Die prädikative Verwendung von Substantiven im Litauischen: Nominativ vs. Instrumental

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA L (2004), 99–125 Predykatywne użycie rzeczowników w języku litewskim: mianownik a narzędnik” LORETA SEMENIENE Instytut Języka Litewskiego, Wilno W niniejszym artykule omówiono użycie mianownika i narzędnika jako przypadków predykatywnych w litewskich zdaniach łącznikowych. Nacisk położono na przypadki, w których obserwuje się zróżnicowanie morfosyntaktyczne. Twierdzi się, że choć na użycie przypadków orzecznikowych mogą wpływać zarówno czynniki semantyczne, jak i formalne, względne znaczenie tych czynników we współczesnym języku litewskim jest nierówne. Czynniki semantyczne (właściwość stała a właściwość tymczasowa) nie mają decydującego wpływu na wybór jednej z tych form przypadkowych. Zarówno mianownik, jak i narzędnik mogą służyć do oznaczania stanu stałego lub tymczasowego (narzędnik występuje nieco częściej w odniesieniu do rzeczowników nieżywotnych). Czynniki, które najwyraźniej wpływają na wybór form przypadkowych, to: forma fleksyjna łącznika (czas i tryb), finitywność a niefinitywność oraz szyk wyrazów. Różne formy nacechowania (nacechowane formy czasu i trybu, nacechowany szyk wyrazów) przyczyniają się do użycia narzędnika 0. UWAGI WPROWADZAJĄCE 0.1. Użycie mianownika i/lub narzędnika w tak zwanych zdaniach predykatywnych' było już wielokrotnie badane. W pracach tych poszukiwano kryteriów semantycznych i/lub formalnych, które powodują użycie jednego lub drugiego przypadku predykatywnego. 0.1.1. Niektórzy językoznawcy (Jakobson 1971: 26 i n.; por. Wierzbicka 1980: xix, 2) są zdania, że każdy przypadek ma wiele różnych znaczeń, które z jednej strony można rozdzielić, z drugiej jednak są ze sobą splecione i mogą zostać ujęte w niezmienne znaczenie całościowe. Poszczególne znaczenia przypadku wyjaśniają się poprzez znaczenie całościowe oraz kontekst (por. Wierzbicka 1980: xix). JEDNOSTKOWEGO ZNACZENIA przypadku nie można opisać jako wariantu kontekstowego, ponieważ znaczenie przypadków używanych w różnych językach w analogicznym kontekście może się różnić. Uwzględniając to, Anna Wierzbicka (1980: 157-158) proponuje ujmować jednostkowe znaczenie przypadku jako stan rzeczy Artykuł jest rezultatem pobytu badawczego na Uniwersytecie Carla von Ossietzky’ego w Oldenburgu w Niemczech w 2003 roku. Autorka składa serdeczne podziękowania swojemu gospodarzowi i opiekunowi naukowemu, prof. dr. hab. Gerdowi Hentschelowi, za różnorodną pomoc i rady. Podziękowania należą się Niemieckiej Centrali Wymiany Akademickiej, która sfinansowała pobyt badawczy. Za cenne uwagi i wskazówki chciałabym ponadto podziękować prof. dr. hab. Axelowi Holvoetowi. W gramatyce litewskiej takie zdania zwykle nazywa się zdaniami nominalnymi (vardazodinis sakinys) (Ambrazas, Red., 1996: 612). 100 | LORETA SEMENIENE opisać wewnętrzną strukturę języka. Znaczenie całościowe powinno być, zgodnie z ich koncepcją, rozumiane jako całość pewnych wspólnych komponentów semantycznych. 0.1.1.1. W nawiązaniu do semantycznego rozumienia przypadka mówi się, że mianownik predykatywny może służyć do wyrażania stanu trwałego (Balkevičius 1998: 104-105; Jablonskis 1957: 556; Jakobson 1971: 49; por. Wierzbicka 1980: 119) lub także stanu trwałego i chwilowego (Ambrazas, ed., 1997: 472; Ambrazas, Red., 1996: 505-506; Ulvydas, Ambrazas, Valeckiene, Red., 1976: 68-69, 364; Sukys 1998: 73-74, 245-248; Paulauskienė 1994: 110; por. : Sirtautas, Grenda 1988: 69-71; Balkevičius 1963: 106-109). Instrumental predykatywny służy do wyrażania stanu chwilowego. Innymi słowy, ustanawia się opozycję semantyczną trwały / chwilowy, przy czym stan trwały wyraża się za pomocą mianownika, a chwilowy za pomocą instrumentalu lub mianownika, jednak nie odwrotnie (por. Miliūnaitė, Hg., 2003: 75-77). 0.1.2. Inni językoznawcy są zdania (Pinkster 1988: 5799; por. Comrie 1989: 70-74, 124-127; Hentschel 1993b: 282-285), że przypadek jest formalnym znakiem morfosyntaktycznym, który pełni w zdaniu funkcję diakrytyczną, tzn. wskazuje strukturę syntaktyczną zdania. Dotyczy to zwłaszcza języków, w których fleksje różnią się także poprzez specyficzne formy, w których elementy jądra zdania występują w różnych, niehomonimicznych przypadkach. 0.1.2.1. W nawiązaniu do tego poglądu mówi się (Schaller 1975: 81-83), że rzeczownikowego narzędnika można użyć, gdy chce się morfologicznie odróżnić podmiot i orzecznik, np. gdy podmiot i orzecznik reprezentowane są przez rzeczowniki. Jest jednak oczywiste, że rzeczownikowy mianownik często znajduje zastosowanie także w takich przypadkach, gdy podmiotem jest rzeczownik, i odwrotnie: rzeczownikowego narzędnika używa się również dostatecznie często wtedy, gdy jako podmiot występuje zaimek. Z drugiej strony nie zawsze konieczne jest morfologiczne oddzielenie rzeczownikowego podmiotu od rzeczownikowego orzecznika, por. : (1) Dlatego nie może to być zarzut skierowany tylko do jednego człowieka; M. Sleževičius nie był dyplomatą z zawodu. KT „Dlatego nie może to być zarzut skierowany tylko przeciwko jednemu człowiekowi; M. Sleževičius nie był dyplomatą karierowiczem.’ (2) Kolega ze studiów, były zdrajca, troszczący się wyłącznie o siebie, a klasztor wybrał jedynie z lenistwa i dogadzania brzuchowi. KT wybrany z lenistwa i pobłażania brzuchowi.’ 0.1.3. W nowszych pracach (Hentschel 1991a, 1991b; 1992a; 1993a, 1993b; 1994) nierzadko wyrażany jest pogląd, że wybór przypadku zależy zarówno od semanty- “Der Kommilitone war ein Verräter, kümmerte sich nur um sich und hatte das Kloster nur PREDYKATYWNE RZECZOWNIKI W JĘZYKU LITEWSKIM | 101 może być uwarunkowany zarówno czynnikami semantycznymi, jak i formalnymi: z jednej strony wybór przypadka rzeczownika predykatywnego może być np. uzależniony od (nie)trwałości wyrażanego stanu lub od (nie)ożywioności rzeczownika predykatywnego, z drugiej zaś — od konieczności formalnego odróżnienia podmiotu od predykatywu. Nie oznacza to jednak bynajmniej, że w przypadku wystąpienia takich czy innych oznak semantycznych bądź formalnych obligatoryjnie wybierany jest przypisany im przypadek predykatywu. Nie twierdzi się zatem, że istnieje wystarczające kryterium X, dla którego obowiązuje reguła „jeśli X, to (zawsze) Y”, lecz ogranicza się do stwierdzenia tendencji „jeśli X, to raczej Y” (Hentschel 1991a: 224). 0.2. Jeśli uznaje się, że przypadek ma znaczenie, to z jednej strony trzeba również uznać, że użycie jednego z dwóch (lub większej liczby) możliwych przypadków wynika z różnic semantycznych. Z drugiej strony pozostaje niejasne, co powoduje wybór przypadka, gdy nie można wskazać żadnych różnic semantycznych. Innymi słowy, pojawia się pytanie, co powoduje wybór mianownika lub narzędnika do wyrażenia stanu tymczasowego. Jeśli jednak wychodzi się z założenia, że przypadek nie ma znaczenia i jest jedynie diakrytycznym znakiem służącym do oznaczania różnych funkcji syntaktycznych, pozostaje niejasne, dlaczego w niektórych zdaniach predykatywnych do oznaczenia tej samej funkcji syntaktycznej, mianowicie predykatywu, występują różne przypadki Instrumental) verwendet werden können, in anderen Sätzen aber nicht. (tu mianownik i W ten sposób wysuwa się tezę, że na przypadek predykatywu rzeczownikowego wpływają zarówno kryteria semantyczne, jak i formalne morfosyntaktyczne. We współczesnym języku litewskim oba te wpływy nie mają jednakowego znaczenia. 0.3. Główna uwaga artykułu skupia się na tendencjach w użyciu mianownika i narzędnika w ZDANIACH KWALIFIKACYJNYCH. Zdanie prototypowe ma podmiot określony i orzecznik nieokreślony, np. jis buvo mokytojas. ZDANIA IDENTYFIKACYJNE natomiast, w których zarówno podmiot, jak i orzecznik są prototypowo określone, nie są szczegółowo omawiane, np. ši moteris buvo mano pirmoji mokytoja®. Ograniczamy się tutaj do oznaczania przypadkiem rzeczowników użytych predykatywnie. 2 Bardziej szczegółowo o różnicach między zdaniami identyfikacyjnymi a opisanymi tutaj, a także o ich możliwych podobieństwach zob. Hentschel (1991a: 223; 1992a; 1993b: 262-264); Rothstein (1986); Wierzbicka (1980: 122); Lyons (1977: 469-473). W pracach litewskiego językoznawstwa przy opisie roli rzeczowników w użyciu predykatywnym zazwyczaj nie czyni się różnic w traktowaniu zdań kwalifikacyjnych i identyfikacyjnych (por.: Valeckiene 1998: 41-42; Ambrazas, red., 1997: 642-643). Należy powiedzieć, że gdy mówi się o zdaniach identyfikacyjnych, tradycyjna w litewskim językoznawstwie opozycja czasowy /stały jest chwilowo nieistotna, ponieważ z A identyczne B wynika B identyczne A. 102 | LORETA SEMENIENE 1. KRYTERIA SEMANTYCZNE, KTÓRE MAJĄ WPŁYW NA PRZYPADEK PREDYKATYWU RZECZOWNIKOWEGO MOGĄ 1.1. W odniesieniu do znaczenia rzeczowników predykatywnych nierzadko mówi się o kilku grupach rzeczowników, które mogą mieć wpływ na użycie mianownika lub narzędnika. Mówi się, że gdy rzeczownik oznacza narodowość, płeć, stopień pokrewieństwa, niezmienną przynależność do rodzaju, klasy itp. nazywa, że używany jest mianownik (Sukys 1998: 74, 250; 1984: 21; por. Paulauskienė 2001: 184). Innymi słowy, mianownik jest używany, gdy za pomocą rzeczownika predykatywnego wyrażany jest trwały, naturalny stan, np.: (3) Po daugelio metų Petras Klimas, Lietuvos pasiuntinys Paryžiuje, prisimins, kad J. Baltrušaitis nuolat jautė graužatį, jog jis, [jis] būdamas lietuvis, kuria ne savo krašto, o rusų literatūrą. Innym razem P. Klimas wspomniał, że J. Baltrušaitis w ogóle był chodzącą zagadką. KT „Po wielu latach Petras Klimas, poseł litewski w Paryżu, przypomni sobie, że J. Baltrušaitis zawsze miał wyrzuty sumienia, ponieważ jako Litwin tworzył nie literaturę swojego kraju, lecz literaturę rosyjską. Innym razem P. Klimas wspomniał, że Baltrušaitis był w ogóle chodzącą zagadką”. (4) Albo załóżmy, że katolik rzymski wierzy, iż poza Kościołem nie ma zbawienia. Zadaje sobie pytanie: gdyby [on] nie był katolikiem, czy chciałby, aby silnie zachęcano go do przyjęcia wiary katolickiej. KT „Albo załóżmy, że rzymski katolik wierzy, iż bez Kościoła nie ma zbawienia. Zastanawia się, czy gdyby nie był katolikiem, chciałby wówczas być silnie nakłaniany do przyjęcia wiary katolickiej”. (5) Na uniwersyteckim wydziale medycznym studiował Liudvikas Jucevičius. Po zamknięciu uniwersytetu, dążąc do zdobywania wiedzy, lecz [on] jako syn bezrolnego szlachcica nie miał środków, by wyjechać na studia za granicę, i podjął naukę w Wyższym Seminarium Duchownym w Wilnie. KT „Liudvikas Jucevičius studiował na wydziale medycznym uniwersytetu. Po zamknięciu uniwersytetu, dążąc do nauki, lecz jako syn bajora bez posiadłości ziemskiej nie mając środków na studia gdzie indziej, zapisał się do Wyższego Seminarium Duchownego w Wilnie”. Do innej klasy rzeczowników używanych predykatywnie zalicza się terminy służące do nazywania zawodów, funkcji publicznych i innych rodzajów działalności. Chodziłoby przy tym o stan czasowy (zmienny), który może być oznaczany zarówno przez mianownik, jak i przez instrumental? (Sukys 1998: 245; 1984: 21, 124; por. Ambrazas, red., 1996: 506), np.: 3 Jonas Šukys (1998: 247) uważa, że „z wieloma formami być możliwy jest zarówno rzeczownikowy instrumental, jak i mianownik [...], przy czym częstszy i zwyczajny jest mianownik. Instrumentalu stanu używa się zwykle tylko wtedy, gdy chce się szczególnie zaakcentować czasowy, nietrwały stan. [...] Jeśli nie dąży się do takiego zaakcentowania, w języku litewskim nietrwały, czasowy stan często oddaje się mianownikiem”. RZECZOWNIKI PREDYKATYWNE W JĘZYKU LITEWSKIM | 103 (6) Proszę zobaczyć, co robi Bank Światowy. To porozumienie zaczęto przygotowywać, gdy byłem jeszcze ministrem. A więc 2,5 roku temu. Dwa i pół roku, odkąd przygotowywany jest ten projekt. Dalej. KT „Zobaczcie, co robi Bank Światowy. To porozumienie zaczęto przygotowywać wcześniej. ich noch Minister war. Also vor 2,5 Jahren. Zweieinhalb Jahre bereitet man dieses Projekt Dalej.” (7) Był bardzo zadowolony, że właśnie Garbaciauskas został mianowany kierownikiem wydziału oświaty. Będąc kierownikiem kółka plastycznego, wszelkimi sposobami wspierał Ignasa, otwarcie mu sympatyzował. A to nie na złe! KT „Był zadowolony, że właśnie Garbačiauskas został mianowany kierownikiem wydziału oświaty. Jako kierownik koła artystycznego wielokrotnie wspierał Ignasa i otwarcie mu sympatyzował. To nie jest złe!” (8) Należałoby to bardzo dobrze uporządkować. Mes Ziürekime- ... Ai, minute. Dar norėčiau prie vieno dalyko. Kiedy jeszcze byłem ministrem, wszystko to zostało zaplanowane, ale przewidziano jedną, powiedziałbym, bardzo dobrą rzecz: przede wszystkim przyjąć ustawę o organizacjach non-profit. KT ‘Tai reikėtų labai gerai sutvarkyti. Pažiūrėsime... O, minutėlę. Dar prie vieno dalyko. Kai dar buvau ministras, tai jau buvo sugalvota, tačiau dar buvo suplanuotas vienas, sakyčiau, labai geras dalykas: pirmiausia priimti įstatymą dėl ne pelno organizacijų.’ (9) Velionis Prezidentas Kazys Grinius, będąc przywódcą kraju, powiedział: „Dopóki się nie wzmocni Litwa, nie będę pobierać wynagrodzenia”. KT „Zmarły właśnie prezydent Kazys Grinius powiedział, gdy był głową państwa: «Dopóki ge Litwa się nie wzmocni, nie będę pobierać wynagrodzenia»”. 1.2. Podczas rozważania tego przypisanych do grupy rzeczowników staje się jasne: nazw zawodów nie można łączyć z przejściowym stanem. Zawód to, co jest stałe (por. Ambrazas, red., 1997: 472; Ambrazas, red., 1996: 506). To znaczy, według wyżej wymienionych Opiniami ten stage Stan musiałby być oznaczony przez mianownik, np. : (10) Po ukończeniu studiów magisterskich w dziedzinie biznesu [aS] będę profesjonalnym ir administratorem. KT „Kiedy ukończę studia magisterskie z zakresu ekonomii, będę również profesjonalnym Być menedżerem.’ (11) Jak tu tutaj nie załamiesz rąk, rozglądając się wokół siebie. Oto muszę ukończyć instytut i chyba go ukończę, z Bożą pomocą, za dwa lata [a$] będę inżynierem, może będę zabezpieczony materialnie, tylko ile z tego będzie miała pożytku moja ojczyzna? KT „Jak można się nie rozczarować, kiedy patrzy się wokół siebie. Muszę wtedy ukończyć ten instytut i być może z es Bożą pomocą go ukończę, po dwóch latach będę inżynierem, być może zabezpieczonym materialnie, lecz jakich „Jaki pożytek będzie z tego dla mojego kraju?” (12) Ji studiuje zarządzanie informacją biznesową. W tym roku będzie uczyć się na drugim roku tej specjalności. „O przyszłej pracy jeszcze nie myślę. Wiem, że [ja) będę menedżerką, swoboda o wyboru w tej dziedzinie jest dość duża”, powiedziała — G. Usonytė. KT „Ona studiuje zarządzanie informacją. In tym roku studiuje po raz im drugi Studia- 104 | LORETA SEMENIENE rok. „O przyszłej pracy jeszcze nie myślę.” „Wiem, że będę menedżerką, a swoboda wyboru w tej dziedzinie jest dość duża” — mówi G. Usonyte.’ Tymczasem praca lub konkretna działalność związana z określonym zawodem może być jak najbardziej tymczasowa, jak działalność publiczna itp. (zob. przykład (6)-(9)). A do oznaczenia stanu tymczasowego, jak już wspomniano, wykorzystuje się zarówno mianownik, jak i narzędnik, np.: (13) Kaip gyvenąs, kaip besiverčiąs? Och, o tym później, opowieści i rozmów będzie co niemiara! Krótko mówiąc — byłym reżyserem w Priekalnė, obecnie już niczym się nie zajmującym, odpoczywającym. Mieszkającym samotnie, wolnym jak ptak. Natychmiast zaprosił mnie do siebie w gościnę. KT „Jak tam, jak leci?” Cóż, o tym później, przemówień i opowieści będzie jeszcze co niemiara! Krótko mówiąc: on, który był reżyserem w Priekaln- &, już nie pracuje, odpoczywa. Mieszka sam, wolny jak ptak. Od razu zaprosił mnie, abym był jego gościem w jego domu.’ (14) Pomyślałem w duchu (tfu, tfu, tfu) — czyżby „lekcje” matuli miały się do tego przyczynić? A mąż, jak widziałem na zdjęciach, był przystojny i zgrabnie zbudowany. Były inżynier lotnictwa. KT „W myślach (tfu) zastanawiałem się, czy aby „nauki” mamusi nie miały w tym swojego udziału? Mężczyzna, którego widziałem na zdjęciach, był przystojny, o dobrej sylwetce. Był inżynierem lotnictwa.’ Za pomocą predykatywnych rzeczowników oznaczających pracę zawodową lub publiczną można również wyrazić stan trwały. Jak jednak widać na podstawie zdań (15)–(18), w takich sytuacjach występuje nie tylko mianownik, lecz także narzędnik, por. (15) Ne visiems patiko 1941 m. kovo 13 d. A. Smetonos JAV lietuviams pasakyti žodžiai: „Aš buvau, esu ir būsiu Lietuvos prezidentas (...) Aš palieku Lietuvos prezidentas de jure“. KT „Nie wszystkim spodobały się słowa wypowiedziane przez A. Smetonę 13 marca 1941 r. do Litwinów w USA: „Byłem, jestem i będę prezydentem Litwy (...) Pozostaję prezydentem Litwy de jure”; (16) Opowiadanie o sobie jest najbardziej niewdzięczną rzeczą. Wypowiedziane przez ciebie słowa można zrozumieć na różne sposoby, więc będę mówić krótko. Przede wszystkim [ja) jestem i będę okulistą, którego powołaniem jest pomagać ludziom mającym problemy ze wzrokiem. Jako lekarz okulista zacząłem pracować jeszcze podczas odbywania rezydentury. KT „Opowiadanie o sobie jest najbardziej niewdzięcznym zajęciem. Wypowiedziane przez ciebie słowa można różnie zrozumieć, dlatego będę mówić krótko. Najpierw jestem i będę okulistą, którego powołaniem jest pomagać ludziom mającym problemy ze wzrokiem. Jako okulista zacząłem pracować już podczas specjalizacji.’ (17) Po śmierci żony myślałeś o rezygnacji ze swojego zawodu? —Ani jednej minuty. Kesi nigdy by tego nie wybaczyła. „V1SADA [tu] būk aktorium- “, —tokie buvo paskutinieji jos žodžiai. KT „„Czy po śmierci żony myślałeś o rezygnacji z zawodu?” „Ani minuty. Kesi nigdy by tego nie wybaczyła. ‘ZAWSZE bądź aktorem’, brzmiały jej ostatnie słowa”. „> RZECZOWNIKI ORZECZNIKOWE W JĘZYKU LITEWSKIM | 105 (18) Ciekawe, gdyby została Pani polityczką, dowiedzielibyśmy się o Pani wielu kompromitujących rzeczy? - NIGDY [ja] nie zostanę polityczką. A skandale na mój temat?.. Nie ma. Może kiedyś byłam zbyt pijana, zbyt szokująca, powiedziałam nie to, co trzeba. —A narkotyki? KT “ “Ciekawe, gdyby została pani polityczką, dowiedzielibyśmy się o pani wielu kompromitujących faktów- ?” “NIGDY nie będę polityczką. I skandale na mój temat?.. Nie ma. Może kiedyś byłam trochę podchmielona, rozbawiona, nie powiedziałam tego, co należało- ”. “A narkotyki?” ’ W ten sposób rzeczowniki służą do oznaczania pracy, zawodu, działalności publicznej itp. wyrażany jest zarówno stan trwały, jak i czasowy, który z kolei może być wyrażany zarówno za pomocą mianownika, jak i narzędnika. Z drugiej strony uważa się, że w przypadku wspomnianych wyżej rzeczowników nie chodzi tyle o opozycję czasowy /trwały, ile o to, że użycie mianownika i narzędnika jest uwarunkowane konkretnym znaczeniem rzeczownika. Z leksykalnego punktu widzenia te używane predykatywnie rzeczowniki, służące do określania działalności zawodowej, społecznej i publicznej, utraciły swój bezpośredni związek z desygnatem, czyli osobą. Dlatego wskazują raczej nie na osobę, lecz na działalność kojarzoną z osobą (Hentschel 1993b: 276277, 282, 1992a; por. Dik 1989: 170-172). Innymi słowy, takie użycie predykatywów rzeczownikowych jest nieprototypowe, podobnie jak „właściwe” użycie predykatu (czasownika) (por. Valeckien& 1998: 53). 1.3. W nawiązaniu do danych z innych języków podkreślono, że narzędnik najpierw utrwala się w połączeniu z predykatywnymi rzeczownikami, które utraciły prototypowe oznaczenie rzeczy, tj. osoby (zob. szerzej: Hentschel 1992a; 1993b: 277-278, 282, 285-286; 1999: 260). Uogólniając przedstawione informacje, można stwierdzić, że w zdaniu prostym narzędnik jest używany częściej z wymienionymi rzeczownikami predykatywnymi niż z innymi rzeczownikami. Jednakże ta tendencja użycia narzędnika bynajmniej nie jest oczywista, nawet jeśli pominąć fakt, że narzędnik absolutnie nie jest używany częściej niż mianownik (zob. tab. 1) TAB. 1. WPŁYW ZNACZENIA RZECZOWNIKA PREDYKATYWNEGO NA OZNACZENIE PRZYPADKA Rzeczownik Przypadek Liczba zdań (n) oznaczający 193 53 Nominativ Instrumental 246 czynności 78% 22% inne 133 18 151 88% 12% 106 | LORETA SEMENIENE Z jednej strony należy zatem uznać, że narzędnik z predykatywnymi określeniami czynności nie jest w języku litewskim zbyt rozpowszechniony. Z drugiej strony z przedstawienia tabelarycznego wynika, że narzędnik nie jest używany z innymi rzeczownikami predykatywnymi istotnie rzadziej. Kilka przykładów: (19) Wyrzekłeś się swojej narodowości, a ja, mimo że zachowałam paszport matki, nie mogę jej odzyskać z powodu biurokratycznych przeszkód... Mówiąc dokładniej, aby być tym, kim się urodziłeś, trzeba niemało zapłacić, procesując się w sądach, a nie jestem przyzwyczajona do tego. KT „Wyrzekli się Państwo swojego obywatelstwa, a ja, chociaż zachowałam paszport mojej matki, nie mogę go odzyskać z powodu ogromnych przeszkód biurokratycznych... Aby być sprawiedliwszym, niż się urodziłeś, trzeba niemało zapłacić podczas sporu sądowego, a do tego nie jestem przyzwyczajona- ”. (20) Mówisz, że jeśli [ty] nie będziesz człowiekiem, to nie chcesz być robakiem. Bardzo pięknie, ale kim, twoim zdaniem, jest człowiek, jeżeli Ty nim nie jesteś? Czy aby być człowiekiem, koniecznie trzeba mieć przyklejony do czoła znak, tj. być szewcem, inżynierem, księdzem lub muzykiem? KT „Mówisz, że jeśli nie będziesz człowiekiem, to nie będziesz chciał być robakiem”. Bardzo pięknie, ale czym, według ciebie, jest wtedy człowiek, jeśli nim nie jesteś? Czy aby być człowiekiem, trzeba koniecznie mieć na czole naklejkę, tzn. być szewcem, inżynierem, księdzem lub muzykiem?”. (21) Bądź otwarta na świat, poznanie, kontakty, staraj się żyć nie „swoją ulicą”, lecz w Rzymie „didžiuoju pasauliu“ (tai yra, [tu] būk šiuolaikine europiete) — tam visiškai nebūtina gyventi albo Amsterdamie! KT „Bądź otwarta wobec świata, poznania, kontaktu, nie dąż do tego, by żyć «na swojej ulicy», lecz w «wielkim świecie» (tzn. bądź nowoczesną Europejką) — do tego wcale nie trzeba mieszkać w Rzymie ani w Amsterdamie!”. (22) AmZininkas staje się prawdziwym amZininkasem. Jednakże nie-amżininkas (w rozumieniu bezpośrednim) jest przecież późniejszym, a zatem i późniejszy musi móc być prawdziwym amžininkasem. KT „Współczesny staje się prawdziwym współczesnym”. Nie-współczesny (rozumiany bezpośrednio) jest jednak późniejszym, a więc także późniejszy musi móc być prawdziwym współczesnym”. (23) Załóżmy, że Algirdas i jego otoczenie, usłyszawszy publiczne wyznanie Jona lub Antanasa, reagują na to spokojnie: no i [wy] bądźcie tymi chrześcijanami, nam jest wszystko jedno. KT „Załóżmy, że Algirdas i jego otoczenie reagują spokojnie na publiczne wyznanie Jonasa lub Antanasa: no cóż, bądźcie chrześcijanami, nam jest to całkowicie obojętne”. (24) Valančius całą swoją istotą pragnął dla narodu szczęścia i wielkości, [on] będąc realistą, stworzył także środki do osiągnięcia tego ideału. Valančius sam wywodząc się z głębin swojego narodu — ludu — dobrze wiedział, czym on jest, czuł, czego mu brakuje. KT „Valančius całym swoim jestestwem dążył do szczęścia i wielkości narodu, a jako realista stworzył także środki umożliwiające osiągnięcie tego ideału. Valančius sam pochodził z głębin narodu — z ludu — dokładnie wiedział, czym on jest, czuł, czego mu brakuje- ”. Ze zdań (19)–(24) wynika, że narzędnik (podobnie jak mianownik) we współczesnym języku litewskim jest używany także wtedy, gdy za pomocą orzecznikowego rzeczownika nazywa się stały, dany z natury stan osoby (lub istoty żywej) (por. ORZECZNIKOWE RZECZOWNIKI W JĘZYKU LITEWSKIM | 107 zdania (3)–(5))* . Oczywiście orzecznikowego mianownika rzeczownikowego używanego do oznaczenia stałego stanu nie zawsze można zastąpić narzędnikiem i odwrotnie (por.]} Y?}] } 天天彩 алаһидә? nope. Wait invalid JSON? Need correct.- ]]} แขวงคลองเตย>xpath өткән.} 博牛? }]} 曾道人.}]}}]}? Let's output valid.}]}}]}] }]}}]}]}]}]}]- }</analysis (Oops) Need just final valid.}]}]}]- }]}]}]} No. Zdania (15)-(18)). Nierzadko użycie mianownika (zob. (25)-(26)) lub narzędnika (zob. (27)-(28)) jest uwarunkowane znaczeniem rzeczownika predykatywnego i kontekstem zdania 0.4. (zob. poniżej) (por. Šukys 1998: 250), np. : (25) Ponadto, [on] będąc intelektualistą, nieco zbyt nisko ocenia tę nieartykułowaną i pozbawioną określonej formy pobożność. KT Ponadto, jako intelektualista, nieco lekceważy nieartykułowaną religijność pozbawioną określonych form.’ (26) Postanawia sam podjąć się pracy niezależnego przedsiębiorcy, buduje mosty kolejowe. [On] będąc dobrym znawcą swojej specjalności, organizatorem i uczciwym wykonawcą robót, szybko zyskał szacunek rosyjskiego ministerstwa komunikacji. KT „[On] postanawia sam przejąć kierownictwo budowy, buduje most kolejowy. Jako dobry znawca swojej dziedziny, organizator i uczciwy wykonawca, szybko zdobywa uznanie rosyjskiego ministerstwa komunikacji- .’ (27) Rozważając pogląd Hegla, Bierdiajew pokazuje, że pan i niewolnik w rzeczywistości siedzą w jednej łodzi, że obaj są ofiarami niewolnictwa. Abyś [ty] był osobą, musisz kształtować [= wychowywać —L. S.] siebie wyłącznie na podstawie wolności swojego ducha, a nie chwytając się majątków, struktur władzy, namiętności czy panowania nad innymi. KT „Analizując stanowisko Hegla, Berdiajew pokazuje, że pan i niewolnik faktycznie siedzą w jednej łodzi, że obaj są ofiarami niewoli. Aby być osobą, możesz polegać jedynie na wolności swojego ducha, a nie na sięganiu po władzę, struktury władzy, namiętność lub panowanie nad innymi.’ (28) Uświadomienie sobie tego zadania, niezależnie od jego formy, przetrwa, dopóki ludzie będą ludźmi. Nie po raz pierwszy filozofia jest gwałtownie atakowana, a nawet w ogóle negowana jako niepotrzebna i szkodliwa. Komu jest to potrzebne? KT “Zrozumienie tego zadania, niezależnie od jego formy, będzie trwało tak długo, jak długo ludzie będą ludźmi. Nie po raz pierwszy filozofia jest gwałtownie atakowana, a nawet negowana jako niepotrzebna i szkodliwa. Kto jej potrzebuje?’ Por. (25a) *Ponadto, [on] będąc intelektualistą, nieco zbyt nisko ocenia tę nieartykułowaną i pozbawioną określonej formy pobożność. (26a) *|On] będąc dobrym znawcą swojej specjalności, szybko zyskał szacunek rosyjskiego Ministerstwa Komunikacji. (27a) *Aby być osobą, musisz kształtować [= rozwijać —L. S.] siebie wyłącznie na podstawie wolności swojego ducha, a nie chwytając się posiadłości, struktur władzy, namiętności czy panowania nad innymi. (28b) ?Świadomość tego zadania, niezależnie od jego formy, pozostanie tak długo, jak długo ludzie będą ludźmi. Zdaniem specjalistów w dziedzinie kultury języka należy korygować zdania z narzędnikiem służące do oddawania stanu trwałego (Paulauskienė 2001: 184; Kniūkšta, red., 2000: 102; por. Miliūnaitė, red., 2003: 77; Šukys 1998: 250; Pupkis, red., 1985: 91). 114 | LORETA SEMENIENE TAB. 3A. morfologiczny przypadek liczba zdań (n) Forma Nominativ Instrumental oznaczenia czynności inne oznaczenia czynności rzeczowniki inne rzeczowniki buvo 86 50 8 2 146 (przeszłość) 91% 96% 9% 4% bus (przyszłość) 79 36 18 2 135 būty (tryb łączący) 17 26 3 5 53 bük (tryb 81% 95% 19% 5% rozkazujący) 11 21 14 9 55 można wyrazić, przy 77% 84% 23% 16% użyciu czasu przyszłego można wyrażać zarówno 44% 70% 56% 30% to, co realne, jak i nierealne (por. Ambrazas, red., 1997: 255-256; Ambrazas, red., 1996: 304-307) (por. także przykład (10)-(12), (15)-(16), (18)). Por.: (41) Jeżeli pszczółki mnie nie użądlą, to gdy dorosnę, będę pszczelarką. KT „Jeśli pszczoły mnie nie użądlą, to kiedy dorosnę, zostanę pszczelarką.” (42) Wykonałem kilka rzeźb i tam zamieszkałem z rodziną, ponieważ Wilno stało się dla mnie surowym miastem. Chciałem wszystko zapomnieć. Wolałbym już być rzeźbiarzem na wsi niż włóczęgą w mieście. KT „Wykonałem kilka rzeźb i osiedliłem się tam z rodziną, ponieważ Wilno stało się dla mnie odrażającym miastem. Chciałem wszystko zapomnieć. Wolę być rzeźbiarzem na wsi niż żebrakiem w mieście”. To samo można powiedzieć o użyciu form trybu rozkazującego: mogą one być oznaczone jako realne albo nierealne. Jednakże skłonność do przypisywania trybu rozkazującego kategorii nierealnej jest większa niż w przypadku przyszłości; wyraża się to w częstszym użyciu narzędnika (por. zdania (17), (21), (23)). Por.: (43) Wygłasza mowę, jakby natchnioną przez św. Pauliaus ir šv. Tomasza: „Od kiedy kobietom wolno wyrzekać się swojej płci i stawać się mężczyzną?.. (Natura) rzekła kobiecie: Bądź kobietą. Opieka nad dziećmi, prowadzenie domu, różne matczyne troski —oto twoja praca”. Zabroniono im wejścia do Rady. KT PREDYKATYWNE RZECZOWNIKOWE IM LITEWSKICH | 115 ‘[On] wygłosił przemowę, jak gdyby er chodziło o św. Pawła i św. Tomas inspiruje: „Od kiedy jest es kobietom dozwolone wyrzec się swej płci i stać się zu mężczyzzu ną?… (Natura) rzekła kobiecie: „Bądź kobietą”. Opieka nad dziećmi, prowadzenie gospodarstwa domowego, różne trudy macierzyństwa —to jest twoja praca”. Zabroniono im wchodzić do rady.’ ” ” ” (44) Jeśli chcesz mieć przyjaciela, sam bądź przyjacielem. KT „Jeśli du chcesz mieć przyjaciela, sam bądź przyjacielem.” Czasownik Tryb łączący jest przeważnie przyporządkowywany kategorii nierealności, tzn. to Stosunek mówcy do zu możliwego, faktycznie aber niezrealizowanego działania zostaje ukazany (por. jeszcze Zdania (4), (19)-(20)), np. : (45) Jednak dlaczego zapomniano o najważniejszym przywileju artysty —wolności twórczej? Czyż trzeba deklarować jakąś ideologię, aby być pisarzem uznanym przez wszystkich? Galbūt ograniczone postrzeganie ir przestrzeni twórczej wywołało nerwową reakcję krytyków? KT „Dlaczego jednak została największa Cnota artysty, która wolność tworzenia, zapomniana? Czy es konieczne jest zadeklarowzu anie ideologii, um uznanym przez wszystkich pisarzem być? zu Być może ograniczona zwołała Pojmowanie twórczej przestrzeni wywołało nerwową reakcję krytyków.’ Por. : (46) Nu tai pasakok, ką žinai. Trzeba mówić ne wyłącznie o polityku, o charaktero ze Litwina. Ir ne tak po prostu o Litwinie, o litewskim o działaczu społecznym. Prabilti turi taip, tarsi pats būtum šiek tiek lietuvis. ne Kitaip nepajusi cepelinų skonio. KT „No więc powiedz, co wiesz. du Nie trzeba mówić tylko o polityce, lecz o litewskim charakterze. Nie o charakterze prostego Litwina, lecz o charakterze litewskiego funkcjonariusza. Du musisz się wypowiedzieć, jakbyś du sam nie był wcale Litwinem. Inaczej czujesz du ten Smak cepelinów nie.’ Widać więc, że przypadek orzecznikowego rzeczownika wiąże się nie tylko z formą czasową czasownika kopulatywnego, lecz także z wyrażaną przez niego modalnością: im bardziej je modalność staje się nierealnie możliwa, tym bardziej prawdopodobne staje się użycie Narzędniki (por. Hentschel 1993b: 268). Rosnące użycie narzędnika do oznaczania Modalność nierzeczywista koresponduje również z Odniesienie: gdy związane z Rzeczywistość pośredniczona przez mianownik Modalność referencyjna Oznaczenie Zakłada coś, zostaje so zestawione z tym, co przez Instrumentalnie oznaczonej nierealnej modalności ireferentną Oznaczenie Pokazano rzecz. 2.2. Syntaktyczne czynniki 2.2.1. Krótko należy omówić użycie przypadków orzecznikowego rzeczownika, gdy jako kopula bezokolicznik lub Forma imiesłowu półczynnego od „būti fungiert”, np. : Mówi się, że rzeczownikowy Instrumental z imiesłowem półczynnym od „būti” CZĘŚCIEJ (wyróżnienie L. S.) używany jest um Czasowość uwidocznić zu stan, jeśli jednak Bezokolicznik być jako Kopula występuje wraz z odmienioną Forma jednego Czasowniki modalne, następnie MOŻE ten Instrumental z Mianownik KONKUROWAĆ (Šukys 1998: 246-247; por. tamże 75, 251). 116 | LORETA SEMENIENE (47) Los istnieje. Marzyłam, żeby zostać aktorką, urodzić troje dzieci i mieć własny dom. Zrobiłem/- Zrobiłam z tego powodu wszystko, co mogłem/mogłam. Rezultat — sprzedaję szmaty w Gariūnai. KT “Istnieje przeznaczenie. Śniło mi się, że jestem aktorką, rodzę troje dzieci i mam dom. Dlatego zrobiłem, co mogłem. Rezultat — sprzedaję ubrania w Gariunai.’ (48) [Studio aktorskie Teda). „Czy chcę, czy trzeba, czy się odważę?” W końcu zebrałam całą odwagę i nacisnęłam klamkę. —Chciałabym być aktorką —wymamrotałam półgłosem. Ted już wcześniej zetknął się z takimi. —Naprawdę? Jesteś tego pewna? KT ‘[Studio aktorskie] „Chcę, muszę, czy się odważę?” W końcu zebrałam całą odwagę i nacisnęłam klamkę. „Chcę być aktorką” — wymamrotałam półgłosem. Ted był już z takimi osobami. „Naprawdę? Czy jesteś o tym przekonany?” ’ (49) Jako były sportowiec bardzo się cieszę, że jako burmistrz wielokrotnie spotykałem słynne drużyny sportowe, które odnosiły zwycięstwa. Cieszę się, mogąc powitać również państwa — powiedział H. Tamulis. KT „ „Jako byłemu sportowcowi jest mi bardzo miło, że jako burmistrz wielokrotnie spotykałem się ze słynnymi drużynami sportowymi, które odniosły zwycięstwa. Cieszę się, że mogę również im pogratulować” – powiedział H. Tamulis.’ (50) Rozpoczęła się prywatyzacja, pojawiły się propozycje wzięcia 100 ha. Nie zrobiłem tego i dziś posiadam zaledwie 3 ha własnej ziemi. Nie korzystałem ze stanowiska służbowego również jako mer. Pracowałem tylko za wynagrodzenie. Zgromadziłem majątek, gospodarując. KT „Rozpoczęła się prywatyzacja, pojawiły się oferty przejęcia 100 ha. Tego nie zrobiłem i do dziś mam tylko 3 ha własnej ziemi. Nie wykorzystuję swoich uprawnień urzędowych jako burmistrz. Pracowałem tylko za pensję. Nabyłem własność jako rolnik.’ Przy analizie zdań typu (47)-(50) mówimy o tendencjach w użyciu przypadku rzeczownika w (rzeczownikowej lub przysłówkowej) konstrukcji zdaniowej! ", por. : (47a) Marzyłem [© być aktorką | aktorka). “Śniło mi się, że jestem aktorką.’ (50a) Ja [2 będąc merem | merem) nie korzystałem ze stanowiska służbowego. “Nie wykorzystuję swoich uprawnień urzędowych jako burmistrz.’ Podmiot w zdaniu podrzędnym rzeczownikowym lub przysłówkowym jest elementem zerowym, tzn. podmiot nie ma w zdaniu podrzędnym realizacji fonetycznej, a jedynie interpretację semantyczną. Podmiot zerowy odpowiada mianownikowi podmiotu zdania głównego. Przedstawiony materiał pozwala stwierdzić (zob. tab. 4, 4a), że w zdaniach z bezokolicznikową kopulą częściej używany jest rzeczownikowy instrumental niż mianownik. W przypadkach, gdy jako kopula występuje półimiesłów od büti, mianownik i instrumental są używane niemal równie często. Jeśli jednak weźmie się pod uwagę znaczenie „' Szczegółowo o rozumieniu struktury zdania w artykule Holvoeta i Judzentisa (2003: 115morfologiczne 172), za którym tutaj podążamy. PREDYKATYWNE SUBSTANTYWY IM Jeśli | 117 uwzględni się litewskie predykatywne rzeczowniki, wówczas narzędnik z formą imiesłowu półprzeszłego kopuli jest używany nieco częściej niż mianownik, gdy rzeczownik oznacza zawód lub inną działalność. TAB. 4. WPŁYW BEZOKOLICZNIKOWEJ KOPULI NA OZNACZANIE PRZYPADKA PREDYKATYWNEGO RZECZOWNIKA forma morfologiczna przypadek liczba zdań (n) büdamas 118 106 224 Nominativ Instrumental (imiesłów półprzeszły) 53% 47% büti (bezokolicznik) 7 18 25 2890 72960 TAB. 4A. Przypadek Liczba zdań (n) Forma Nominativ Instrumental Tatigkeitsbeandere Tatigkeitsbeandere rysunek rysunek būdamas 79 39 98 8 224 (Półimiesłów) 45% 83% 55% 17% być (Bezokolicznik) 6 1 12 6 25 33% 14% 67% 86% 2.2.2. Zatem widać z podanych Fakty, że we współczesnym in litewskim języku narzędnik orzecznikowego rzeczownika jest wówczas częściej używany, gdy obecne są bezokolicznikowe formy kopuli". Jeszcze konkretniej: obserwuje się skłonność do narzędnik częściej złożonych niż im prostych im używać zu zdania (por. Hentschel 1993b: 268-270). "1 Šukys (1998: 247) uogólnione według traktowanie Tendencje użycia rzeczownikowego narzędnika: „z wieloma formami być możliwe są zarówno rzeczownikowy mianownik, jak i narzędnik. Granice są tutaj niejasne. Częstszy i bardziej zwyczajny jest Mianownik“. 118 | LORETA SEMENIENE 2.3. Szyk wyrazów w zdaniu 2.3.0. Dotychczas w rozważaniach dotyczących użycia mianownika i/lub Instrumental zawsze traktuje zdania z nieoznakowanym (neutralnym) szykiem wyrazów SVX, gdzie S — podmiot, V — kopula, X — rzeczownik predykatywny. 2.3.1. W podanych wcześniej przykładach nie tylko narzędnik pomagał odróżnić orzecznik od podmiotu, lecz także cechy typowe dla podmiotu. Jako typowe cechy podmiotu często wymienia się zaimki osobowe lub nazwy własne. Mówi się, że zaimki osobowe pierwszej i drugiej osoby, które są zawsze określone i referencjalne, są zawsze prototypowymi osobami (w tym przypadku podmiotami) (Hentschel 1993a: 105; 1992b: 238; zob. także Givon 1984: 145-168, 422; 1990: 960; por. Comrie 1989: 107, 110-122, 128nn.). Innymi słowy, jeśli w zdaniu występuje zaimek osobowy lub nazwa własna (faktycznie bądź w wyobrażeniu), wówczas podmiot można oddzielić od predykatu nie tylko poprzez użycie instrumentalu, lecz także za pomocą prototypowego wyrażenia podmiotu. Należy wskazać, że w zdaniach, w których zaimki osobowe lub nazwy własne występują w strukturalnie nacechowanej pozycji, tzn. nie jako podmiot, wymagają one formalnego oznaczenia, mianowicie (wyłącznego!) użycia instrumentalu. W takich zdaniach predykatywny instrumental nie tylko rozdziela dwie —podmiotową i predykatywną— funkcje syntaktyczne, lecz jest także wskaźnikiem niereferencjalnego oznaczenia rzeczy (zob. także zdanie (20)) (por. Ambrazas, red., 1996: 506), np. : (51) Ona po prostu wysysała | moje tkanki, —zrozumiałem: przemienię się w zwierzę albo oszaleję. — Wczoraj chciałem być tobą — jakiś gadzi głos przemawiał w moim mózgu, poczułem, jak lepkie palce czegoś szukają na moim karku. KT „Wessała się prosto w moją tkankę, zrozumiałem: albo stanę się zwierzęciem, albo stracę rozum. „Wczoraj chciałam być tobą”, przemówił jakiś śluzowaty głos w moim mózgu, poczułem, że lepkie palce szukały czegoś na moim karku.’ (52) Mieszkam w Kanadzie już 4 lata i przez cały ten czas mam wrażenie, że się zgubiłam. Mieszkając w moim rodzinnym mieście Kłajpedzie, [ja] byłam sobą, a oto, mając 44 lata i mieszkając za granicą, o której marzy wielu ludzi, wielokrotnie zadaję sobie pytanie: „co ja tu robię i kim jestem”. KT „Mieszkam już cztery lata w Kanadzie i wciąż wydaje mi się, jakbym się zgubił. Dopóki mieszkałam w moim rodzinnym mieście Kłajpeda, byłam sobą, a teraz, mieszkając w wieku 44 lat za granicą, o której wielu marzyło, często pytam siebie: „co ja tu robię, czym jestem”- .’ (53) Chciałabym być Jonasem- ". * Por. następujące zdanie, w którym nazwa własna jest oznaczona mianownikiem: Wycinaliśmy płatki śniegu, wykonywaliśmy pocztówki, oklejając rysunek lub zdjęcie błyszczącą folią. Podczas pierwszego przedstawienia, w którym śpiewaliśmy, byłam sikorą. Pewnego razu przybyły Dziadek Mróz głośno stukał laską, wciąż wypytywał, czy słuchamy rodziców, a w końcu rozdał czerwone, lśniące cukierki. KT „Wycinając płatki śniegu, wykonywaliśmy pocztówki, oklejając rysunek lub zdjęcie błyszczącą folią. Podczas pierwszego występu, w którym śpiewałam, byłam sikorką. Przybyły właśnie Święty Mikołaj głośno stukał laską, nieustannie pytał, czy słuchamy naszych rodziców; w końcu rozdawał czerwone, lśniące cukierki.’ PREDYKATYWNE RZECZOWNIKOWE IM LITEWSKIM | 119 „Chciałem być Jonasem- .” (54) Prof. Vytautas Dičius powiedział dziennikarce „Lietuvos ryto”: —Zostałem przewodniczącym nie dlatego, że bardzo tego chciałem, lecz dlatego, że nikt inny nie chciał nim być. Zgodziłem się, bo ktoś musiał się zgodzić. KT „Prof. Vytautas Dičius powiedział dziennikarce „Lietuvos rytas”: „Nie zostałem przewodniczącym dlatego, że szczególnie tego chciałem, lecz dlatego, że nikt inny nie chciał nim zostać. es Zgodziłem się, bo » przecież ktoś musi się zgodzić”. Szyk wyrazów jest wówczas ważny, gdy podmiot i orzecznik są wyrażone mianownikiem przez apelatywy, np. : (55) Dlaczego w głowach setek pokoleń żyła wiara w to, że przyszłość można poznać i na podstawie tej wiedzy wyciągać praktyczne wnioski na dziś. Jeśli |...) prorocy byli oszustami, jeśli po prostu oszukiwali ludzi, przekazywali fałszywe wiadomości o przyszłości — to jakże mimo wszystko tak często nadal im wierzono? KT „Dlaczego żył ten Wierzyć, że można poznać przyszłość i z tej wiedzy wyprowadzać praktyczne wnioski na dzisiejszy dzień, setki razy w umysłach. Jeśli [...] prorocy byli oszustami, jeśli po prostu przechytrzali ludzi, podawali kłamliwe informacje o przyszłości, to — dlaczego tak wielu so pokoleniom nadal im wierzyło? Por. (56) Wiele gatunków nicieni, których żywicielem ostatecznym są ryby, lokalizuje się w przewodzie pokarmowym. W przypadkach, gdy ryby są żywicielami pośrednimi lub rezerwowymi, larwy nicieni pasożytują w tkance (jamie) ciała, na błonach surowiczych, w mięśniach. KT “Jedna wiele gatunków nicieni, których żywicielami ostatecznymi są ryby, osiedla się w im przewodzie pokarmowym. In te pułapki, gdy ryby Zwischenoder Żywicielami rezerwowymi są, larwy nicieni pasożytują w komórce ciała (przestrzeni międzykomórkowej), na warstwach surowiczych, w mięśniach.’ in In Nawiązujan ąc do Model nieoznaczony Szyk wyrazów SVX, można by sądzić, że in Np. (55) i (56) in odpowiednio pierwszym zdaniu pierwsze wymienione apelatywy (pranasautojai, šeimininkas) są podmiotami, a drugi rzeczownik (sukčiai, žuvys) jest orzecznikiem. Jak jednak wynika z dalszego kontekstu in (56) jest to Rzeczownik žuvys ‘Ryby’ Podmiot i šeimininkai ‘Gospodarze’ Orzecznik. Um Niejednoznaczności składniowej Struktury zu można by uniknąć, można by sądzić, że in zdaniach wspomnianego Typu do rozróżnienia obu syntaktycznych funkcji także częściej formalna cecha — przypad- — ek zostaje wybrany. Jak jednak pokazuje skąpy materiał, różnią się apelatywy jako Podmiot i Orzecznik często nie są in formalnie oznaczone (zob. jeszcze Zdania (2), (37)- (39)). 2.3.2. Bardziej szczegółowe Badanie zdań z oznaczonym (odwrotny) Szyk wyrazów pozwala przypuszczać, że do rozróżnienia podmiotu i orzecznika imiennego można wykorzystać wyżej wymienione typowe właściwości podmiotu. Z drugiej strony mówi się, że w przypadku występowania formalnych cech, w celu rozróżnie- 120 | LORETA SEMENIENE rozróżnienia szyku wyrazów, podmiotu od orzecznika można również wybrać kryteria morfologiczne, tj. oznaczenia przypadków (Hentschel 1991a: 229-234; 1991b: 304; 1992b). Stawia się tezę, że w zdaniach z oznaczonym szykiem wyrazów do rozróżnienia obu funkcji składniowych, podmiotu i orzecznika, wykorzystywane są nie tylko semantyczne (np. konkretne vs ogólne), lecz także morfologiczne cechy wyrazów', np.: (57) Nuo 1929 m. firma įsteigė specialų prekybos atstovą. Tuo atstovu Lietuvoje buvau as. W 1929 r. z Anglii na Litwę przybył urzędnik angielskiej firmy „Vickers Armstrong Limited” Ross. KT „Od 1929 roku firma ustanowiła specjalnego agenta handlowego. Tym agentem na Litwie byłem ja. W 1929 roku z Anglii przybył na Litwę dyrektor Ross, przedstawiciel angielskiej firmy „Vikers Amstrong Limited”.” (58) Aktorzy i aktorki wyrywają sobie włosy z głowy, pokazują krwawiące serce: reżyser nie daje im ani Romea, ani Julii. Ty, Leonie, sam byłeś aktorem, musisz zrozumieć, kostucha już nam macha, popioły sypią się z komina, nie zdążymy!.. A w czym ja mogę im pomóc? Może i ja marzyłem! KT „Aktorzy i aktorki rwą sobie włosy z głowy, pokazują swoje krwawiące serce: reżyser nie daje im ani Romea, ani Julii. Ty, Leon, sam byłeś aktorem, musisz rozumieć, że kostucha już nam macha, popiół spada, nie damy rady!… A w czym mogę im pomóc? Może i ja śniłem?” (59) Mintautasowi Indulis jawi się jako zwierzę, wilk. Będę zwierzęciem! Zniszczę Kurów! —odpowiada Mintautas. KT „Mintautas jawił się Indulisowi jako zwierzę, wilk. „Będę zwierzęciem! Rozszarpię Kurów!” — odpowiedział Mintautas.’ (60) Wszyscy byliśmy kiepskimi studentami, wszystko nas obchodziło, tylko nie to, czego mieliśmy się uczyć na uniwersytecie. Tokia studentka Ona nie chciała być. Jeśli czymś się zajmować, to poważnie i do końca. KT „Wszyscy byliśmy kiepskimi studentami, interesowało nas wszystko, tylko nie to, czego powinniśmy się uczyć na uniwersytecie. Taką studentką Ona nie chciała być. Jeśli już czymś się zajmować, to poważnie i do końca. ' (61) Ile już odsłużyłeś? —Półtora roku, obywatelu kierowniku. —No, półtora roku. Przez ten czas zostałem kapralem, a za dwadzieścia pięć lat będę generałem. KT „ „Ile już odłożyłeś?” „Półtora, obywatelu przełożony.” „Półtora roku. W tym czasie byłem już kapralem, a po 25 latach będę generałem”. (62) Byłeś Wodą Żywą i wszystko napełniłeś łaskami, a wszystkim hojnie rozdawałeś dary bez zazdrości, ponieważ dzięki Tobie, władco, wszelkie dobro zostało podarowane światu. KT Por. W gramatyce języka litewskiego w języku angielskim (Ambrazas, red., 1997: 643) użyty w takim zdaniu instrumental: ir grynas vandenėlis mums medumi buvo ‘i czysta woda była nam miodem’ wyjaśnia się jako oznaczenie stanu tymczasowego. Według wiedzy autorki wpływ szyku wyrazów na wybór przypadka w lingwistyce litewskiej przy omawianiu rzeczowników predykatywnych nie był uwzględniany. RZECZOWNIKI PREDYKATYWNE W JĘZYKU LITEWSKIM | 121 „Byłeś wodą życia i wszystko napełniałeś łaską, a wszystkim hojnie rozdawałeś dary bez zazdrości, albowiem przez Ciebie, o Panie, wszelkie dobro świata zostało ofiarowane”. Jak wynika ze zdań (57)–(60), dla uwydatnienia rzeczownika użytego predykatywnie, niezależnie od tego, że podmiot pod względem cech kategorialnych jest prototypowy, wybiera się instrumental. To samo należy powiedzieć o takich przykładach, w których prototypowy podmiot jest pomyślany jako obecny (zob. (61)–(62)). Oznacza to, że użycie narzędnika w tych ostatnich przypadkach należy uzasadnić nieprototypową, tj. niepierwszą, pozycją podmiotu w zdaniu. Jest oczywiste, że w zdaniach z nacechowanym szykiem zdania, z prototypowym podmiotem, do wyrażenia orzecznika używa się również mianownika, choć nieco rzadziej, np.: (63) Vadinsim tave,,A-nu-ka*, kaip visų jauniausią mūsų brolijos narį. A jeśli będziesz się złościć, będziemy nazywać cię „klaunem”, a nie artystą. Spójrz na Zefę. On był prawdziwym artystą. A ty — śmieszny. Będzie ci trudno z Zuzą. KT „Będziemy nazywać cię Anuką, jako najmłodszą członkinią naszego bractwa. A jeśli będziesz się złościć, będziemy nazywać cię klaunem, nie artystą. Popatrz na Zefasa. Był prawdziwym artystą. A ty jesteś śmieszna. Będzie ci trudno z Zuzą.” Jeśli w zdaniach z nacechowanym szykiem zdania podmiot jest w odniesieniu do swoich właściwości kategorialnych mniej prototypowy (podobnie jak w przypadku nienacechowanego szyku wyrazów), wówczas użycie narzędnika do wyrażenia orzecznika staje się jeszcze bardziej prawdopodobne. Zatem użycie narzędnika w zdaniu byłoby związane nie tylko z nacechowanym szykiem wyrazów, lecz także z nieprototypową formą wyrażenia podmiotu (por. zdanie (55)) (szerzej zob. Hentschel 1993a: 106). Z drugiej strony wskazywano już, że nieprototypowy podmiot w zdaniach o szyku SVX nie ma decydującego wpływu na wybór przypadka: w zdaniach SVX zwykle używa się mianownika rzeczownika predykatywnego, zarówno przy podmiocie prototypowym, jak i nieprototypowym. Zatem częstsze użycie narzędnika w zdaniach z nacechowanym szykiem wyrazów, w których występuje podmiot nieprototypowy pod względem właściwości kategorialnych, należy wyjaśniać nacechowanym szykiem wyrazów, np.: (64) Podstawą psychoanalitycznej interpretacji — odkrycie fallicznego znaczenia — obiektem pracy, który stał się znaczący dzięki bezpośredniemu ograniczeniu zaspokojenia, był obiekt zawsze znajdujący się pod ręką, tj. własne ciało. KT įrankiuose, meno kūriniuose, pažinimo vienetuose, šventuose objektuose. Pirmuoju malonumų „Podstawą psychoanalitycznej interpretacji jest pojawienie się znaczenia fallicznego w narzędziach, dziełach sztuki, poznaniu, świętych obiektach. Pierwszym obiektem przyjemności, który stał się znaczący wskutek bezpośredniego ograniczenia zaspokojenia, był obiekt, który zawsze znajdował się w pobliżu, tj. własne ciało twoje.” 122 | LORETA SEMENIENE (65) Ryby mogą być żywicielami ostatecznymi, pośrednimi lub rezerwowymi. Żywicielami ostatecznymi wielu niewidocznych są ptaki wodne lub ssaki wodne. KT'* „Ryby mogą być żywicielami końcowymi, pośrednimi lub rezerwowymi. Żywicielami ostatecznymi licznych nicieni są ptaki wodne lub ssaki wodne.’ Uogólniając skąpy materiał (zob. tab. 5), można stwierdzić, że szyk wyrazów w zdaniu ma decydujący wpływ na wybór przypadka: przy nieznaczonym szyku wyrazów zwykle stosuje się mianownik, podczas gdy w zdaniach ze znaczonym szykiem wyrazów częściej spotyka się narzędnik. W tym ostatnim przypadku narzędnik rzeczownika pozwala łatwiej odróżnić podmiot od orzecznika. Z drugiej strony właśnie w przypadkach, w których ma to miejsce, tj. gdy podmiot jest mniej prototypowy pod względem właściwości kategorialnych, mianownik nie jest rzadkością. Wówczas jedynie kontekst pomaga odróżnić obie funkcje składniowe: podmiot i orzecznik. TAB. 5. MARKOWANIE PRZYPADKA RZECZOWNIKA UŻYTEGO JAKO ORZECZNIK W PROSTYCH ZDANIACH ORZECZNIKOWYCH ZE ZNACZONYM SZYKIEM WYRAZÓW Model znaczony przypadek Liczba zdań (n) Szyk wyrazów Nominativ Instrumental XVS 4 7 11 36% 64% OXV5 29 60 89 3396 67% XSV 3 6 9 33% 67% SXV 8 9 17 47% 53% VSX 5 2 7 71% 29% Razem: 49 85 134 37% 63% 4 Por.: 2.1.1. i przypis 7. 5 @ odnosi się tutaj do podmiotu zerowego w takich przypadkach, w których występuje Pro-Drop. PREDYKATYWNE RZECZOWNIKI W JĘZYKU LITEWSKIM | 123 3. UWAGI KOŃCOWE (1) Po krótkim omówieniu kilku kryteriów semantycznych i formalnych, które mogą mieć wpływ na przypadek rzeczownika predykatywnego, staje się jasne, że nie ma powodu zakładać, iż we współczesnym języku litewskim użycie przypadków jest rozstrzygane przez opozycję stan przejściowy /stały: zarówno mianownik, jak i narzędnik rzeczownika predykatywnego mogą oznaczać zarówno stan stały, jak i przejściowy. (ii) Nie wolno pomijać faktu, że tendencje w użyciu mianownika i narzędnika są w pewnym stopniu uwarunkowane opozycją żywotny /nieżywotny, a także tym, czy rzeczownik predykatywny oznacza zawód (lub inną) działalność, czy też nie. W odniesieniu do rzeczowników predykatywnych oznaczających przedmioty nieożywione lub zawody i inne rodzaje działalności skłania się ku użyciu narzędnika. (iii) Na użycie przypadka wpływa również użycie form fleksyjnych kopuli būti oraz wyrażana za ich pomocą modalność. Użycie narzędnika wzrasta w odniesieniu do następujących hierarchii: TERAŹNIEJSZOŚĆ < PRZESZŁOŚĆ < PRZYSZŁOŚĆ < TRYB ŁĄCZĄCY < TRYB ROZKAZUJĄCY oraz REALNY /NIEREALNY. (iv) Przypadek rzeczownika predykatywnego wybiera się w zależności od budowy zdania: narzędnik występuje częściej w zdaniach z nieosobowymi formami kopuli. (v) Kategorialne właściwości podmiotu nie mają wpływu na wybór przypadku, i to zarówno w zdaniach z oznaczonym, jak i z nieoznaczonym szykiem wyrazów. Decydujący wpływ na przypadek rzeczownika ma nieprototypowa pozycja podmiotu w zdaniu. Panuje tendencja, że w zdaniach z oznaczonym szykiem wyrazów używa się narzędnika. (vi) W formalnie oznaczonych zdaniach (zdanie proste vs. złożone, szyk neutralny vs. szyk inwersyjny) skłonni jesteśmy używać narzędnika jako znaku diakrytycznego do rozróżnienia dwóch funkcji składniowych — podmiotu vs. predykatywu —. W zdaniach nieoznaczonych pod względem formalnym częściej używa się mianownika rzeczownika orzecznikowego. QUELLEN KT - Textkorpus der litauischen Gegenwartssprache des Zentrums für Computerlinguistik, Universität Vytautas Magnus, Kaunas. LITERATUR AMBRAZAS, V., Red., 1996: Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. AMBRAZAS, V.,ed., 1997: Lithuanian Grammar, Vilnius: Baltos lankos. BALKEVICIUS, J. 1963: Dabartinės lietuvių kalbos sintaksė, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. BALKEVIČIUS, J. 1998: Lietuvių kalbos predikatinių konstrukcijų sintaksė, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. BOGUSLAWSKI, A. 2001: Über Nominativ-Instrumental-Variation im Polnischen. Boeder, W., Hentschel, G. (Hg.), Variierende Markierungen von Nominalgruppen in Sprachen unterschiedlichen Typs, Oldenburg: Bibliotheksund Informationssystem der Universität Oldenburg (Studia Slavica Oldenburgensia, 4), 101-133.