Lith. “šiẽnas”, OChSl. “sěno” ‘hay’ and IE “*kei-” ‘to lie’

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLIX (2003), 1–3 Lith. šiẽnas, OChSl. sěno „siano” i IE *kei- „leżeć” ROMUALDAS J. APANAVIČIUS Vilnius Lith. šiẽnas i OChSl. sěno „siano” tradycyjnie łączy się z greckim (Hesych.) κοινά· χόρτος; dotąd jednak nie zaproponowano wiarygodnej etymologii. W niniejszym artykule sugeruje się związek z rdzeniem IE *kei- „leżeć”. W artykule tym proponuje się nowe wyjaśnienie pochodzenia Lith. šiẽnas, Latv. siens oraz jego słowiańskich kognatów: OChSl. sěno, Rus. сено, Serb.-Cr. sijeno, Pol. siano (Vasmer 1987: 601). Most authors dealing with these words (Trautman 1923: 297; MEIII 1927–1929: 859; Pokorny 1959: 610; Fraenkel 1965: 980; Vasmer 1987: 601 etc.) merely repeat Per Persson’s (1893: 257) suggestion according to which Lith. šiẽnas, OChSl. sěno could be related to Gr. (Hesych.) κοινά· χόρτος; Grass’ (<*koi-no-, possibly neuter plural). Persson wrote: “Über die wurzel von κοινά, lit. szēnas, abg. sěno möchte ich nicht entscheiden” (“As to the root… I would not like to commit myself”) and he repeated the idea of Fick and Brugmann according to which the words under discussion could be connected with OInd. syānā- ‘trocken geworden’, śinā- ‘geronnen’, though Persson thought that the meaning ‘hay, grass’ could not be old. Būga (1959: 170) reconstructs Balt. *šěina-n (according to him OChSl. sěno < IE *koino-m would correspond to Lith. *šainas). Karulis (1992: 177) supposes that the word for ‘hay’ corresponds to an IE root *kei- underlying colour terms such as Lith. šyvas, šėmas ‘grey (of a horse)’. Przytoczone poniżej dane pozwalają zrekonstruować bałtosłowiański archetyp *šeina | šaina (rodzaj nijaki). Odpowiedniości fonetyczne wskazują na nagłosowe *ś-, które przejawia się w Lith. šiẽnas, a w szeregu zapożyczeń bałtycko-fińskich występuje jako h- < *ś- (Fin. heinä, Est. hein, Veps. hein, Vot. einä i SEst. hain, Liv. āina, Sam. suoid’ne; por. Thomsen 1891: 223; Būga 1959: 170; Stang 1966: 54). Tę samą odpowiedniość obserwujemy w Fin. herne „groch”, pochodzącym od bałtyckiego wyrazu poświadczonego w Lith. žirnis „to samo”. Możemy wyróżnić dwa refleksy wokalizmu rdzenia, mianowicie -ei- i -ai-, sądząc z danych dotyczących zapożyczeń bałtycko-fińskich (por. Fin. heinä, Est. hein w przeciwieństwie do SEst. hain, Liv. āina), jak również staro-cerkiewno-słowiańskiego sěno < *šaina. Poświadczone formy bałtyckie, Lith. šiẽnas i Latv. siens, nie dostarczają danych o pierwotnym dyftongu, ponieważ litewskie i łotewskie ie może również pochodzić od *ai: por. Lith. dievas „Bóg”: Fin. taivas, Est. taevas „niebo”; Lith. piemuõ „pasterz”: Gr. ποιμήν, Fin. paimen „pasterz” itd. To 2 | ROMUALDAS J. APANAVIČIUS upoważnia nas do przyjęcia, że obie formy (*šeina i *šaina) mogły współistnieć w dawnych dialektach bałtyckich i słowiańskich (choć nie obie w tym samym dialekcie). OChSl. šeno i Fin. heinä wskazują na bałtycką końcówkę rodzaju nijakiego *-a (por. Fin. silta: Lith. tiltas „most”, OPr. assara-n, Rus. озеро: Lith. ežeras „jezioro”), omawianą przez Mažiulisa (1970: 84–87). Analiza słowotwórcza pozwala wyodrębnić rdzeń *šei-/šai- oraz przyrostek -na-, jak w Lith. bérnas, Latv. bèrns, Got. bairns „dziecko”: IE *bʰer- „nieść” (Gr. φέρω, Lat. ferre, Goth. bairan itd.). Proponuję tu przypuszczenie, że Lith. šienas i OChSl. šeno wywodzą się z ie. rdzenia czasownikowego *kei- „leżeć, liegen”. IE kei- „leżeć, liegen” jest poświadczony w większości języków IE: Hitt. kitta(ri), Olnd. setē, Gr. κεῖται „liegt”; z sufiksem m-: OIr. coim „lieb”, Goth. haims „Dorf, Flecken”, Lith. šeima (> Fin. heimo), Latv. sàime, Rus. семья „rodzina”, OPr. caymis, Lith. kãimas „Dorf”, kiẽmas, Latv. ciems „Dorf, Versammlungshaus”; z sufiksem uo-: Olnd. sévah „traut, freundlich, lieb, wert”, Lat. civis „obywatel”, Goth. heiwa-frauja „Hausherr”, OHG. hīwa „Gattin”, Latv. sìeva „Weib” (Pokorny 1959: 539–540; Rix 2001 s. v.). Przegląd wyrazów bałtyckich wywodzących się z ie. rdzenia *kei- „leżeć, liegen” (bez uwzględnienia Lith. šienas i OChSl. šeno) podają Mažiulis (1993 s. v. caymis; 1993 s. v. keytaro) oraz Toporov (1980 s. v. caymis). Argumentacja, którą mogę przedstawić na poparcie tej hipotezy, opiera się na następujących przesłankach semantycznych. (i) Do powyższych przykładów możemy dodać Lith. šiekstas, šieksta „drzewo lub krzew leżący w wodzie” (LKŽₓᵢᵥ 735–737), Latv. sieksts, sièksta (< *šei-sta-) (Karulis 1992: 176–177), które również można wiązać z ie. *kei- „leżeć, liegen” i które wykazują pewne podobieństwo do Lith. šienas pod względem modelu słowotwórczego. (ii) Goth. hawi, Germ. Heu, Engl. hay, Swed. hö „siano” oraz Germ. heuen, Engl. hew, Swed. hugga „kosić siano” wywodzą się z pragerm. *kau-i/u-o- „to, co skoszono, to, co należy skosić” (Onions 1966: 431, 439), które można wywieść z ie. *keh₂u- „ciąć, schlagen” (Rix e.a. 2001 s. v.). Jeśli przyjmiemy, że to, co zostało ścięte, leży, można ustanowić związek semantyczny między pragerm. *kau-i/u-o- „tym, co skoszono, tym, co należy skosić” a bałt. (lub bałtosł.) *šeina/šaina; w takim razie można by spróbować powiązać to drugie z ie. *kei- „leżeć, liegen”. Plemiona germańskie mogły wyobrażać sobie siano jako trawę, która została skoszona (i dlatego leży na ziemi), podczas gdy dawne plemiona bałtyckie (i słowiańskie) mogły wyobrażać je sobie jako trawę, która po skoszeniu leży (por. Lith. pjauti šieną „kosić siano” oraz kirsti rugius „żąć żyto”). Oczywiście takie porównanie wymagałoby większej liczby paraleli typologicznych z innych języków. Jeśli chodzi o Gr. (Hesych.) κοινά „trawa, siano”, można by założyć podobne pochodzenie i strukturę (*koi-no- od ie. rdzenia *kei- poświadczonego w 1 Użycie różnych czasowników na określenie „koszenia siana” i „żęcia żyta” wskazał mi Prof. Vytautas Mažiulis (p.c.). LITH. šienas, OCHSL. sēno ‘HAY’ AND IE *kei- ‘TO LIE’ | 3 Gr. κεῖται), ale z drugiej strony podobieństwo do wyrazów bałtyckich i słowiańskich może również wynikać z czysto fonetycznej i semantycznej zbieżności. SKRÓTY LIV – Lexikon der indogermanischen Verben. Die Wurzeln und ihre Primärstammbildungen. Pod kierunkiem H. Rixa, przy współpracy wielu innych osób, opracowali M. Kümmel, T. Zehnder, R. Lipp, B. Schirmer. Drugie, rozszerzone i poprawione wydanie opracowali M. Kümmel i H. Rix, Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert Verlag, 2001. LKŽ – Słownik języka litewskiego I–XX, Wilno, 1941–2002. ME – Kārļa Mīlenbacha latviešu valodas vārdnīca I–IV. Zredagował, uzupełnił i kontynuował J. Endzelīns, Rīga, 1923–1932. REFERENCES Būga, K. 1959: Rinktiniai raštai 2. Sudarė Z. Zinkevičius, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Fraenkel, E. 1965: Litauisches etymologisches Wörterbuch 2, Heidelberg: Carl Winter. Karulis, K. 1992: Latviešu etimoloģijas vārdnīca 2, Rīga: Avots. Mažiulis, V. 1970: Baltų ir kitų indoeuropiečių kalbų santykiai (deklinacija), Vilnius: Mintis. Mažiulis, V. 1993: Prūsų kalbos etimologijos žodynas 2, Vilnius: Mokslas. Onions, C.T. 1966: The Oxford Dictionary of English Etymology. Edited by C. T. Onions with the assistance of G. W. S. Friedrichsen and R. W. Burchfield, Oxford: University Press. Persson, P. 1893: Etymologisches. Beiträge zur Kunde der indogermanischen Sprachen (Bezzenbergers Beiträge) 19, 257–283. Pokorny, J. 1959: Indogermanisches etymologisches Wörterbuch 1, Bern–München: Francke. Stang, Chr. S. 1966: Vergleichende Grammatik der baltischen Sprachen, Oslo–Bergen–Tromsø: Universitetsforlag. Thomsen, V. 1891: Beröringer mellem de finske og de baltiske (litauisk-lettiske) sprog, København: Kongelige Danske Videnskabernes Selskab. Toporov, V. N. 1980: Прусский язык. Словарь, I–K. Москва: Наука. Trautmann, R. 1923: Baltisch-Slawisches Wörterbuch, Göttingen: Vandenhoeck und Ruprecht. Vasmer [Фасмер], M. 1987: Этимологический словарь русского языка 3, Москва: Прогресс. Romualdas J. Apanavičius Gauta 2003 10 30 Laisvės pr. 42–159, 04341 Vilnius, Lietuva