Lith. “šiẽnas”, OChSl. “sěno” ‘hay’ and IE “*kei-” ‘to lie’

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLIX (2003), 1-3 Lit. šienas, ОСІ. ѕёпо ‘siano’ i IE *kei-‘leżeć’ ROMUALDAS J. APANAVICIUS Wilno Lit. šiēnas i OChSI. ѕёпо ‘siano’ tradycyjnie łączy się z greckim (Hesych.) roa „6otoz”, lecz jak dotąd nie zaproponowano żadnej wiarygodnej etymologii. Sugeruje się tu związek z praindoeuropejskim rdzeniem *keito ‘leżeć’. W artykule tym zaproponowano nowe wyjaśnienie dla lit. šiēnas, łot. siens i jego słowiańskich odpowiedników ОСҺ]. séno, ros. сено, serb.-chorw. sijeno, pol. siano (Vasmer 1987: 601). Większość autorów zajmujących się tymi słowami (Trautman 1923: 297; ME,, 1927-1929: 859; Pokorny 1959: 610; Fraenkel 1965: 980; Vasmer 1987: 601 itd.) jedynie powtarza sugestię Perssona (1893: 257), zgodnie z którą litewskie šiēnas, OChSI. séno mogłoby być spokrewnione z gr. (Hesych.) xotva ‘убртос; trawa’ (<*koi-no- -, być może liczba mnoga rodzaju nijakiego). Persson napisał: „Uber die wurzel von xowd, lit. szénas, scsł. „séno mēchte ich nicht entscheiden” („Co do rdzenia... nie chciałbym się opowiadać po żadnej stronie”- ), a następnie powtórzył pogląd Ficka i Brugmanna, według którego omawiane słowa można powiązać z Olnd. syānd-„- wyschnięty”, šīnd-„ścięty (o płynie)”, choć Persson uważał, że znaczenie „siano, trawa” nie mogło być archaiczne. Būga (1959: 170) rekonstruuje bałtyckie *šeina-n (według niego OChSI. séno < IE *koino-m odpowiadałoby lit. *šainas). Karulis (1992: 177) przypuszcza, że słowo oznaczające „siano” odpowiada praindoeuropejskiemu rdzeniowi *keileżącemu u podstaw takich określeń barwy jak lit. šyvas, šēmas „szary (o koniu)”. Przytoczone poniżej dowody pozwalają zrekonstruować bałtosłowiański archetyp *seiпа | saina (rodzaj nijaki).;Korespondencje fonetyczne wskazują na nagłosowe *$, które przejawia się w lit. šienas i występuje w szeregu bałtycko-fińskich zapożyczeń jako h-< *§- (fin. heind, est. hein, weps. hein, wot. eind i południowoestoński hain, liw. aina, sam. suoid'ne; por. Thomsen 1891: 223; Buga 1959: 170; Stang 1966: 54). Tę samą odpowiedniość obserwuje się w fin. лете ‘głowa’, pochodzącym od bałtyckiego słowa odzwierciedlonego w lit. žirnis 'to samo'. Można wyróżnić dwa odruchy wokalizmu rdzenia, mianowicie -eii -ai-, o ile możemy sądzić na podstawie świadectw bałtycko-fińskich zapożyczeń (por. fin. heind, est. hein w przeciwieństwie do południowoestońskiego hain, liw. aina), a także staro-cerkiewno-- słowiańskiego ѕёпо < *$аіпа. Zaświadczone formy bałtyckie lit. šiēnas, łot. siens nie dostarczają żadnych dowodów na temat pierwotnego dyftongu, ponieważ litewskie i łotewskie ie może również wywodzić się od *ai: por. lit. diévas ‘Bóg’: fin. taivas, est. taevas ‘niebo’, lit. piemuo ‘pasterz’: gr. хоту, fiń. paimen ‘pasterz’ itd. To 2 | ROMUALDAS J. APANAVIČIUS upoważnia nas do założenia, że obie formy (*<еіпа i *šaina) mogły współistnieć w dawnych dialektach bałtyckich i słowiańskich (choć nie obie w tym samym dialekcie). OChSI. sėno i fiń. heind wskazują na końcówkę rodzaju nijakiego bałt. *-a (por. fiń. silta: lit. tiltas ‘most’, OPr. assara-n, ros. озеро: lit. ēžeras ‘jezioro- ’), co omówiono w Mažiulis (1970: 84-87). Analiza derywacyjna ujawnia rdzeń *$ei-/šaii przyrostek -naas w lit. bērnas, łot. bērns, goc. bairns „dziecko- ”: IE *b'er-„nieść” (gr. ёро, łac. ferre, goc. bairan itd. ). Chciałbym tutaj zaryzykować stwierdzenie, że lit. šiēnas, scs. séno wywodzi się od praindoeuropejskiego rdzenia czasownikowego *kei-„leżeć, liegen”. IE kei-‘leżeć, liegen’ jest poświadczone w większości języków IE: hitt. kitta(ri), stind. seté, gr. xeīrau ‘leży’; z przyrostkiem m: stirl. соіт ‘еб’, goc. haims ‘Dorf, Flecken’, lit. šeima (> fin. heimo), łot. saime, ros. семья „rodzina”, OPr. caymis, lit. kdimas „wieś”, kiémas, łot. ciems „wieś, dom zgromadzeń”, z sufiksem uo: Olnd. ševdh „таш, przyjazny, kochany, drogi’, łac. civis „obywatel- ”, goc. heiwa-frauja „gospodarz”, ОНС. hiwa „małżonka- ”, łot. siēva „kobieta” (Pokorny 1959: 539-540; Rix 2001 s.v.). Przegląd bałtyckich słów wywiedzionych z praindoeuropejskiego rdzenia *kei-‘leżeć, liegen’ (bez wzmianki o lit. šiēnas, stind. séno) podają Mažiulis (1993 s. у. caymis; 1993 s. у. keytaro), Toporov (1980 s. v. caymis). Argumentacja, którą mam do przedstawienia na poparcie tej hipotezy, opiera się na następujących rozważaniach semantycznych. (i) Do powyższych przykładów moglibyśmy dodać lit. šiekstas, šieksta „drzewo lub krzew leżące w wodzie” (ЕК2... 735—737), łot. sieksts, siēksta (< *$ei-sta-) (Karulis 1992: 176-177), które również można by powiązać z praindoeuropejskim *kei-‘leżeć, liegen’ i które wykazują pewne podobieństwo do lit. šienas pod względem ich modelu derywacyjnego. (ii) gockie hawi, niem. Неи, ang. hay, szw. дӧ ‘siano’ i niem. heuen, ang. леу, szw. hugga ‘kosić siano’ wywodzą się z pragermańskiego *kau-i/u-o-- ‘to, co jest cięte, to, co ma być cięte’ (Onions 1966: 431, 439), które można wywieść z praindoeuropejskiego *keh u-‘ciąć, schlagen’ (Rix i in. 2001 5. i n.). Jeśli zaś przyjmiemy założenie, że to, co jest cięte, leży, można ustanowić związek semantyczny między pragermańskim *kau-i/u-o-- ‘to, co jest cięte, to, co ma być cięte’ a bałtyckim (lub bałtosłowiańskim) *seina/ Saina, i w takim przypadku moglibyśmy spróbować połączyć to drugie z praindoeuropejskim *kei-‘leżeć, liegen’. Plemiona germańskie mogły wyobrażać sobie siano jako trawę, która została skoszona (a zatem leży na ziemi), podczas gdy plemiona starobałtyckie (i słowiańskie) mogły wyobrażać je sobie jako trawę leżącą po skoszeniu (por. lit. pjauti šieną ‘kosić siano’ i kirsti rugius ‘kosić żyto’). Oczywiście takie porównanie wymagałoby większej liczby paraleli typologicznych z innych języków. Jeśli chodzi o gr. (Hesych.) xowa ‘trawa, siano’, można by założyć podobne pochodzenie i strukturę (*koi-no od rdzenia ie. *keir odzwierciedlonego w i Użycie różnych czasowników dla ‘koszenia siana’ i ‘koszenia żyta’ wskazał mi prof. Vytautas Maziulis (p.c.). LIT. šiēnas, OCHSL. ѕёпо ‘SIANO’ I IE. *kei-„LEŻEĆ” | 3 Gr. xeīrat), lecz z drugiej strony jego podobieństwo do wyrazów bałtyckich i słowiańskich może również opierać się na zwykłym zbiegu fonetycznym i semantycznym. SKRÓTY LIV — Lexikon der indogermanischen Verben. Die Wurzeln und ihre Primärstammbildungen. Pod kierownictwem Н. Rixa, przy współudziale wielu innych, opracowali M. Küm­mel, Т. Zehnder, К. Lipp, В. Schirmer. Drugie, rozszerzone i poprawione wydanie opracowane przez M. Kimmela i Н. Rixa, Wiesbaden: Dr. Ludwig Wydawnictwo Reichert, 2001. LKZ -Słownik języka litewskiego 1-XX, Wilno, 1941-2002. МЕ -Słownik języka łotewskiego Karla Mūlenbacha 1-1V. Zredagował, uzupełnił i kontynuował J. Endzelīns, Ryga, ODNIESIENIA BUGA, К. 1959: Pisma 1923-1932. zebrane 2. Opracował Z. Zinkevičius, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. i FRAENKEL, Е. 1965: Litauisches etymologisches Wörterbuch 2, Heidelberg: Carl Winter. KARULIS, K. 1992: Łotewski słownik etymologiczny 2, Ryga: Avots. Mažiuris, V. 1970: Вайц ir kity indoeuropiečių kalbų santykiai (deklinacija), Wilno: Mintis. MaAŽIULIS, V. 1993: Pruski słownik etymologiczny 2, Wilno: Mokslas. ONIONS, С. Т 1966: Oxfordzki słownik etymologii języka angielskiego. Pod redakcją C. T. Onionsa, przy współudziale G. W. S. Friedrichsena i R. No. Burchfield, Oxford: University Press. PERSSON, P. 1893: Etymologisches. Beitrage zur Kunde der indogermanischen Sprachen (Bezzenbergers Beiträge) 19, 257-283. POKORNY, J. 1959: Indoeuropejski słownik etymologiczny 1, Berno-Monachium: Francke. STANG, CHR. S. 1966: Gramatyka porównawcza języków bałtyckich, Oslo-Bergen-- Troms9: Universitetsforlaget. THOMSEN, V. 1891: Beroringer mellem de finske og de baltiske (litauisk-lettiske) sprog, Kobenhavn: Kongelige Danske Videnskabernes Selskab. Tororov, V. N. 1980: Łruski język. Словарь, I-K. Москва: Наука. TRAUTMANN, К. 1923: Słownik bałtycko-słowiański, Getynga: Vandenhoeck und Ruprecht. VASMER [FASMER], M. 1987: Etymologiczny słownik języka rosyjskiego 3, Moskwa: Progress. Romualdas J. Apanavičius Otrzymano 2003 10 30 Laisvės рг. 42-159, 04341 Wilno, Litwa