Janina Švambarytė, Giedrė Čepaitienė. „Zanavykų šnektos žodynas“ I (A–K)

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA L (2004), 139–147 RECENZJE Reviews SŁOWNIK GWARY ZANAWYCKIEJ I, A–K. AUTORKI TEKSTU JANINA SVAMBARYTĖ, GIEDRĖ CEPAITIENĖ. REDAKTORZY ALDONAS PUPKIS (REDAKTOR NACZELNY), KLEMENTINA VOSYLYTĖ. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2003, 830 s., ISBN 5-420-01504-8 (tom 1), ISBN 5-420-01505-6 (wydanie całościowe- ). Nasze dawne pisma i gwary, jak nauczał Juozas Balčikonis, są najważniejszym materiałem do różnorodnych badań, rozstrzygnięć i rozważań. Taki był cel LKŽ — niemal cały materiał, co podkreśla się także w pracach wielu badaczy. Obok LKŽ zaczęły ukazywać się również słowniki gwar. Jeden z największych — Słownik gwary zanawyskiej, którego pierwszy tom ukazał się w 2003 roku (autorki tekstu: Janina Švambarytė, Giedrė Čepaitienė, redaktorzy: Aldonas Pupkis i Klementina Vosylytė). Materiały zbierało liczne grono różnych pracowników kultury, zwłaszcza studentów lituanistyki — było to niemałe zgromadzenie idealistów, z zapałem zbierających leksykę gwar i opracowujących plan słownika. Przepytano niemało osób, które jeszcze zachowały gwarę, choć do gwar zanawyskich coraz gwałtowniej wdzierają się rzeczy jeszcze niedawno obce gwarze: przyrostek -iniūkas zamiast -inyko, akcentowanie imiesłowów czasu przeszłego dokonanego strony biernej padirbti, palčisti (1. akcent.) według trzeciego wzorca akcentuacyjnego (padirbti, paleisti itd.). Dziwne, że w Žvirgždžičiai, Bajoršaičiai, Ketūrnaujiena nie zauważono silnego cofnięcia akcentowanego e (sė.n'is, m'ė.t'e itd.; w 1954 r. była tu norma). Gwary gwałtownie się zmieniają; wskutek kolektywizacji, melioracji i utraty ziemi nie pozostały silne wiejskie wspólnoty, zdolne przekazywać system gwar z pokolenia na pokolenie. Zresztą leksyka bardzo się zmienia, stara podupada, piśmiennictwo i telewizja wiele rzeczy tłumią, wypierają z użycia. Materiały LKŽ w dużej mierze uzupełniały ten słownik (leksyka to ruchliwa warstwa języka), ale dzieło to opracowano inaczej, podawano wyłącznie formy transponowane, często zmieniano morfologię gwar. To czyni ten słownik dość różnorodnym i niejednolitym. Obok transkrybowanych, obecnie zapisanych zdań, danych Antanasa Tatarė sprzed stuleci i obecnie poddanych literaturyzacji, znajdują się zdania utworzone ze słów języka ogólnego i jakiegoś jednego słowa gwarowego: najczęściej stwierdzano jedynie przyrostek -ininkas, -ė zamiast -inyko, -ės; Przedrostki nuo-, prie-, są-, užwypierały dialektalne nū-, pry-, sū-, až-, žui in., wybierano formy języka ogólnego. (Później, od tomu V, a szczególnie od XI, sytuacja była korygowana. Starano się podawać formy gwarowe transponowane zgodnie z odpowiednikami dźwiękowymi języka ogólnego w gwarach.) Źródłem słownika gwary (dialektu) są ludzie posługujący się gwarą danego regionu, miejscowości, a nawet wsi, urodzeni i wychowani tam oraz mówiący historycznie ukształtowaną gwarą, którą charakteryzuje określony system fonetyki, morfologii, składni i leksyki. W ten sposób, zachowując słownik gwarowy, suda- 140 | RECENZJE Same przez się odpadają przypadkowe rzeczy zasad rymu, brzmiący z radia, teatru czy innych kanałów języka ogólnego i wbijający się do ludzkich głów system języka ogólnego, poszczególne elementy tego systemu. Jeśli opierać się na wszystkich mieszkańcach tego regionu, mówiących jakkolwiek i o czymkolwiek, otrzymuje się innego typu — może jakieś słowniki socjologiczne albo inaczej je nazywać. Słownik gwary Zanawyków jest zbiorem leksyki nieco nietypowego rodzaju. Zwykle leksykografowie dialektów, kierując się różnymi zamierzeniami, opracowują na świecie słowniki pełne, różnicowe (dyferencjalne), a nawet słowniki jednego wieśniaka czy pojedynczego człowieka. W tym przypadku dążono do zgłębienia nie tylko zapisanej leksyki gwarowej, lecz także włączenia przykładów z pism pisarzy i działaczy kultury tego regionu, materiału z innych dzieł językoznawczych (obficie z LKŽ). Włożono wiele wysiłku, ale są też cienie, ponieważ pisarz raczej nie mógł i nie może opierać się wyłącznie na swojej gwarze, potrafi czerpać coś zarówno z języka ogólnego, jak i z innych gwar, może też zostać poprawiony przez wydawnictwo lub redakcję i coś mogło mu zostać wstawione. Obok przykładów z pism Antanasa Tatarėgo, Juozasa Lozoraitisa, Albina Bernotasa, Petronėlė Orintaitė i innych zupełnie nie ma przykładów z pism Jonasa Jablonskisa (a przecież często zaznaczał on zdania i poszczególne słowa skrótem Rg = Rygiskiai, na tej gwarze opierał cały fundament języka ogólnego). To szczególnie nieoczekiwane. Czasami wskutek okoliczności wydawniczych zdarzają się rzeczy zupełnie nieprzewidziane. Ze prasy amerykańskiej prawdopodobnie pracownicy żmudzcy utworzyli słowa dovena, dovenot Bs, a także apmaudas Bs będzie pochodzić; od Żmudzinów za pośrednictwem Petronėlė Orintaitė, która przez dziesięciolecia mieszkała wśród nich, przyjdą słowa apveidus, -i ‘ładny’, atminais ‘czasami’, it (s. 163), forma budynių ‘Sermeny’ (s. 393), garankštis “zmarszczka'; Wschodnich atgozt z pism Orintaitė przemienia się w atgozti. Neologizmy pisarki atgyna ‘obrona’, atgoda ‘odpoczynek’ również trafiły do tego słownika, jak się zdaje. Nie bez powodu; taki sam zapewne będzie również kiauramiegis „płytki sen”, a nawet atkeleivis „przybysz” i tym podobne. Pranas Vaičaitis również zaczerpnął słowa z innych gwar, np.: atžūlas (z żmudzkiej), atpėnč „znowu” i tym podobne. Dialektolodzy, leksykografowie, etnografowie znajdą tu wiele ważnego materiału (podanego w uproszczonej transkrypcji), wyszczególniane słowa są transponowane zgodnie z odpowiedniościami dźwiękowymi w języku ogólnym i nie można czynić żadnych zarzutów znanym językoznawcom tego regionu: Aldonasowi Pupkisowi, Giedrė Čepaitienė, Viliji Sakalauskienė, Arvydasowi Vidžiūnasowi, śp., Józui Pikčilingisowi, Jonasowi Jurevičiusowi i dziesiątkom innych, chyba że niespodziewanie pojawiły się w tekstach języka ogólnego formy dirbt, gilt, gūndyt, gūrktelt (= dirbti, gilti, gūndyti, gūrktelti); jūngas, kūisla (= jūngas, kūisla) itd. Czy należało tu zmieniać tradycyjną taką akcentuację, zaczerpniętą właśnie z gwar zanawyków i Litwinów pruskich, utrwaloną w naszej lingwistyce od czasów Fryderyka Kurszajtisa (niekiedy oznaczenia akcentuacji rzeczowników i zaimków są dość niedokładne). Dziwne, ale w tekście występują bezokoliczniki na -ti, podczas gdy wyróżniono formy, które doświadczyły fonetycznego odrzucenia krótkich końcówek, np. pabambėt — w tekście pabambė-- ti (s. 107), bart —ba.rti (s. 115), bijot —bijoti (s. 136), braižyt —bra.iži“ti (s. 163), dirbt —dirpti (s. 288), girdét —girdėti (s. 393) itd. Każdy opublikowany tekst gwarowy, słownik czy jakakolwiek lista słów ma większe lub mniejsze znaczenie dla historii języka (nawet tak wadliwy i nie wiadomo, jakiego typu oraz jakiej naukowej wiarygodności przedstawionych faktów słownik gwary Daukszów Vita Labutisa, 2003), ponieważ lata bezlitośnie niszczą leksykę i morfologię gwar. Tak wielkie, wielotomowe dzieło, przygotowane przez kilkunastu wybitnych językoznawców, budzi zainteresowanie — będzie się na nim opierać, wyszukiwać fakty do własnych badań, przepisywać do przyszłych tomów LKŽ. Bardzo wyraźnie zaznacza się przenikanie nowych elementów do gwar — słowa audra z żm. audra, abstinenitas, džentelmenas, motininis, -ė, įtaka, įtampa, asmuo, atūskaitinis, etnografinis, a nawet zmiana znaczeń i form „nowicjuszy”, np.: evakūot “przenosić' até: rūsai /evakavo ji: klūona; RECENZJOS | 141 gradirūot "wyrównywać drogę’, kapryzas ‘kłótnia- ’: kapri-zas isé-ju (między nimi dwojgiem); kapela ‘kompania’: visi jie kapela če atvaž'ūodavu...; kapituliūoti "kończyć się': ka-ras kapitul'- @-vu' itd. Autorzy słownika chcieli zapisać wszystkie słowa używane przez mieszkańców całego obszaru dialektu (w ich terminologii: gwary), dlatego odnotowali i przedstawili jako fakty dialektu (gwary) takie profesjonalizmy: Ainosius (s. 21), ale Kaipošiaus nie ma (to nazwa własna, niezwiązana z tym dziełem); akcentas, akcentūot, tragėdija (s. 28), aktorysta (s. 30), stribų bajavas- ®, baraklas, bérmontininkas, blatas, blatytis, -inasi, -inosi, bulanas ‘ułan’, dragiinas ‘taki żołnierz- ’, dramblys ‘ssak trąbowaty’, kaimo kronika (s. 339), džiūnglės “gęsty las’, dZiunglynas ‘t. p.’, jakta (s. 365), gydykla “placówka lecznicza’, gladijolas „mieczyk, taki kwiat“, gramatika, gramatiskas, isdidis ‘gramatyczny znak wykrzyknik’ (neologizm Antanasa Tatarė), posakis opera: vaidino“ (s. 561), naujagimis ‘nowo narodzone (zwierzę- )’, Zarg. joptvajūkas "taka odzież", kibinimat “takie wojskowe przekleństwo“, patarliu (s. 651), ateistų kirké "kościół protestantów' (było tylko 6-k'iec'ubaz'n'i-ce do 1979–1984 r., kiedy przyszło mi odwiedzać tamte okolice), kokliétas ‘kotlet’, kosmosas “statek kosmiczny’, kumpanija “oddział, kompania’ itd. Widocznie w tym przypadku nie wyjaśniono, czym jest „słowo dialektalne”: jest to przecież słowo odziedziczone, używane i zachowane w użyciu przez co najmniej kilka pokoleń, natomiast profesjonalizmy (powiedzmy, używane w tym regionie i w języku ogólnym eigulija, eiguva itd.) są przedmiotem socjologii, faktami mowy, a nie gwary (im lepiej zna się formy międzynarodowych wyrazów języka ogólnego, tym poprawniej się ich używa, na przykład z żmudzkiego l'ep'etiior'ije KrS, KRrv, "ep'etūoreje TRS, PVN ‘ambulatorija' zniknęło bez żadnych pozostałości) — są to słowa chwilowe, których nie odnotowały ani tomy LKŽ redagowane przez J. Balčikonisa, ani ostatnie tomy (od XV do XX). Kwestia łączenia się wyrazów języka ogólnego w dialektach wymaga osobnego zbadania. Kazimieras Būga zauważył w 1920 roku, że Litwini, zaczynając używać nowego litewskiego słowa, często zmieniają jego intonację i miejsce akcentu (zob. K. Būga, Rinktiniai raštai 111 784–789). Jeśli jakiś dialekt używa któregoś z tych zamienników, w końcowych tomach LKŽ (XV–XX) wprowadzono skrót „nj.”, wskazujący na nowość przykładów dialektalnych. Tutaj szczególnie należało to wykorzystać, aby młodsi badacze historii języka i cudzoziemcy nie wyciągali z jakichś słów daleko idących wniosków. (Jesienią 1954 r. Juozas Balčikonis nie zaakceptował od autora tych wersów słowa audra, ponieważ jest to tylko forma „stara” od 5–10 lat, pochodząca z radia i szkół.) Takich form znajdujemy tutaj niemało, bez żadnej uwagi, jakby używanych od wieków. Taka jest wada (2); takiż i ilgainiui, przybyły od Żmudzinów (ilgainiui), przejęty przez użytkowników języka ogólnego ze zmienionym akcentem i wszczepiony Zanavykom (i Kapsom); także kaina (częściej 4., a nie 3. koniugacja akcentowa u nowo uczących się), speigas (język ogólny) (s. 38), speígas wielu gwar północnej Litwy. Trudno zgodzić się z akcentowaniem słów gyvulys, gyvulio (3%), a w całej Litwie lp. dopełn. jest zwierzęcia, gyvolio, a także nauczyciel (mokau przecież, nie mokau!) z akcentowaniem w całym tekście słownika. Zanavykowie w dyftongach i dwugłoskach intonację opadającą przeciągają przez oba człony. Wyjątek stanowią ie, uo: diéna-~ diėną, guolis, guost, nowotwór gurguolé (z powojennego masowego dostarczania kontyngentów), kiėmas i in. Silniejsze, wyraźniejsze akcentowanie tych dyftongów nie wskazuje na taki wyjątek. Chociaż wielu leksykografów uważa zniekształcone użycie wyrazów międzynarodowych za przedmiot niebędący domeną dialektologów (zob. Ownun O. II., Ilpoexr Crosapa pycckux napodusix 2060pos, Mocksa-Jlenunrpan, 1961, 34). * O tym podczas radiowej audycji językowej w 1959 r. obszernie mówił Jonas Kabelka. Ich chłopcy przywozili z Armii Radzieckiej po byłych oficerach całkiem różne rzeczy, brzmiące do dziś na ulicach miast. 142 | RECENZJE Pozostała jeszcze jedna niejasność. Często podaje się jakiś akcent, ale gniazdo wyrazowe tego nie pokazuje, jest to tylko jakby oświadczenie autorów: akiiotas (1, 3) —w tekście tylko lp. mian. ; drdas (3) —również w tekście tego nie widać; tak samo atėjūnas (1), gaiidras (2), a podaje się gandrai (s. 71); bačka (2) trudna do ustalenia; bilietas (3") bez dowodu; także biragas (3), brūzgas (4), daigas (4); daiktas (1) —miejscownik liczby pojedynczej tego nie pokazuje; tak samo jest ze słowem darbas (1); dwusylabowy rzeczownik inkstas w żaden sposób nie może należeć do 3. akcentuacji (to cecha rzeczowników wielosylabowych- ). Zanawykowie zazwyczaj są wzorowymi zachowującymi akcent, i tutaj również dobrze to widzimy. To wartość książki. Oczywiście w tak wielkim dziele, gdy było różnych zapisujących słowa, pracowało wielu ludzi z innych gwar, mogli też nie wszystko dobrze usłyszeć i zapisać, podczas gdy obecnie nasza akcentuacja słabnie. Badacze powinni zwrócić uwagę tylko na jedną czy drugą rzecz: są wątpliwe, bardzo wyróżniające się spośród wszystkich publikacji językoznawczych intonacje i akcentuacje. Należałoby poprawić następujące słowa: bėgimas (2 razy, s. 11), aikštūs, -i (2) = (4), akmenis (3") nie mogłoby być — tutaj jakaś mieszana paradygma (s. 28), albskis (4) = (2). alytnamis (słowo okazjonalne) = alytnamis (por. w tym samym miejscu alytinė), amžinybė (1) = (2), nūodi'tis = nuodytis (s. 39), anklodé (2) = (1), ankstybis, -ė (2) sf. (s. 21), ale zdanie poprawnie podaje: anksti-bės jau kazdavu (s. 43), ankštiras, pozostawiony bez znaku akcentowego, a powinien mieć 2 akcent., anitvogis także 1 akcent., atbulinis (1) = (2), atsūkantis (1) — te imiesłowy nie mają akcentuacji, audeklinis, -ė (1) = audeklinis (2) — wymysł studentów, aviénis (1) = (2), balamuitinimas Bs (1) — bez akcentu (skąd ta akcentuacja?), bambokas (1) = (2), bereikalas (1) = (3°), bešeimis (3) = (2), bezdamėji (4) — formy zaimkowe nie mają numerów akcentuacji, blindé (4) = (2), boružė (2) = (1), brūnis (4) = (2), buožgalvis (2) = (1), buzis (4) = (2), cariskas (3?) = (1), daktarė (3°) = (1), daugybė (1) = (2), dékaut = dėkauti, dešimtinė (1) = (2), dievinis, -ė (4) = (2), duoklė (2) = duoklė (2), dūipkė = (2), dvivérinis (2) = (1), viesulas = viesulas (3*) (s. 363), n'i-keva = ni-keva (s. 377). elskis (1) = (2), gdrga, ale niigarga nie jest zbyt przekonujące (brak też przykładu), gdérma —, ale iSgarma, niigarma, pragarma, prigarma nie zostały odnotowane w zdaniach (wymyślone przy stole), gelezinkrové (4) = (1), geriantys, -i (3*) — imiesłowy nie mają numerowanych akcentuacji, gerybė (1) = (2), gėrklę = gėrklę (s. 437), girnalovė (1) = girnalove, gyslė (2) = (1), apsikré-- stu-= apsikr'é-- stu-(s. 458), gyvis (1) = (2), gyvulė (3) = (3*), gojus (s. 546), indotai = (1), išvaizdingas (2) = išvaizdingas (1), malonés = malonės (s. 580), bijii-nai = bijiinai (s. 580), kiauldobiliai = kiauldobiliai, galii-nes = galūnes Sk (s. 678), klebsnys (2) = (4), milijona. = milijo-na- -(s. 728), kubizdalis = (1), nejisro-- m’i.c = neiisré-- m’i-c (s. 791), kiilversciais = kulversciais (s. 890). To pewne usterki — zarówno niedosłyszenie, jak i kiepskie zapisy studentów. Co zrobić — na początku było ich więcej, dalej w pracy, w drugiej części, ich liczba maleje. To daje nadzieję, że w drugim tomie tych cieni pozostanie jeszcze mniej albo całkowicie znikną. Do tego słownika włączono ogólnie neologizmy w języku litewskim, terminy specjalistyczne, niemające dziedziczenia. Podawane wykładowcom przez studentów przykłady gwar również należy sprawdzać, ponieważ zdarzało się, że przedstawiano wszystko (z lekkomyślności)*, dlatego Vladas Grinaveckis zapewne również wszystko zapisał od studentów z Suwalszczyzny (to tylko pogłoski- ). Stamtąd też prawdziwa żmudzka postać w ślad (z wyjątkowym akcentem), a wszystkim 4 Nawet J. Balčikoniusowi zdarzało się podawać Lūkštas ez. Varn, chociaż jest tylko Litkstas; Veivirža zamiast powszechnie używanego Veiviržas; [stra, a zamiast tego mówi się Jstras; Šatrija, ale tradycyjnie Šatrija itd. (Zob. Balčikonis, Rinktiniai raštai I, 339—347). RECENZJE | 143 również litewskich, również przekształconych przez studentów, tutaj jakby nie trzeba było już rozpowszechniać. Gwarowe kėturpėsčia również tutaj zostało przez studentów „unowocześnione” —ketūrpėsčia. Autorzy słownika wiele zmieniają, na przykład wszystkie jednosylabowe wyrazy z intonacją tvirtagalė zmieniają na tvirtapradė: tos, Sitios, kuriūos, jie, tie itd. w całym tekście, ale skąd są jiėjie, jiėjei, jiėje, juosiuos (ale także jūosius) (zob. s. 569). Jakby bardzo ogólnie podaje się jednakową budowę wyrazów. W potocznym stylu mowy występują one często, samogłoski, dyftongi —ai oraz samogłoski a, e, ale -ai, -'ai i -u, -o nie zlewają się: atéiv'ei O:k'ieč'ei Žvr, acūrg'ei uzrick Bajoraičiai itd. Słownik gwary zanawykijskiej jest ważny pod wieloma względami — objętością, pięknymi zdaniami języka mówionego. Wiele osób pracowało szczerze i z oddaniem. Praca leksykografów jest trudna, wymaga wielkiej staranności, spostrzegawczości i wytrwałości. Nie było stałego zespołu redaktorów słownika, skład zespołu ciągle się zmieniał, zmieniali się kierownicy, dlatego występują też wahania. Dlatego nie prześledzono również literatury dotyczącej tej kwestii, nawet pojawienia się hipernormalizmów Antanasa Tatarėgo z przyrostkami czasownikowymi -yti i -inti (zbadanych przez prof. Zigmase Zinkevičiusa*), a we wstępie do słownika zasadniczo tego nie przeanalizowano. Vytautas Vitkauskas Otrzymano 2004 04 21 Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio, 10308 Wilno, Litwa INETA SAVICKIENĖ THE ACOUISITION OF LITHUANIAN NOUN MORPHOLOGY Wien: Verlag der Osterreichischen Akademie der Wissenschaften, 2003, 152 s., ISBN 3-7001-3138- -0 (Veroffentlichungen der Kommission fiir Linguistik und Kommunikationsforschung, 28) Recenzowana monografia“ jest pierwszą próbą opisania kształtowania się nominalnych kategorii gramatycznych w mowie litewskiego dziecka. Dlatego zasługuje ono na szczególną uwagę i nieco obszerniejsze podsumowanie, ponieważ każde kolejne badanie nad nabywaniem rzeczowników będzie musiało odwoływać się do pionierskiej pracy Inety Savickiené z Uniwersytetu VDU w Kownie. Gromadzenie i opracowywanie danych dotyczących nabywania języka litewskiego zainicjowała w 1992 roku prof. Magdalena Smoczyńska (Uniwersytet Jagielloński, Kraków), a uzyskanie wyczerpującego opisu przyswajania morfologii przez jedno litewskie dziecko zajęło ponad dziesięć lat’. Innym badaczem, którego wysiłki w znacznym stopniu przyczyniły się do tych badań, był prof. Wolfgang U. 5 Zinkevičius, Z., Lietuvių kalbos istorija 1V, Vilnius, 1990, 202–203 (o matindamas ‘matydamas’, suwalginsiu itd.). 8 Monografia opiera się na rozprawie doktorskiej: Ineta Savickienė, Lietuvių vaiko daiktavardžio morfologija, Kaunas, VDU, 1999. Nabywanie czasowników omówiono na podstawie tego samego korpusu danych w pracy autora niniejszej recenzji (Paweł Wójcik, The Acquisition of Lithuanian Verb Morphology: A Case Study, Kraków: Universitas (Baltica Varsoviensia, 2).