Neopierwiastki litewskie na „-s-”

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLIX (2003), 103 - 129 Neopierwiastki litewskie na -s- WOJCIECH SMOCZYNSKI Uniwersytet Jagielloniski, Krakow A peculiarity of Lithuanian word formation is that many suffixes, mainly those containing sonorants (1, r, m, n, v) have apparently developed sigmatic varieties, e. g. -sla- alongside -la-, -sra- alongside -ra- etc. Synchronically, the asigmatic variety is usually added to roots ending in an obstruent, whereas the sigmatic variety is preceded by a vowel or a diphthong. It is argued in this article that the apparent sigmatic varieties result from the resegmentation of certain verbal forms (infinitives in -sti, presents in -sta, athematic presents in -sti and iteratives in -styti) in which -s- arises from dissimilation before dental obstruents, e.g., the resegmentation of ésti as és-ti gave rise to a refashioned root és- evident in éslus (to be segmented és-lus rather than éd-slus). In this way, refashioned roots in -s- have developed alongside most roots originally ending in dental obstruents. The sigmatic varieties ascribed in the literature to many suffixes can thus be dispensed with. 1. Jedna z osobliwosci stowotworstwa litewskiego polega na tym, ze przy pewnych sufiksach nominalnych odréznia si¢ tu wariant asygmatyczny od wariantu sygmatycznego, polegajacego na obecnosci spotgloski s przed whasciwym sufiksem’. Na podstawie materialu zgromadzonego w monografii Pr. Skardziusa (1943: 162n.) mozna powiedzie¢, ze zréznicowanie tego rodzaju wykazuja gléwnie te z sufikséw litewskich, ktére zaczynaja si¢ od resonantu (I, r, m, n, v), por. Forma asygmatyczna Forma sygmatyczna -la-: kréklas, mėšlas -sla-: girslas, kaislas, krislas? -la-: dela, eila -sla-: gysla -lu-: vešlūs, tuklus, suoslits -slu-: deslus, ėslūs, goslus® -le-: rėplės, narplė -slė-: dėslės, pūslė* -ra-: skūdras, stipras, vairas -sra-: gaisras, timsras -rū-: kaitra, kantra, Sutra, taukra -sra-: |kaisra, gaisra > -ma-: kélmas, skvarmas -sma-: bilsmas, gafsmas, jaiismas, varsmas® Warunki pojawiania si¢ tego s nie zostaly, o ile mi wiadomo, nigdy sprecyzowane. : Sekundarne: mok-slas, pé-slas, rik-slas, tik-slas. 3 Sekundarne: ei-slits. * Sekundarne: patvdr-slés, rauk-slé. 3 Formacje u Skardziusa (1943) nie wymienione. Sekundarne: bég-smas, džiaūg-smas, link-smas, valk-smas, verk-smas. 104 | WOJCIECH SMOCZYNSKI -mė-: dermė, rétmé, sekmė, tekmé -smė-: bausmė, drausmė, giesmė, rėsmė, Zosmé’ -na-: alpnas, drėgnas, glėbnas -sna-: dosnas, skursnas® -na-: dusna -sna-: dziasna, ésnos, skursna, varsna’ -ni-: bamis, vilnis -sni-: kąsnis, krūsnis, pusnis“ -nu-: kaunūs, kritnūs, lepnūs -snu-: ėsnūs, skursnūs, rusnūs" -niu-: barniūs, mižnius, sūsnius -sniu-: pirznius (*pirsnius) -va-: erdvas, mulvas, želvas -sva-: balsvas, juosvas, kiėsvas, rūsvas“ -va-: dirva, kalva, sparva -sva-: brąsva, laisva, nausva “ 2. Sufiks asygmatyczny przystępuje przewažnie do pierwiastka zakonczonego obstruentem zwartym (p, f, k, b, d, g), por. rėp-lės, rėt-mė, krėk-las, glėb-nas, erd-vas, drég-nas albo obstruentem szczelinowym (s, š), por. dus-na, suos-lūs, mėšlas, veš-lūs'*. Z kolei sufiks sygmatyczny tączy się — z opisowego punktu widzenia — z pierwiastkiem o wyglosie wokalicznym lub dyftongicznym. Por. samogtoskę krotka w rasmė, rūsvas, krislas, pusnis, samogtoskę dlugą w kąsnis, rėsmė, gosliis, mislé, pūslė, dyftongi w kiésvas, juosvas oraz kaislas, jaūsmas, dyftongi sonantyczne w bilsmas, girslas, skuisnas, varsna, timsras, krimslė. Zasadę tę przetamują derywaty sekundarne, w ktorych sufiks sygmatyczny tączy się z dowolnymi osnowami, zob. przypis 2 i następne. 3. Podczas gdy sufiks asygmatyczny wyražnie wyodrębnia się wzgledem pierwiastka, to w wypadku sufiksu sygmatycznego mamy do czynienia z tzw. weztem morfologicznym: segment s wywodzi się przez degeminację z grupy *s-s-, w ktorej pierwszy fonem stanowit wyglos morfemu poprzedzajacego, zaš drugi — nagtos morfemu nastepujacego czyli sufiksu. Skardžius (1943), a po nim m. in. Otr¢bski (1965) rekonstruuja dawna granic¢ morfologiczna w formie sprzed asymilacji, mianowicie jako *t-s lub *d-s. Oznacza to pierwiastek zakonczony zwarta spolgloska zebową i sufiks o naglosie -s-, np. kirslas < *kirt-slas, bausmė < *baud-smé. 4. Postulat sufiksow sygmatycznych jest nierozerwalnie zwiazany z hipoteza, ze derywuja one nomina od osnéw werbalnych zakonczonych na zwarta z¢gbowa. Otož trzeba powiedzieč, ze hipoteza ta sprawdza si¢ jedynie w odniesieniu do nominow dewerbalnych, zawodzi jednakze przy probie jej rozciagnigcia na derywaty Sekundarne: ei-smé, itk-smé, verk-smé. Sekundarne: kap-snas, vilg-$nas. Sekundarne: liep-sna, rék-sna. vilk-sna. Sckundarne: kép-snis, lup-snis, mirk-snis, Zifig-snis. Sekundarne: lak-snūs, lip-šnūs, mil-snūs (<= pamilti), ry-snūs (<= ryti) ? Sckundarne: zilsvas <= žilas, žal-svas <= žal(i)as. Sekundarne: gausva, ydva, nastva. Od tej reguly zdarzaja sie jednak wyjatki, por. kél-mas, bai-mé, bar-nis, kau-niis, dir-va. NEOPIERWIASTKI LITEWSKIE NA -$- | 105 czasownikowe nalezace do tych samych podstaw stowotworczych. Tak np. obok kirslas, interpretowanego zwykle *kirt-slas, są werba kirsčioti i kirsnoti, a im nie sposob przypisač struktury *kirt-čioti, *kirt-noti. W wypadku czasownikéw urabianych neosufiksami ze sktadnikiem -d-, kirsdinéti, kifsdinti, atsikirsdyti, nie jest prawdopodobne, zeby grupa [zd] na szwie morfologicznym wywodzita si¢ ze zdysymilowanej grupy *t-d. Prošciej jest przyjac¢ tu osnowe kirs- jak w inf. kirsti i antycypacyjne udzwigcznienie s spowodowane dotaczeniem sufiksu na -d- (por. mėsdamas «= mesti); odpowiednie nomen kirslas naturalniej jest ujac jako kirs-las niz jako *kirt-slas. Takie deverbativa, jak kąsčioti, kqslioti, kąsnoti pokazuja samogloske a, ktora mozliwa jest tylko przed spirantem, por. inf. kąsti. To od razu wyklucza rekonstrukcje ze zwarta zębową, *kand-cioti, *kand-lioti, *kand-noti, i zaleca raczej analizę kds-cioti, kds-lioti, kds-noti; odpowiednie nomen kąsnis tatwiej wywodzi si¢ z kas-nis niz z *kand-snis. 5. Derywaty czasownika ėsti tworza nastepujacy szereg: és-dinéti és-dinti és-terti és-ena és-ka es-lis és-nos ės-nūs ės-tūvai ės-tūvas Jest oczywiste, že w calej tej serii osnową jest neopierwiastek ės- i že ten zostat wyabstrahowany z formy infinitiwu és-ti (< *ėt-ti < *éd-ti). Neopierwiastek nadaje tej serii autonomię morfologiczną w ten sam sposéb jak pierwiastek prymarny ėd- w stosunku do serii derywacyjnej éd-inéti ėd-inti edz-ioti éd-a éd-éjas éd-éne ed-rus édz-ios 6. Jesli teraz z serii és- wylacza si¢ forme éslits i przypisuje si¢ jej osnowę éd- (por. *éd-slus u Skardziusa 1943: 166), to trzeba stwierdzi¢, ze jest to chwyt interpretacyjny, ktory nie liczy si¢ z faktem, ze derywacja dewerbalna korzysta w jezyku litewskim nie z jednej, lecz z dwoch osnow: éd- i és- (starszej i mtodszej). Wzigwszy to pod uwage, porzucimy koncepcje sygmatycznych sufiksow prymarnych -sl-, -sr-, -sm-, -sn- przy osnowach na -1-/-d-. Zastapimy ja poj¢ciem neopierwiastka zakonczonego segmentem 106 | WOJCIECH SMOCZYNSKI s wywodzącym się ostatecznie z dysymilacji zwartej zgbowej w formie infinitivi (-s-ti < *-t-ti). Ten neopierwiastek przybiera takie same sufiksy jak pierwiastek prymarny z etymologicznym -s- w wyglosie, por. dla przyktadu ės-ena jak dvės-ena (do dvėsti, dvėsė) lub tįs-ena (do tįsti, tįso), gies-mė jak ges-mė (do gėsti, gėso), ės-tūvai albo vers- tuvė jak praus-tuvé (do praūstis, praūsės), kąs-čioti jak blės-čioti (do blėsti, blėso). 7. Juž pobiežny przegląd stownika akademickiego (LKŽ) utwierdza nas w przekonaniu, ze niemal každemu pierwiastkowi zakonczonemu zwartą zębową towarzyszy neopierwiastek na -s-, wynikly z reanalizy infinitiwu na -sti. Z reguly jest on udokumentowany kilkoma derywatami, nominalnymi i/lub werbalnymi, por. és- w § 5. Niekiedy jednak tylko pojedyncza formacja pochodna jest dowodem na istnienie neopierwiastka. Tak jest np. przy gaiis-mas «= gaūsti, gos-lūs «= gosti, kiés-vas «= kiesti, mes-tinis <= mėsti oraz triz-na (< *tris-na) <= tristi. Podobnie jak pierwiastki prymarne rowniez neopierwiastki podlegaja zréznicowaniu apofonicznemu, mianowicie przybieraja one formę stopnia o: obok bris- (bristiné) jest bras- (brasta, brasva), obok mis- (misa) jest mais- (maistas), obok kirs- (kifslas, kirscioti) jest kars- w izolowanym sb. karsa. 8. Dalsze zrodla neopierwiastkow na s. Takie przyklady, jak bals-vas «= bdlsta (inf. balti), vyks-mas «= vyksta (inf. vykti) sugeruja, ze etymologiczne praesens na -sta- zostalo zreinterpretowane jako prs. na -ta- oparte 0 osnowę na -s-, bdls-ta, vyks-ta; podobnie biis-ena zaktada prs. biis-ta (zob. § 11). — Osnowa takich derywatow, jak dés-cioti, dés-lioti, dés-ena itp. thumaczy si¢ najlepiej przez forme atematycznego prs. dést(i) ‘ktadzie’, ktére na wzor infinitiwow na -sti mogto zostac resegmentowane jako dés-ti (zob. § 12). — Derywaty typu kdusdinti, pjausdinti podlegaja segmentacji ujawniajacej neopierwiastki kaus- i pjaus- w stosunku do pwk. prymarnych kau- i pjau-. Dla wyjasnienia tych neomorfemoéw na -s- trzeba sięgnąč do formacji intensywnych na -styti i uznač, ze ich segment s zostat pojety jako wezel morfologiczny i zinterpretowany jako pierwotny styk *s-s: kaustyti = *kaus-sty-, pjaustyti =*pjaus-sty- (§ 13). 9. Zbior neopierwiastkow na -s- przedstawia si¢ nizej w podziale na cztery grupy, odpowiednio do zréznicowania formacji, ktore staly si¢ punktem wyjscia dla morfologicznej resegmentacji. Sa to: 1. infinitiwy na -sti, 2. praesentia na -sta, 3. atematyczne praesentia na -sti, 4. intensiva na -styfi. 10. Resegmentacja infinitiwoéw na -s-ti NEOPWK. DERYWAT ZRODLO NEOPWK. PWK.PRYMARNY aus- aus-dinti austi aud-, dudzZiu, dudziau ataus-dyti austyti “ 5 Przez degeminację z *aus-styti. baus- bels- bes- bils- bris- brįs- draus- tė Skardžius (1943: 206): *baud-smė. Skardžius (1943: 203) wymienit wšrėd wyrazow na -smas, jak bėg-smas, rėk-smas, verk-smas. NEOPIERWIASTKI LITEWSKIE NA -s5- | 107 aus-tuvė baus-lys baus-mė'“ baus-tūvė bels-mas bėls-telėti bėls-terėti bels-tūkas bes-čioti bės-telėti bes-tūvas bes-tūkas bils-čioti bils-dėnti bils-mas" bils-noti bris-noti bris-terti bris-tinė brįs-telėti draus-dinėti draus-mė draus-tinis draustyti*" draus-tojas draus-tūvės ės-dinėti ės-dinti baūsti bėlsti bėsti bilsti, bilsta bristi'® bristi, brista" draūsti ėsti '® Stopniem o do bris- jest bras-, zob. nižej § 10.1. baud-, baudziu, baudžiaū beld-, béldziu, béldziau bed-, bed, bedžiaū bild-, bilda bred- / brid-, bredu, bridaii brind-, pribrindo draud-, draudziu, draudziai éd-, édu, édziau Jeszcze przed zmiana pralit. *inS w lit. iS praesens *brin-sta otrzymato insercje welarna: > brinksta. Nastepnie forme te resegmentowano jako brink-sta, czego $wiadectwem jest prt. brinko i inf. brinkti. W ten sposob neopwk. brink- ‘brzgknac, nabrzmiewac, pęcznieč' stat si¢ synonimem neopwk. brįs-. * Przezdegeminacj¢ z *draus-styti. 108 | WOJCIECH SMOCZYNSKI és-ena’' ės-ka** ės-lūs* ės-nos ės-nūs** ės-terti *es-tus> ės-tūvai ės-tūvas gas- gas-cioti išsigąsti gand-, išsigandai gas-dinti nuogąs-lūs** išgąs-tis gaus- gaūs-mas gausti gaud-, gaudzin, gaudziai geis- geis-las geist geid-, geidziu, geidziau geis-lits geis-mas pageis-tojas gels- gels-vas® gelsti, gelsta gelt-, pagelto girs- girs-las™ girsti, išgirsta gird-, išgirdo girs-mas gys- gys-mas gysti, gysta® gyd-, pragydo glaus- glaus-mė glaūsti glaud-, glaudžiū, glaudžiau glaus-nūs 21 Wediug Skardžiusa (1943: 234) jest to derywat z suf. -sena. Por. jednak és-ena z derywatami na -ena od pierwiastkow zakonczonych etymologicznym -s-: dvés-ena <= dvesiū, dvėsiaū, dvés-ti; tisena <= tįstū,tįsaū, tisti. * Skardzius (1943: 124): *éd-ska.— Adi. ėskūs a. éskus sa raczej derywatami na -us od sb. éska 'apetyt' nizeli formacja dewerbalna *éd-skus, jak cheiat Skardžius (1943: 124). Por. tez ésk-ena « éska. Skardžius (1943: 166): *ėd-slūs. * Skardzius (1943: 225): *éd-snus. ® Formacja * ės-tūs zostata przeksztalcona przez insercje k w *ékstits, nastgpnie przez zmiang ks > kš w ėkštūs ‘wybredny w jedzeniu; stabowity’. Forma u SkardZiusa (1943) nie uwzgledniona. * Skardzius (1943: 166): *gand-slus. ** Skardžius (1943: 377): *gelt-svas. ** Skardžius (1943: 163): *gird-slas. Por. w § 12 giesmé od prs. atemat. giest(i). 1 w glos- gos- gręs- graus- griaus- gris- grus- NEOPIERWIASTKI LITEWSKIE NA -s- | 109 glaus-tyti(s)™ priglaus-tojas glos-nūs glosti glos-telėti glostyti“' gos-lūs** gosti gręs-tūvas grėsti graūs-mas** grausti graus-tinis griaūs-mas gridusti griaus-tinis gris-dinti gristi gris-lai grįs-mas gris-tas gris-tinis grįs-tojis grūs-lys grūsti grūs-mė grūs-tas grūs-tinė griis-tis griis-tinė grūstyti“* grus-tiukas grūs-tūkė grūs-tūvas grūs-tuvė grūs-tūvis grus-tuvys * Przez degeminacje z *glaus-styti. 31 glostinis, z kolei glosty-ti prowadzi do glosty-dinti. 166): *god-slus. 33 Warianty: gratizmas, gratidzmas. * Przez degeminacje z *griis-sty-. glod-, glodziu, glodziau god-, godziu, godziau grend-, gréndziu, gréndziau graud-, graudzia, graude griaud-, gridudzia, griaudė grind-, grindziu, grindziau grūd-, griidu, grūdau Przez degeminację z *glos-styti. Alternatywna metanaliza glost-yti wytwarza neopwk. glost-: glostinėti, * Derywaty: goslduti 'gosliam, geidulingam būti", goslyba “gašlumas, geidulingumas’. Skardžius (1943: 110 | WOJCIECH SMOCZYNSKI gurs- gurs-tas® gursti, gursta gurd-, gurdo gurs-teréti jaus- jaūs-ena jausti Jaut-, jaucin, jauciai jaus-lūs S117 36 jaūs-mas jaus-me kais- uzkais-dinti kaisti, kaista kait-, pakaito kais-las®’ kais-ra kas- kds-cioti*® kąsti kand-, kdndu, kandau uzkgs-dinéti kas-dinti kąs-lioti kąs-nis/-nys kąs-noti kąs-telėti keis- keis-dinėti keisti keit-, keičiū, keičiaūi keis-ena kėis-lioti keis-mas keis-tinis keis-tinys kęs- apkęs-dinti kėsti kent-, kenčiū, kenčiaū kės-mas kės-terėti kės-terti kės- kės-čioti kėsti kėt-, kėtū, kėtaū keséti® kés-las* 3 Skardžius (1943: 322): *gurd-smas. 3% Skardžius (1943: 203): *jaut-smas. 37 Skardžius (1943: 163) wymienia ten wyraz w grupie formacji z suf. -sla-. 3% Por. starsze iteratywy oparte o kand-, kandyti i kandzioti. ¥ Przez degeminacje z *kés-séti. Por. versėti s. v. vers-. “ Tuwyjatkowo Skardžius (1943: 163) si¢ waha: „gali būti kilęs iš *kés-slas ir *kes-las, plg. kėsintis“. NEOPIERWIASTKI LITEWSKIE NA -s- | 111 kies- kiés-vas*! kiesti, kiesta* kiet-, sukieto, uzkieto Kirs- kirs-cioti kirsti kert- / kirt-, kertū, kirtaii atsikirs-dinėti nukirs-dinti atsikirs-dyti kirs-las* kirs-mas kirs-ne kirs-noti kirs-tas* kirs-teléti kirs-teréti kirs-tinas kirs-tis kirs-tojas kirs-titkas kirs-tuvas krés- krės-čioti krėsti kret- / krét-, krečiū, krėčiaū krės-dinėti krės-noti krims- krims-čioti krimsti kremt- / krimt-, kremtū, krimtaū“ krims-dinti krims-ėti krims-lė krims-nis krims-noti krims-teléti krims-telti krims-tukas kris- kris-dinéti kristi krit-, krintū, kritaii kris-dinti #1 Skardžius (1943: 377): *kiet-svas. 42 Podstawa derywacji j jest vb. denominativum urobione od przymiotnika sufiksem -sta-. Tak jak kiės-vas "twardawy' objašniają się rowniez adi. balsvas ‘biatawy’ „gelsvas *žoltawy', juosvas ‘czarniawy’, melsvas ‘sinawy’, raūsvas ‘r6zowy’, žalsvas ‘zielonawy’, žilsvas ‘siwawy’. Skardžius (1943: 377) i Otrębski (1965: § 121) niestusznie postulują dla calej tej grupy sufiks -svas. 43 Skardžius (1943: 164): *kirt-slas. — Wariant kerslas jest wtorny; wokalizm zostat wyréwnany do prs. kentū (Skardžius I. c. postuluje *kert-slas, tj. derywacje od osnowy praesentis, co mato prawdopodobne). * Wariant kerštas jest wtorny; wokalizm zostat wyréwnany do prs. kertūt. “Jest réwniez odpowiedni neopwk. na stopniu 0, zob. nizej krams-, § 10.1. 112 |] WOJCIECH SMOCZYNSKI kris-las*® kris-liai kris-noti kris-teléti leis- leis-dinéti léisti leid-, /čidžiu, léidau lėis-dinti léis-dyti | -dyti léis-ena léis-teleti léis-tereti léis-terti leis-tiniai leis-tiniai leis-tojas apléis-tojas*’ leis-tuvas lies- lies-mas liesti liet-, liečiū, liečiaiū lies-telėti lies-tūkas lis- lis-dinéti lįsti lind-, lendū, lindaū nulįs-dyti lis-ena* mels- mels-dinti melsti meld-, meldžiū, meldzian mels-ena mels-mas uzmels-tojas mels-tuvé mes- / mez- mes-ciot*’ mesti met-, metu, meciaii mes-dinéti ismes-dinti mes-dyti mes-liava™ * Skardžius (1943: 164): *krit-slas. Te starolitewskie wyrazy por. z klaus-tojas SD* 372 «pytacz, percontator, rogator» do klausiu, klausti. Por. wyzej przypis do és-, ésena. To obok starszego iteratywu mécioti (*mėt-iū-), jak i mėtyti. Co do stopnia wzdhuzonego por. lot. mėtat ‘rzucac, miotac’ i cs. vamétati, pométati. Sufiks -liava wyabstrahowano z formacji mésliava "pora wozenia nawozu w pole’, mianowicie w tym momencie, gdy zostata ona odniesiona do vb. mésti, méZiu *gnoi¢, nawozič'. Pod wzgledem 49 50 NEOPIERWIASTKI LITEWSKIE NA -s- | 113 meéz-liava mes-muo“' mės-telėti mės-terėti mes-tūvai mes- mes-tinis mis- mis-a** pers- peérs-teleti pers-tuvai pirs- pirs-cioti pirs-kius pirs-kus™ pirs-la | -la pirs-nis pirs-noti pirs-teléti pirs-teréti pirz-nius®’ laus- laiis-mas p p plaūs-tas““ plaustyti““ plės- plės-enos 5 54 wm 58 59 mest misti pėrsti *pirsti, *pirsta plausti plėsti ment-, menčiū, menčiai mit-, mintū, mitai“ perd- / pird-, pėrdžiu, pérdziau™ perd- / pird-, *pirdo™ plaud-, plaudžiu, plaudžiau plet- / plėt-, plečiū, plėčiaū etymologicznym jest mésliava derywowana sufiksem -iava od sb. mėšlas ‘gnoj, mierzwa' < mėš-las; wyraz ten byt drw. od inf. mésti, nie zaš od pwk. mėž-, jak to sugerowat Skardžius (1943: 164) przez rekonstrukcje *mėž-slas. Na wzOr stosunku més-ti :: mėš-liava pojawily się rozmaite formacje analogiczne, por. nėšti = nėšliava, vėšti = vėšliava (wtornie vėžliava ), riūkti = rinkliava. Wariant do met-muao, częšciej pl. mėt-menys 'osnowa w tkaninie’. ‘wyciag ze stodu, brzeczka, z ktorej za pomoca fermentacji wyrabia się piwo'. Zgodne z fot. misa. Por. neopwk. mais-, o formie stopnia o domis-, § 10.1.. Co do stopnia zanikowego pird- zob. nižej neopwk. pirs-. Co do stopnia e zob. wyžej neopwk. pers-. Stopien zanikowy widač w pirdinti, pirdžioti oraz w nominach pirda, pirdalas, pirdūnas,pirdžius. Paralelna budowe pokazuje smirs-kus <= smirs(ti), zob. nizej. Skardžius (1943: 124) odtwarza jednak *pird-skus. Z sonoryzacji *pirs-nius (sufiks jak w sūs-nius <= susti). Paralela: triznius s. v. tris-. Skardžius (1943: 226) odtwarza *pird-dnius (sufiks taki nie istnicje!) Skardzius (1943: 321): *plaud-tas. Przez degeminacje z *plaus-styti. 114 | WOJCIECH SMOCZYNSKI išsiplės-ena plės-mas plūs- plūs-čioti plūsti, plūsta plūd-, plūdo“ plūs-ena plūs-mas“ plūs-telėti plūs-terėti pras- pripras-dinėti prasti prat-, prantū, prataū atpras-dyti supras-dyti pras-ena pras-lūs pras-ma pras-mas pras-mé us- us-nis?? ūsti ut-, puntū, putaii p p p p p Pp pūs-tas pustyti® pūs- piis-Cioti® pūsti put- / pūt-, pučiū, pūčiaū pūs-dinti pūs-dyti piis-1é% piis-lioti pūs-lys pūs-noti pūs-terėti ras- ras-dinėti rasti rad-, randū, radaū 60 61 62 63 65 ras-dinti ras-dytis ras-lūs** ras-mė Obok tego jest neopwk. plūst- : plūst-ėti, -a, -ėjo, plūstburnis ‘kas plūsta, koneveikia, nepraustburnis’. Przy zatoženiu ekspresywnego skrėtu plūs- > plus- možna by tu jeszcze zaliczyč plus-čioti ‘chodzié bez celu, walgsac si¢’ (= plūs-čius ‘len, obibok, walesa’). Skardžius (1943: 221): *put-snis (tak samo Otrebski 1965: 170). Przez degeminacje z *pus-styti. Por. starsze piicioti < *piit-ia-. Skardžius (1943: 170): *pūt-slė. Skardžius (1943: 166): *rad-slus. NEOPIERWIASTKI LITEWSKIE NA -s- | 115 res- / rés- rés-vas resti ret-, renta, réto rés-vas®’ rés-me® res- rés-dinti resti rent-, renciu, renciau res-tinis res-tojas®’ ries- ries-Čiūoti riesti riet-, rieciu, rieciaii ries-mé’° riés-mas riés-tas ries-tinis ries-tuvas riés-vas’' ris- ris-dinti risti rit-, ritū, ritaii ris-tas ris-vas ris-tuvai ris-tuvas rus- rus-nus’? rusti rud-, rund, rudaii ris-vas’? sés- sés-lys sėsti séd-, sėdu, sėdau ses-lus™ ses-tas pasés-té” siaus- siaus-dinti siausti siaut-, siauciu, siauciau siaus-lus 7 Skardžius (1943: 377): *rét-svas. Skardžius (1943: 206): *rét-smé. — Por. stopien wzdtuzony rét- w rétmé a. rétma ‘rzadkie miejsce (w lesie)’, rétis ‘rzeszoto, sito z duzymi otworami’ (zwane tez retasis), rétys ‘cziowick malomowny". Obok res- istnieje neopwk. rgst-: rąstas. Wyabstrahowano go z intens. *rgst-yiti <= *rgs-styti (osnowa rés- ti). 7 Skardžius (1943: 206): formacja na -smė. "1 Skardžius (1943: 377): *riet-svas. '* Skardzius (1943: 225): *rud-snus. 7 Skardžius (1943: 377): *rud-svas. "* Skardzius (1943: 166): *séd-slus. s Skardžius (1943: 331): *paséd-sté albo *paséd-té. 116 | WOJCIECH SMOCZYNSKI siaūs-mas siaus-teleti siaustyti’® siaus-tuvas sius- sius-lūs siūsti siut-, siuntū, siutaii siūs-mas sius-na sius-ta sius-tas sius-teleti sius- siūs-dinti" siūsti siunt-, siunčiū, siunciaii siųs-lys siųs-tinis siųstyti 5 siųs-tūvas skaus- skaūs-dinti skaūsti, skaūsta skaud-, skaūda, skaudžiū skats-mas™ skaus-noti skers- skers-dinti skersti skerd-, skerdžiū, skerdziau skers-tojas skers-tuves® skés- skės-čioti skėsti sket- / skėt-, skečiū, skėčiai skės-noti skės-telėti skės-tinis skės-tūvas skirs- skirs-ena skirsti, skirsta skird-, skirdo skirs-kelė skirs-mas skirs-nis **— Przez degeminację z *siaus-styti. 7 Oboktegosiuntinėti. "* Przez degeminację z *siųs-styti. ™ Skardžius (1943: 204) wymienit wšrėd wyrazow na -smas, por. wyžej uwagę do bilsmas. Wtorną osnowę skers- widač jeszcze w sb. skerstujis albo skerstūjis 'ostatni miesiac w roku, grudzien'; objašnienie formantu nasuwa jednak trudnošci. NEOPIERWIASTKI LITEWSKIE NA -$- | 117 skirs-nus skirs-teléti® skles- sklés-tas sklesti sklend-, sklendziu, sklendziai skros- skros-dinti skrosti skrod-, skrodziu, skrodziau skros-tinis skros-tojas skros-tūvas skurs- skurs-dinti skursti, skursta skurd-, skurdo skurs-na** skurs-nas®? skurs-nūs** skus- 1 skus-cioti skūsti skud-, skunda, skūdo skus-tereti skus- 2 nuskus-dinti skūsti skut-, skutū, skutaū skūs-terti skūs-tis skus-tojas skus-tūkas skus-tūvas skųs- apskųs-dinti skųsti skund-, skūndžiu, skūndžiau skųs-mas skųs-tis skųs-tojas slys- slys-čioti slysti, slysta slyd-, slydo slys-dinti slys-mas slys-tereti smirs- smirs-dinti smirsti, smifsta smird-, pasmirdo® 8 Z metanaliza prs. skirsta jako skifst-a są natomiast zwiazane drw. skirsč-iotis,skirst-ė, skirst-yti, skirst- ūkas, skirst-us. 2 Skardžius (1943: 220) wymienit wšrėd wyrazow z sekundarnym sufiksem -sna, jak lup-sna, kup-sna, liep-sna. % Skardžius (1943: 219): *skurd-snas. *“ Skardžius (1943: 225): *skurd-snus. * Zob. nizej neopwk. na stopniu 0: smars-, § 10.1.. 118 | spaus- spraus- spręs- svies- WOJCIECH SMOCZYNSKI smirs-noti smirs-teléti smirs-telti smirs-teréti smirs-kus® spaus-dinéti spausti spaus-dinti spaus-ena spaiis-mas spaus-muo spaus-tai | spaūs- spaus-teleti spaus-tereti spaustyti®’ spaus-tojas spaus-tukai spaus-tuvai spaus-tuve spraus-lé sprausti spraus-mas spraus-mé spraus-muo sprdaus-tas spraus-tukas spraus-tuvai*® sprés-dinti sprésti sprés-ena spréz-lis® sprés-mas spres-tuvai spres-tuvas svies-dyti sviesti r 90 svies-tas ** Por. wyžej pirs-kus. *' Przez degeminację ze *spaus-styti. 8 Od pwk. praus- ‘my¢ (si¢)’, z etymologicznym -s- spaud-, spaudžiu, spaudziau spraud-, spraudziu, spraudžiau sprend-, spréndziu, spréndziau svied-, sviedziu, sviedziau , jest odpowiednio praustuvė a. praustūvė ‘miednica’. % Ze *spres-lis, z sonoryzacja grupy sl jak w mézliava < més-liava (zob. s. v. mes-/mez-), kremzlė obok kremslé ‘chrzastka’ (neopwk. krims- / krems-). “ Otrebski (1958: § 471): *svied-tas. svys- w sus- šveis- švies- tris- NEOPIERWIASTKI LITEWSKIE NA -s- | 119 svies-teléti svies-tiné svies-tynes svys-teleti svysti, svysta svys-tereti sus-dinti susti Sus-tiniai Sus-tinis sus-tukai šveis-Čiūoti šveisti šveis-dinti šveis-tinis nusveis-tojas šveis-tūkas šveis-tūvas šveis-tūvė švies-a"' sviesti sviés-as Svies-dinti Svies-dyti svies-e švies-ėti šviės-inti | -inti Sviés-is svies-tuvas Svies-ulys Svies-uma Svies-umas švies-Ūs triz-na *tristi “I Skardžius (1943: 310): *sveit-sa. 92 svyd-, svydo šut-, Sunt, Sutaii Sveit-, Sveiciu, Sveiciai Sviet-, Svieciu, šviečiai trid- / tried-, *trindū, *tridaii; wtornie frystu < *trind-stu, trydau, trysti” Whrew Skardziusowi (1943: 219) wyraz trizna *biegunka; osoba na nia cierpiaca’ nie moze byč wyprowadzony z prototypu *trid-dna z tej prostej przyczyny, ze skladnik -dna nie pojawia si¢ jako sufiks w zadnym wyrazie litewskim. Bardziej naturalny bedzie tutaj wywod trizna z praformy trisna, mianowicie przy uwzglednieniu antycypacyjnej sonoryzacji sn > zn. To nieregularne zjawisko fonetyczne dokumentuja takie paralele, jak z jednaj strony uoznai < uésnai, nuolaiznits < nuolaisnits, z drugiej strony grazmé < grasmé, gratizmas < graūsmas, juozmué < juosmuo. Formacja *tris-na tak się ma do inf. tris(ti) jak sius-na do 120 | WOJCIECH SMOCZYNSKI vers- vers-Ččiūkas versti vert-, verciu, verciait vers-dinéti vers-dinti pérvers-dyti vers-ena versėti?“ vers-las vers-mas vers-tuvė ves- ves-dinėti vėsti ved-, vedū, vedžiaū vės-dinti ves-dyti vės-imas | -ima ves-tūvės vės- vés-a vėsta, vesti véd-, védo 9 7 94 9: br vės-čioti atvės-dinėti vės-dinti atvės-inti vės-ulys ves-uma ves-umas Vės-Ūs žais- 1 Zais-las* žaisti ‘bawiC się* zaid-, žaidžiū, Zaidzian Zais-mas Zdis-tojas zais- 2 Zais-tis®™ žaisti ‘lepi¢ z gliny’ zaid-, žaidžiū, žaidžiau" Zaiz-de sits (ti) oraz jak džiūs-na do džiūs(ta) i stlit. duos-na do prs. atemat. drios(ti). — Drw. triznius ‘osoba cierpiaca na biegunke’ sprowadza sie do *tris-nius. Ze i tutaj chodzi o wtérna sonoryzacje¢, przekonuje nas paralela w postaci pirznius ‘pierdzioch’ z *pirs-nius, to do pirs- <= *pirsti (zob. wyzej). Por. sūsnius od sūsti. Inaczej Otrebski (1965: § 298), gdzie proponuje si¢ praformy *trid-snius i *pird-snius, z sufiksem sygmatycznym, ktory jednak trudno uznac za stary i/lub prymarny. Przez degeminacje z *vers-séti. Por. wyzej kėsėti s. v. kés-. Skardžius (1943: 164): *Zaid-slas. ‘miejsce przy piecu chlebowym, przypiecek’ (LKZ,, 88). Pokrewnym wyrazem jest tu Zaidas ‘ognisko kowalskie’. Gwarowe žaisti ma si¢ do liter. Ziésti ‘lepi¢, formowaé z gliny’ w przyblizeniu tak jak gwar. žaisti ‘rani¢’ ma si¢ do Zeisti ‘ts.’ Z uwagi na stopien 0 mozna žaisti, žaidžia interpretowac jako czasownik quasiprymarny, tj. taki, ktory ustalit si¢ na miejscu iteratywu *Zaidyti, odmieniajacego si¢ w praesens z suf. -ia-: žaidžia (por. slit. typ prs. mokia do mokyti, rédzia do rodyti, Otrebski 1965: § 639). NEOPIERWIASTKI LITEWSKIE NA -$- | 121 žaiz-dė"' žaiz-ra Zaizdra®® žis- žįs-Ččioti žįsti žind-, žindu, žindau žįs-dinti žįs-lioti žįs-loti žįs-tūkas žos- Zos-Cioti Zosti zod-, žodžiu, Zodau Zos-las Zos-mé”’ Zos-te 10.1. Dodatek: formacje na stopniu o bras- bras-ta bristi bred- / brid-, bred, bridaii bras-tas'" bras-va bras-tva bras- brgs-a™ brésti, brésta brend- / brind-, pribréndo, pribrindo brgs-va'" brgs-tva gais- gais-as *gisti, *gysta““* *gied- / gid-, por. giédras, gaidrus "T Wariant wyrazu Zais-tis ( LKZ, 90). Da się on wywiešč z *Zais-té przez okazjonalna sonoryzacje w pozycji po i. To samo odnosi si¢ do wyrazu žaizda albo Zaizdé ‘rana’, < *Zais-ta/-1¢ <= gwar. Zais(ti) ‘ranic’. ‘ognisko kowalskie’, szerzej znane jako masc. Zaizdras (LKZ,. 90-91). W Zaizra mamy do czynienia z formacja na -ra- od inf. žais(ti), tj. *Zais-ra. Od wypadku takiego, jak kais-ra <= kaisti (zob. wyzej) odroznia nasz przyklad udzwigcznienie s (co do tego por. sprézlis s.v. spres- oraz trizna s.v. tris-). Mlodszym wariantem jest natomiast Zaizdra, pochodzaca z udžwiecznienia *Zaistra < *Zais-ra (-t- epentetyczne jak np. w gaistras ‘tuna na niebie’, po udzwigcznieniu: gaizdras). Catkiem inaczej Skardžius (1943: 301): *Zaid- dras, z fikcyjnym sufiksem -dra- (wariant Zaizra nie zostal w tym kontekscie uwzgledniony). W monografiach S. Ambrazasa (1993, 2000) nie znajduj¢ wyrazow Zaizra, Zaizdra, Zaizdras (ani tez kaisra, sprézlis, trizna, gaizdras). * Skardzius (1943: 206): *žod-smė. '® Przy obu tych derywatach na -f- méwimy o stosunku apofonicznym bras- <= bris-. Brak formacji intens. Thrastyti wyklucza mozliwos¢ analizy įbrast-a, thrast-as. 0 Skardžius (1943: 310): *brand-sa. 102 Skardžius (1943: 378): *brand-sva. Skardžius (1943: 310): *gaid-sas. Wyrazowi litewskiemu odpowiada fot. gaiss ‘powietrze’. Prs. *gysta mozna rozumie¢ jako odnowienie starego prs. infigowanego (*gind-sta <= *ginda ‘rozjasnia si¢, wypogadza si¢’) w paraleli np. do išvysta (*vind-sta <= *vinda ‘spostrzega, zauwaza’), gdzie vys- stanowi osnowe dla stopnia o vais-, zob. nizej vaiskus. 9. > 122 | WOJCIECH SMOCZYNSKI gais-ra' gais-ras'" gais-us gars- gars-as girsti, išgirsta gird-, girdi, išgirdo gars-inti gars-inti gars-mas'" kars- kars-a'"® kirsti kert- / kirt-, kertū, kirtaii krams- krams-cioti'" krimsti kremt- / krimt-, kremtū, krimtai'’ krams-éti krams-lé kramz-lé'" krams-lys krams-lus krams-noti krams-oti krams-telzti | -telti krams-tereti kramstyti'? krams-tiukas krams-us las- lgs-ta listi lend- / lind-, lendu, lindari ląs-tas"“ ląs-tis lais- lais-čioti léisti leid-, léidzZiu, léidau lais-dinti '"% Budowa jak kaisra < kais(ti), zob. wyzej s.v. kais-. 106 Skardžius (1943: 301): *gaid-sras. 07 Skardžius: (1943: 203): *gard-smas. Skardžius (1943: 310): *kart-sa. Co do apofonii por. nizej narsa, tamsa, vėsa oraz brąsa s.v. brgs-. 109 Obok tego kram-cioti 'kąsač; przezuwac’. Zdaniem Skardziusa (1943: 519) krdms-cioti derywowano sufiksem -ioti od wykrzyknika krdamst. — Jesli kogos nie przekonuje derywacja krams- od krims- formy infinitivi, to moze sięgnąč do intensivum kramstyti, by droga reanalizy *kram-sty- wydoby¢ zen potrzebny neopierwiastek (paralele na to wymieniono nizejw § 13). "0 Por. wyzej ncopwk. krims-. "1 Wariant udzwigczniony, por. wyzej spręzlis. "2 Przez degeminacje z *krams-sty- <= krims-. Por. tot. kramstit ‘mit den Zihnen etw. EBbares zu erlangen suchen, greifen, haschen nach etw.; zugreifen, stehlen’. 5 Skardžius (1943: 321): *land-tas. mais- mas- nars- smars- švais- NEOPIERWIASTKI LITEWSKIE NA -s- | 123 lais-va'"* lais-vas'’ laistyti'' laizdyti mais-tas “S sumastyti'"’ nars-a'* nars-as smadrs-as'' svais- a'* svais-cioti Svais-inti svais-yti švaistyti ** svais-us vais-kus'> 3126 vars-na vars-mas misti mesti sunirsti, -nirsta smirsti, smirsta švisti išvysti, išvysta versti, virsti 11. Resegmentacja form praesens na -s-ta NEOPWK. bals- 114 DERYWAT bals-vas"" PRS. NA -sta balsta stlit. ‘patac ogniem’ (DP). Pisownia fonetyczna dla lais-dyti. mit-, mintu, mitai met-, metū, meciaii nert- / nirt-, nirto smird-, pasmirdo Sviet- / Svit-, šviečiū; svintu'> vyd-, išvydo vert- / virt-, verčiū; virstu FORMA PRT., INF. bal-, balo, balti Skardžius (1943: 378): *laid-sva.— Co do stopnia o przy sufigowaniu -va por. kalva od kéltis, narva od kéltis, narva od nérti, sparva od spirti. 5 Skardžius (1943: 377): *laid-svas. 6 Przez degeminacje z *lais-sty- <= léis-. Skardžius (1943: 321): *mait-tas. Por. wyzej neopwk. w formie stopnia zanikowego mis-. ‘splesc, skręcič, zmotac’, przez degeminację z *mas-sty- <= mes-. Por. métmenys ‘osnowa w tkaninie’. 120 Skardžius (1943: 310): *nart-sa. 21 Por. wyzej nars-as <= nirs(ti). Skardžius (1943: 310): *smard-sas. 122 Skardžius (1943: 310): *svait-sa. Por. nizej gais-ma ‘Spiew’ od gies-ti 3 os. ‘Spiewa’ (pwk. gied-), § 12. Przez degeminacj¢ z *Svais-sty-ti <= svies-. Budowa jak pirs-kus <= pirs(ti), smirs-kus <= smirs(ti), zob. wyzej. Skardžius (1943: 124): *vaid-skus. Co do stopnia o por. vaidinti, vaidéntis, vaidilas, vaiduoklis. 126 Skardžius (1943: 220): *vart-sna. " — Por. nizej Zals-vas do Zdlsta. 124 | WOJCIECH SMOCZYNSKI bus- bits-ena biista'® bū-, būvo, būti džiūs- džiūs-kis džiūsta džiū-, džiūvo, džiūti džiūs-la džiūs-na džiūs-na džiūs-nas'* girs- girs-Čioti girsta ger- / gir-, apgiro, girti X? irs-nOti Y' „lao girs-telti links- links-ėti linksta lenk- / link-, linko, linkti'* links-mas links-né links-nis links-oti links-té links-tinis links-tis mis- imjst-i'> *mista < *min-sta min-, *mino, *minti pamįst-i* 3135 mįs-lė rūks- rūks-ena rūksta * ruk-, rūko, rūkti 12% Obok bits- jest neopwk. būst-, ktėry wyabstrahowano droga reanalizy prs. bii-sta jako biist-a. Por. takie derywaty, jak biist-as, biist-iné, stlit. būst-imas DP, biist-imé DP. — Gdy w pewnym momencie rozwojowym būsena zacz¢to kojarzy¢ z būti zamiast z biista, pojawila si¢ segmentacja bii-sena (jest ona zgodna z obecnym poczuciem jezykowym). Pojawia si¢ w tej grupie rowniez wokalizm (ekspresywnie) skrocony: džiūsas, dziusna, dziusnis, džiūsnius, džiusra, džiūsris. Segment -s- nalezy w kazdym razie uwazac za presufiksalny, jak w osnowie synchroniczne;j džiūs-ta. Inaczej S. Ambrazas (1993: 125, 133), ktory operuje sufiksami sygmatycznymi -sn- i -sr-. 130 apgirti ‘upié sig’, pragirti ‘rozpié sig, stac się pijakiem’ (LKZ,, 350-351). 131 Skardžius (1943: 220), kt6ry przemilcza obecnoSé girs-cioti i girs-telti, ttumaczy girsnoti jako girsn-6ti, tj. czasownik denominatywny od *gir-sna ‘picie’. 132 Por. nizej neopwk. lanks-, § 11.1. 133 Inf. ‘zgadna¢, odgadnac (zagadke)'. 154 Inf. ‘zadac zagadke’. Z tego inf. na -sti wyabstrahowano pwk. mjs-, widoczny w prs. mjsa ‘zgaduje zagadki’. Por. Aš myst mįslę. Mįsles beminsant radau. Nebus dorai, jei neimjsi. AS pamįsčiau, ans anctiktum. Zob.LKZ,, 284, gdzie jednak podano falszywe formy na prs.: mincia albo minsia i na prt.: minté (brak dla nich okazowych zdan). 135 O allomorfie na stopniu 0 zob. nizej s.v. mgs-, § 11.1. 13 Paralelna reanaliza rūkst-a (prs. na -a-) generuje neopwk. ritkst-, widoczny w takich formacjach, jak ritkst-éti (kaminas ritkstéja)), ritkst-énti (ritksténa pirtis), ritkst-otas (diena ritkstota). — Gdy w pewnym momencie rūksena zaczęto Kojarzy€ r rizkti zamiast z rūksta, pojawila si¢ segmentacja rizk-sena. 129 NEOPIERWIASTKI LITEWSKIE NA -5- | 125 rūks-ėti rūks-mas rūks-noti sprogs- sprogs-ena sprogsta" sprog-, sprogo, sprogti sprogš-ena S sprogs-mas “ tims- tims-ras'“" timš-ras ** *timsta | tėmsta tem- / tim-, sutėmo, témti'*' ūks- ūks-mė'** ūksta ūk-, ūko, ūkti ūks-na ūks-nė ūkstyti ** vyks- vyks-mas vyksta vyk-, vyko, vykti vyks-nis vyks-telėti žals- žals-ganas žalsta žal-, žalo, žalti žalz-ganas žals-telėti žals-telti | -terti Zals-vas'® zils- žils-ganas žilsta žil-, žilo, žilti žils-telėti žils-terėti 57 Gdyw pewnym momencie sprogsena zaczęto kojarzyč ze sprogti zamiast ze sprogsta, pojawita się nowa segmentacja sprog-sena. 8 Okazjonalna zmiana [ks] > [kš]. 9 Obok tego sprog-mé ‘pusta, nieporosta krzakami przestrzen'. 140° Por. gais-ras od *gis(1i), kais-ra od kais(ti). Skardžius (1943: 301) analizuje ten wyraz jako tim-sras. Uderza pominigcie tirisras w monografii S. Ambrazasa (1993: 132-133) (sufiksy -(s)ra, -(s)ris). "1 Skoro segment s wymienionych derywatow pozostaje w zwiazku z metanaliza formacji praesens na -sta-, (= *tims-ta, *téms-ta), to staje pod znakiem zapytania zwiazek form lit. tamsa i tirisras z pie. tematem na *-es-/-s-. Por. wed. tamas-, loc. sg. tamasi ‘w ciemnosci’, fac. temere ‘po omacku’, wed. tdmisrah *ciemnosc’, o czym blizej Smoczynski (2001: 106). 142 ERE es 365, z okazjonalna zmiana msr > msr. — Oprocz tims-, ktore zaktada obecnos¢ prs. ingresywnego *fim-sta ‘zmierzcha si¢’ do témti, mamy jeszcze dwa dalsze neopierwiastki: tems- (zob. nizej tamsa, § 11.1) itemst- (por. témsta ‘zmierzch, mrok’). Polegaja one na dwutorowej metanalizie (nowego) prs. témsta: jako téms-ta albo jako témst-a. 43 Skardžius (1943: 206): itk-smé od ūkti. “+ Przez degeminacj¢ z *ūks-sty-. 45 Skardžius (1943: 377) uwaza za drw. denominalny z suf. -svas od žalias ‘zielony’. 126 | WOJCIECH SMOCZYNSKI žils-terti žils-vas!1*6 11.1. Dodatek: formacje na stopniu 0 lanks- lanks-čioti'“*" linksta lenk- / link-, linko, linkti'* lanks-mas lankstyti ** mąs- mąs-lė5? *mista <*min-sta min-, *mino, *minti mąs-lūs (wtornie misti) mąstyti“ tams- tams-a'> *timsta | témsta tem- / tim-, sutémo, témti'>> 11.2. Wypadki szczegolne na -§ nirs- jako neopierwiastek do nirt-: įniršta, nirso, nirsti ‘wzia¢ si¢ do czegoš zazarcie, z zaciekloscia; stac si¢ zawzigtym; rozochocic si¢’. Paradygmat ten polega na formie prs. jnifsta (prt. -nirto, nirsti ts.), w ktorej doszto do fonetycznego zastgpstwa rs przez rs. širš- jako neopierwiastek do Sird-: prt. šifšo sktania do analizy prs. šifšta jako formacji na -ta: širš-ta. Grupa rs pochodzi tu ze zmiany rs. Dany neopwk. jest wigc wariantem do Sirs-, por. širsta < *Sirdsta, Sirdo, širsti ‘rozgniewac sie, rozsierdzi¢ si¢’ (denom. od širdis ‘serce’). 12. Resegmentacja form praesens atematycznego na -s-ti NEOPWK. DERYWAT PRS. NA -sfi FORMA PRT., INF. dés- dés-cioti dėst < désti dė-, dėjau, dėti '46 Skardžius (1943: 377) uwaza za drw. denominalny z suf. -svas od žilas ‘siwy’. “7 Alternatywne tlumaczenie: *lankst-ia-, iter. od neopwk. lankst- jak w lankst-yti. 188 Por. wyžej neopwk. links-. 14% Synchronicznie moze byč oceniane jako *lanks-styti <= liūks(ta). Diachronicznie: lankst-yti, tj. derywat iteratywno-kauzatywny na stopniu 0 do osnowy linkst- jak w prs. intrans. liūikst-a (<= link-sta). 150 Por.z KZ, 893-894: Užminsiu dabar tokią mąslę, kad nei vienas neatspésta. Minu minu masle, katė veža pūslę. 1! Przynajmniej w znaczeniu ‘zgadywac zagadki' pochodzi przez degeminację z *mąs-sty- <= mįs(ti) ‘zgadywac’ (zob. wyžej neopwk. mįs-). Por. Aš mąstau, ar neįminsiu, kas tą padarė. Misles mąsto. Mąstykime mįsles. Natomiast mąstyti w znaczeniu “myšleč, rozmyšlač' moze wywodzič się z *man-styti <= menū, minti ‘pamigtac’. 152 Pomija się tu takie formy, jak tamsinti, tamstioti, tamsūs, poniewaz sa to derywaty od tamsa. — Stosunek tams- <= tims- | tems- jest podobny do krams- <= krims- / krems- (zob. wyzej). Dla abstractum na -ū nasuwaja si¢ jako paralele dwie formacje utworzone od inf. na -s(ti): kars-a <= kirsti, nars- a <= nirsti. — Skardžius (1943: 310) analizuje tam-sa ze wskazaniem na tėmti jako osnowe. 3 Por. wyzej neopwk. tims-, tirsras, § 11. NEOPIERWIASTKI LITEWSKIE NA -s- | 127 dés-ena dés-lés des-li dés-lioti dés-ni'** duos- dūos-ena dūost < dūosti““ duo-, daviaū, duoti duos-lūs duos-na duos-nis duos-nus'*® gais- gais-ma"’ giest < giesti gied-, giedu, giedoti gies- gies-ena'>® giest < giesti'® gied-, giedu, giedoti . 7160 gies-mė' gies-noti 13. Resegmentacja czasownikow na -styti NEOPWK. DERYWAT CZASOWNIK NA -Styti PWK. PRYMARNY kaus- kaus-dinti kaustyti = *kaus-sty- kau-, kauju, kauti kaus-ena'® kaiis-té | -tė'**? nars- nars-la narstyti = *nars-sty-'" ner-, neriū, nérti 154 Obok dés- istnieje neopwk. dést-: désteléti, déstinéti. Wyabstrahowano go z intens. dést-yti <= dé-styti (osnowa dėti). Gdy w pewnym momencie diiosena zaczgto kojarzyč z inf. diūoti zamiast z prs. atematycznym diiost(i), pojawita si¢ nowa segmentacja diio-sena. % Obok duos-istnieje neopwk. duost-: duost-eléti, diiost-urti. Wyabstrahowano go z intens. diiost-yti <= diio- styti (osnowa duoti). ‘Spiew, Spiewanie’ (u Dowkonta, LKZ, 35). Morfem gais- stanowi allomorf na stopniu o do gies- jak w gies-ti 3 0s. ‘Spiewa’ (zob. nizej gies-mé § 12). Derywacje ai <= *ei, lit. ie ilustruje np. stosunek Svais-a < švies(ti), šviečiū. Obok tego mamy starszy allomorfizm gaid- :: gied- , por. gdida ‘melodia, such muzyczny’, gaidas daw. ‘Spiewak’, gaidys ‘kogut’ jako derywaty pierwiastka gied-, giedu, giedoti *Spiewac’. Skardžius (1943: 234) wymienil ten wyraz w grupie formacji na -sena, wraz z ei-sena, j6-sena oraz dug- sena, bég-sena. Por. wyzej gysmas od gysti, gysta, § 10. 190 Skardžius (1943: 206): *gied-smé. — Paralela z pierwiastkiem na -s-: ges-mé ‘ledwo tlacy si¢ zar’ <= géso, gesti. “1 Gdy w pewnym momencie kausena zaczęto kojarzyč z kauti zamiast z kaustyti, pojawila si¢ nowa segmentacja kdu-sena. 2 W znaczeniu ‘skrzynka z narzedziami do kucia koni’. Mozliwa tez analiza kaust-ė i przynaleznos¢ do ncopwk. kdust-, to z resegmentacji kau-styti jako kdust-yti. 155 157 158 159 193 Alternatywna metanaliza *ndrst-yti wytwarza neopwk. narst-, ktory widac w narst-as albo panarst-is “bicz, rzemienna częšč bata, to co sie przytwierdza do biczyska’, pandrsta ‘botago sunarstymas. kad būtų trumpesnis; narplė, narstas’ (LKZ | 325). 128 | WOJCIECH SMOCZYNSKI panars-la'** nars-lai pjaus- pjaus-dinti pjaustyti = *pjaus-sty- pjdaus-ena'*® sklas- sklgs-ta *sklgstyti = *sklgs-sty- sklgs-tas sklgs-tis'® sklgs-tuvas spas- spąs-lai 9“ spąstyti = *spąs-sty- spds-nos spras- sprds-tis'® sprastyti = *sprds-sty- uos- uos-le' uostyti = *ios-sty- uos-lys uos-lis uos-nai uos-tai tios-teleti SKROTY adi. —adiectivum gwar. — gwarowe inf. — infinitivus neopwk. — neopierwiastek prs. — praesens prt. — praeteritum pwk. — picrwiastek sb. — substantivum suf. — sufiks vb. —verbum 164 S. Ambrazas (1993: 98): sufiks -sla-. 165 z intens. pjdust-yti <= pjau-styti (osnowa pjauti). 166 segmentacja pjau-sena. 197 Skardžius (1943: 330): *skland-stis albo *skland-tis. '** Skardžius (1943: 164): *spand-slai. 199 Skardžius (1943: 330): *sprand-stis albo *sprand-tis. pjau-, pjaunu, pjauti sklésti, sklendziu, sklendzian spésti, spéndziu, spéndziau, por. iter. spandyti sprésti, spréndziu, spréndziau, por.iter. sprandyti uosti, uodžiu, uodžiau Obok pjaus- istnieje neopwk. pjaust-: pjaust-inti, pjaust-inėti, pjaust-iklis, pjaustinys. Wyabstrahowano go Gdy w pewnym momencie pjausena zaczęto kojarzyč z pjauti zamiast z pjaustyti, pojawila się nowa "* Wyraz nie uwzgledniony u Skardžiusa (1943: 163) ani u S. Ambrazasa (1993: 99). NEOPIERWIASTKI LITEWSKIE NA -s- | 129 ZRODLA LKZ — Lietuvių kalbos žodynas 1-XX, Vilnius 1941-2002. DP — CZESLAW KuDZINOWSKI, Indeks-stownik do „Daukšos Postilė“ 1-2. Poznan: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, 1977. (Seria Filologia battycka, 2.) SD* - Dictionarium trium linguarum ... [3 wyd.], Vilnae M.DC.XLII. Cytowane za K. PAKALKA (red.), Pirmasis lietuviy kalbos Zodynas. Vilnius: Mokslas, 1979. BIBLIOGRAFIA AMBRAZAS, S. 1993: Daiktavardziy darybos raida 1. Lietuvių kalbos veiksmaZodiniai vediniai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. AMBRAZAS, S. 2000: Daiktavardžių darybos raida 2. Lietuvių kalbos vardažodiniai vediniai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. OTREBSKI, J. 1958, 1965: Gramatyka języka litewskiego 1. Wiadomošci wstgpne. Nauka o gloskach. 2. Nauka o budowie wyrazow, Warszawa: Panstwowe Wydawnictwo Naukowe. SKARDŽIUS, P. 1943: Lietuvių kalbos žodžių daryba, Vilnius: Lietuvių mokslų akademija. Lietuvių kalbos institutas. (Wznowione w reprodukcji fotograficznej jako t. 1 wydawnictwa Pranas Skardžius, Rinktiniai raštai, red. Albertas Rosinas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1996.) SMOCZYNSKI, W. 2001: Jezyk litewski w perspektywie poréwnawczej, Krakow: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellonskiego. (Baltica Varsoviensia, 3.) Wojciech Smoczynski Gauta 1003 11 20 Uniwersytet Jagiellonski Zaktad Jezykoznawstwa Indoeuropejskiego al. Mickiewicza 9/11, PL-31-120 Krakow [email protected]