń potrzebny nieopierwiastek (paralelę na to wymieniono niżej w § 13). 110 Por. wyżej neopkw. krims-. 111 Wariant udźwięczniony, por. wyżej spręžlis. 112 Przez degeminację z *krams-sty- ⇐ krims-. Por. łot. krāmstīt ‘mit den Zähnen etw. Eßbares zu erlangen suchen, greifen, haschen nach etw.; zugreifen, stehlen’. 113 Skardžius (1943: 321): *land-las. NEOPIERWIASTKI LITEWSKIE NA -s- 123 láis-va114 làis-vas115 làistyti116 laizdyti117 mais- mais-tas118 mìsti mit-, mintù, mitaũ mas- sumastyti119 mèšti met-, metù, mečiãu nars- nars-à120 nar̃s-as sunìršti, -nìrsta nert- / nirt-, nìrto smars- smárs-as121 smìrsti, smìrsta smird-, pasmirdo švais- švais- à122 švais-čioti švais-ìnti švais-ýti švaistyti124 švais-ùs švìsti šviet- / švit-, šviečiù; švintù123 vais- vàis-kus125 išvýsti, išvýsta vyd-, išvýdo vars- vars-nà126 var̃s-mas ver̃šti, vìršti vert- / virt-, verčiù; virstù 11. Resegmentacja form praesens na -s-ta NEOPWK.  DERYWAT  PRS. NA -sta  FORMA PRT., INF. bals- bãls-vas127 bãlsta bal-, bálo, bálti 114 Skardžius (1943: 378): *laid-sva. – Co do stopnia o przy sufifugowaniu -va por. kalvà od kélti s, narvà od kélti s, narvà od nérti, spanvà od spirti. 115 Skardžius (1943: 377): *laid-svas. 116 Przez degeminację z *làis-sty- ⇐ léis-. 117 stlit. ‘palać ogniem’ (DP). Pisownia fonetyczna dla lais-dyti. 118 Skardžius (1943: 321): *mait-tas. Por. wyżej neopwk. w formie stopnia zanikowego mis-. 119 ‘spleść, skręcić, zmotać’, przez degeminację z *mas-sty- ⇐ mes-. Por. mėtm enys ‘osnowa w tkaninie’. 120 Skardžius (1943: 310): *nart-sa. 121 Por. wyżej nars-as ⇐ nirš(ti). Skardžius (1943: 310): *smard-sas. 122 Skardžius (1943: 310): *švait-sa. 123 Por. niżej gais-ma ‘śpiew’ od gies-ti 3 os. ‘śpiewa’ (pwk. gied-), § 12. 124 Przez degeminację z *švais-sty-ti ⇐ švies-. 125 Budowa jak pìrs-kus ⇐ pìrs(ti), smìrs-kus ⇐ smìrs(ti), zob. wyżej. Skardžius (1943: 124): *vaid-skus. Co do stopnia o por. vaidinti, vaidéntis, vaìdilas, vaiduõklis. 126 Skardžius (1943: 220): *vart-sna. 127 Por. niżej žals-vas do žalsta. 124 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI būs- būs-ena būsta128 bū-, būvo, būti džiūs- džiūs-kis džiūs-lā džiūs-nā džiūs-na džiūs-nas129 džiūsta džiū-, džiūvo, džiūti girs- girs-čiōti girs-nóti131 girs-telti girsta ger- / gir-, apgìro, gìrtì130 links- links-ėti links-mas links-nē links-nis links-óti links-tē links-tinis links-tis linksta lenk- / link-, lìṅko, lìṅkti132 miṣ- įmišt-i133 pamišt-i134 miṣ-lē135 *mišta < *min-sta min-, *mìno, *mìnti rūks- rūks-ena rūksta136 rūk-, rūko, rūkti 128 Obok būs- jest neopwk. būst-, który wyabstrahowano drogą reanalizy prs. bū-sta jako būst-a. Por. takie derywaty, jak būst-as, būst-inė, slit. būst-imas DP, būst-imė DP. – Gdy w pewnym momencie rozwojowym bū-sena zaczęto kojarzyć z būti zamiast z būsta, pojawiła się segmentacja bū-sena (jest ona zgodna z obecnym poczuciem językowym). 129 Pojawia się w tej grupie również wokalizm (ekspresywnie) skrócony: džiūsas, džiūsna, džiūsnis, džiūsnius, džiūsra, džiūsris. Segment -s- należy w każdym razie uważać za prefiksalny, jak w osnowie synchronicznej džiūs-ta. Inaczej S. Ambrazas (1993: 125, 133), który operuje sufiksami syntagmatycznymi -sn- i -sr-. 130 apgìrti ‘upić się’, prigìrti ‘rozpić się, stać się pijakiem’ (LKŽIII 350–351). 131 Skardžius (1943: 220), który przemilcza obecność girs-čiōti i girs-telti, tłumaczy girsnóti jako girsn-óti, tj. czasownik denominatywny od *gir-snā ‘picie’. 132 Por. niżej neopwk. lanks-, § 11.1. 133 Inf. ‘zgadnąć, odgadnąć (zagadkę)’. 134 Inf. ‘zadać zagadkę’. Z tego inf. na -sti wyabstrahowano pwk. miṣ-, widoczny w prs. miṣa ‘zgaduje zagadki’. Por. As mišì mišlė. Mišles beminsant radau. Nebus dorai, jei neįmįsi. Aš pamiščiau, ans ančiktum. Zob. LKŽVIII 284, gdzie jednak podano fałszywe formy na prs.: miñčia albo minsia i na prt.: mintė (brak dla nich okazowych zdań). 135 O allomorfie na stopniu o zob. niżej s.v. mąs-, § 11.1. 136 Paralelna reanaliza rūkst-a (prs. na -a-) generuje neopwk. rūkst-, widoczny w takich formacjach, jak rūkst-ėti (kaminas rūkstėja), rūkst-énti (rūkštėna pirtis), rūkst-otas (diena rūkstota). – Gdy w pewnym momencie rūksena zaczęto kojarzyć z rūkti zamiast z rūksta, pojawiła się segmentacja rūk-sena. NEOPIERWIASTKI LITEWSKIE NA -S- 125 rūks-ėti rūks-mas rūks-noti sprogs- sprógš-ena sprógš-ena138 sprógš-mas139 sprógsta137 sprog-, sprógo, sprógti tims- timš-ras140 timš-ras142 *timsta / témsta tem- / tim-, sutėmo, témti141 ūks- ūks-mė143 ūks-na ūks-nė ūkšyti144 ūksta ūk-, ūko, ūkti vyks- vỹks-mas vỹks-nis vỹks-telėti vỹksta vyk-, vyko, vykti žals- žālš-ganas žālž-ganas žāls-telėti žāls-telti / -terti žāls-vas145 žālsta žal-, žālo, žālti žils- žīls-ganas žīls-telėti žīls-terėti žīlsta žil-, žīlo, žīlti 137 Gdy w pewnym momencie sprógšena zaczęto kojarzyć ze sprógti zamiast ze sprógsta, pojawiła się nowa segmentacja spróg-sena. 138 Okazjonalna zmiana [ks] > [kš]. 139 Obok tego sprog-mė ‘pusta, nieporośla krzakami przestrzeń’. 140 Por. gais-ras od *gis(ti), kais-rā od kais(ti). Skardžius (1943: 301) analizuje ten wyraz jako tim-sras. Uderza pominięcie timšras w monografii S. Ambrazasa (1993: 132–133) (sufiksy -(s)ra, -(s)ris). 141 Skoro segment s wymienionych derywatów pozostaje w związku z metanalizą formacji praesens na -sta-, (→ *tims-ta, *tėms-ta), to staje pod znakiem zapytania związek form lit. tamsa i tīmšras z pie. tematem na *es-/s-. Por. wed. tāmas-, loc. sg. tāmasi ‘w ciemności’, łac. temere ‘po omacku’, wed. tāmisraḥ ‘ciemność’, o czym bliżej Smoczyński (2001: 106). 142 LKŽXVI 365, z okazjonalną zmianą msr > mšr. – Oprócz tims-, które zakłada obecność prs. ingresywnego *tim-sta ‘zmierzcha się’ do tėmti, mamy jeszcze dwa dalsze neoperwiastki: tems- (zob. niżej tamsà, § 11.1) i temst- (por. témsta ‘zmierzch, mrok’). Polegają one na dwutorowej metanalizie (nowego) prs. témsta: jako tém-s-ta albo jako témst-a. 143 Skardžius (1943: 206): ūk-smė od ūkti. 144 Przez degeminację z *-uks-ty-. 145 Skardžius (1943: 377) uważa za drw. denominalny z suf. -svas od žāltas ‘zielony’. 126 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI žils-terti žils-vas146 11.1. Dodatek: formacje na stopniu o lanks- lanks-čioti147 liṅksta lenk- / link-, liṅko, liṅkti148 lanks-mas lanksýti149 mąṣ- mąṣ-lė150 *mįsta < *min-sta min-, *mino, *minti (wtórnie mįšti) mąṣ-lùs mąṣýti151 tams- tams-à152 *timsta / témsta tem- / tim-, sutėmo, témti153 11.2. Wypadki szczególne na -š nirš- jako neopierwiastek do nirt-: inìršta, niršo, niršti ‘wziąć się do czegoś zażarcie, z zaciekłością; stać się zawziętym; rozochocić się’. Paradygmat ten polega na formie prs. inìršta (prt. -nirto, niršti ts.), w której doszło do fonetycznego zastępstwa rs przez rš. širš- jako neoperwiastek do šird-: prt. širšo skłania do analizy prs. širšta jako formacji na -ta: širš-ta. Grupa rš pochodzi tu ze zmiany rs. Dany neopwk. jest więc wariantem do širs-, por. širšta < *širdsta, širdo, širšti ‘rozgniewać się, rozsierdzić się’ (denom. od širdìs ‘serce’). 12. Resegmentacja form praesens atematycznego na -s-ti NEOPWK. DER YWAT PRS. NA -sti FORMA PRT., INF. dės- dės-čioti dėst < dėsti dė-, dė́jau, dė́ti 146 Skardžius (1943: 377) uważa za drw. denominalny z suf. -svas od žilas ‘siwy’. 147 Alternatywne tłumaczenie: *lanks-tì-a-, iter. od neopwk. lanks- jak w lankst-yíti. 148 Por. wyżej neopwk. links-. 149 Synchronicznie może być oceniane jako *lanks-stytii = liṅks(ta). Diachronicznie: lankst-yíti, tj. derywat iteratywno-kauzatywny na stopniu o do osnowy linkst- jak w prs. intrans. liṅkst-a (<= link-sta). 150 Por. z LKKŽVII 893–894: Užminsiu dabar tokią mąslę, kad nei vienas neatspėsta. Minu minu mąslę, katė veža pūslę. 151 Przynajmniej w znaczeniu ‘zgadywać zagadki’ pochodzi przez degeminację z *mąṣ-sty- <= mąṣ(ti) ‘zgadywać’ (zob. wyżej neopwk. miṣ-). Por. Aš mastau, ar neįminsiu, kas tą padarė. Mįsles mąsto. Mąstykime misles. Natomiast mąstyti w znaczeniu ‘myśleć, rozmyślać’ może wywodzić się z *man-styti <= menù, mìn̄ti ‘pamiętać’. 152 Pomija się tu takie formy, jak tamsìnti, tamsúoti, tamsùs, ponieważ są to derywaty od tamsā. – Stosunek tams- <= tims- / tems- jest podobny do krams- <= krims- / krems- (zob. wyżej). Dla abstractum na -à nasuwają się jako paralele dwie formacje utworzone od inf. na -s(ti): kar-s-à <= kirstì, nars-à <= niršti. – Skardžius (1943: 310) analizuje tam-sà ze wskazaniem na témti jako osnowę. 153 Por. wyżej neopwk. tims-, tìmsras, § 11. NEOPIERWIASTKI LITEWSKIE NA -s- 127 dés-ena dés-lės dés-li dés-lioti dés-ni154 duos- dúos-ena duos-lùs duos-na duos-nis duos-nùs156 dúost < dúosti155 duo-, daviaũ, dúoti gais- gais-ma157 giest < ĝiesti gied-, ĝiėdu, giedóti gies- gięs-ena158 gies-mē160 gies-nóti giest < ĝiesti159 gied-, ĝiėdu, giedóti 13. Resegmentacja czasowników na -styti NEOPWK. DERYWAT CZASOWNIK NA -styti PWK. PRYMARNY kaus- káus-dinti kaus-ena161 kaūs-tē / -tē162 káustyti = *kaus-sty-163 kau-, káuju, káuti nars- nars-la náršyti = *nars-sty-163 ner-, nerìu, nérti 154 Obok dés-: istnieje neopwk. dést-: déstelėti, destinéti. Wyabstrahowano go z intens. dést-yti ⇐ dé-styti (osnowa dėti). 155 Gdy w pewnym momencie dúosena zaczęto kojarzyć z inf. dúoti zamiast z prs. atematycznym dúost(i), pojawiła się nowa segmentacja dúo-sena. 156 Obok duos- istnieje neopwk. duost-: dúost-eleti, dúost-urti. Wyabstrahowano go z intens. dúost-yti ⇐ dúo-styti (osnowa dúoti). 157 ‘śpiew, śpiewanie’ (u Dowkonta, LKŽIII 35). Morfem gais- stanowi allomorf na stopniu o do gies- jak w gięs-ti 3 os. ‘śpiewa’ (zob. niżej gies-mē§ 12). Derywację ai ⇐ *ei, lit. ie ilustruje np. stosunek švais-à ⇐ šviės(ti), šviečìu. Obok tego mamy starszy allomorfizm gaid- :: gied-, por. gáidà ‘melodia, słuch muzyczny’, gaidas daw. ‘śpiewak’, gáidys ‘kogut’ jako derywaty pierwiastka gied-, ĝiėdu, giedóti ‘śpiewać’. 158 Skardžius (1943: 234) wymienił ten wyraz w grupie formacji na -sena, wraz z ei-sena, jó-sena oraz aug-sena, bég-sena. 159 Por. wyżej gysmas od gysti, gýsta, § 10. 160 Skardžius (1943: 206): *gied-smē. – Paralela z pierwiastkiem na -s-: ges-mē ‘ledwo tlący się żar’ ⇐ gēso, gēsti. 161 Gdy w pewnym momencie kausena zaczęto kojarzyć z káuti zamiast z káustyti, pojawiła się nowa segmentacja káu-sena. 162 W znaczeniu ‘skrzynka z narzędziami do kucia koni’. Możliwa też analiza kaust-ē i przynależność do neopwk. káus-, to z resegmentacji káu-styti jako káust-yti. 163 Alternatywna metanaliza *nár-st-yti wytwarza neopwk. narst-, który widać w narš-as albo panaršt-is ‘bicz, rzemienna część bata, to co się przytwierdza do biczyka’, panáršta ‘batoga sunarstymas. kad būtų trumpesnis; narplė, narstas’ (LKŽIX 325). 128 | W O J C I E C H S M O C Z Y Ń S K I panārs-la164 nars-lai pjaus- pjāus-dinti pjāustyti = *pjaus-sty- pjau-, pj áunu, pj áuti165 pjāus-ena166 sklās- sklās-ta *sklāstyti = *sklās-sty- sklęsti, sklendžiu, sklendžiau sklās-tas sklās-tis167 sklās-tūvas spąs- spąs-lai168 spąstyti = *spąs-sty- spęsti, spéndžiu, spéndžiau, spąs-nos por. iter. spāndyti sprąs- sprās-tis169 sprąstyti = *sprąs-sty- spręsti, spréndžiu, spréndžiau, por.iter. sprāndyti uos- uos-lė170 ūostyti = *uos-sty- úosti, úodžiu, úodžiau uos-lýs uos-lùs uōs-nai uōs-tai úos-telėti SKRŌTY adj. – adjectivum gwar. – gwarowe inf. – infinitivus neopwk. – neopiepierwiastek prs. – praesens prt. – praeteritum pwk. – pierwiastek sb. – substantivum suf. – sufiks vb. – verbum 164 S. Ambrazas (1993: 98): sufiks -sla-. 165 Obok pjaus- istnieje neopwk. pjaust-: pjāust-inti, pjaust-inėti, pjaust-iklis, pjaust-inys. Wyabstrahowano go z intens. pjāust-yti ⇐ pjāu-styti (osnowa pjāuti). 166 Gdy w pewnym momencie pjāusena zaczęto kojarzyć z pjāuti zamiast z pjāustyti, pojawiła się nowa segmentacja pjāu-sena. 167 Skardžius (1943: 330): *skland-stis albo *skland-tis. 168 Skardžius (1943: 164): *spand-slai. 169 Skardžius (1943: 330): *sprand-stis albo *sprand-tis. 170 Wyraz nie uwzględniony u Skardžiusa (1943: 163) ani u S. Ambrazasa (1993: 99). NEOPIERWIASTKI LITEWSKIE NA -S- | 129 ŹRÓDŁA LKŽ – Lietuvių kalbos žodynas I–XX, Vilnius 1941–2002. DP – CZESŁAW KUDZINOWSKI, Indeks-słownik do „Daukšos Postilė“ 1–2. Poznań: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, 1977. (Seria Filologia bałtycka, 2.) SD³ – Dictionarium trium linguarum ... [3 wyd.], Vilnae M.DC.XLII. Cytowane za K. PAKALKA (red.), Pirmasis lietuvių kalbos žodynas. Vilnius: Mokslas, 1979. BIBLIOGRAFIA AMBRAZAS, S. 1993: Daiktavardžių darybos raida 1. Lietuvių kalbos veiksmažodiniai vediniai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. AMBRAZAS, S. 2000: Daiktavardžių darybos raida 2. Lietuvių kalbos vardžodiniai vediniai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. OTRĘBSKI, J. 1958, 1965: Gramatyka języka litewskiego 1. Wiadomości wstępne. Nauka o głoskach. 2. Nauka o budowie wyrazów, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. SKARDŽIUS, P. 1943: Lietuvių kalbos žodžių daryba, Vilnius: Lietuvių mokslų akademija. Lietuvių kalbos institutas. (Wznowione w reprodukcji fotograficznej jako t. 1 wydawnictwa Pranas Skardžius, Rinktiniai raštai, red. Albertas Rosinas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1996.) SMOCZYŃSKI, W. 2001: Język litewski w perspektywie porównawczej, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. (Baltica Varsoviensia, 3.) Wojciech Smoczyński Uniwersytet Jagielloński Zakład Językoznawstwa Indoeuropejskiego al. Mickiewicza 9/11, PL-31-120 Kraków [email protected] Gauta 1003 11 20