Sveikiname Kazį Morkūną

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LI (2004), 141-144 PERSONALIA SKŁADAMY GRATULACJE KAZYSOWI MORKŪNASOWI Doktor Kazys Morkūnas, niezwykle pracowity i skromny badacz języka, całe życie pracował i do dziś nadal pracuje w Instytucie Języka Litewskiego. Kazys Morkūnas urodził się 4 marca 1929 roku w rejonie wiłkomierskim, we wsi Piliakalnis. Cztery klasy ukończył w Kulniškiai, później uczył się w szkole podstawowej w Gėlvonys oraz w gimnazjum im. Antanasa Smetony w Wiłkomierzu, gdzie widywał Zigmāsa Zinkevičiusa, który później (na uniwersytecie) został promotorem jego pracy dyplomowej o rodzinnej gwarze z Gėlvonys. Silne zainteresowanie rodzinnym słowem, które pojawiło się w gimnazjum, skłoniło go do wyboru drogi lituanisty. W latach 1949-1954 studiował na Uniwersytecie Wileńskim, słuchając wykładów Juozasa Balčikonisa, Vincasa Mykolaitisa- -Putinasa, Jurgisa Lebedysa, Juozasa Senkusa, Zigmāsa Zinkevičiusa, Jonasa Kabelki, Kazysa Ulvydasa, Meilė Lukšienė i innych wybitnych lituanistów. Po ukończeniu uniwersytetu Kazys Morkūnas rozpoczął pracę w Instytucie Języka i Literatury Litewskiej. W latach 1958–1961 studiował w aspiranturze tego instytutu, w 1962 roku obronił rozprawę doktorską „Południowy dialekt wschodnich Auksztotów” (promotor Juozas Balčikonis). Większość pracy opublikowano w osobnych artykułach — „Fonetyka południowego dialektu wschodnich Auksztotów” (Lietuvių kalbotyros klausimai 3, 1960, 5–59) oraz „Morfologia południowego dialektu wschodnich Auksztotów: [rzeczownik, przymiotnik, liczebnik, zaimek, czasownik)” (Lietuvių kalbotyros klausimai 11, 1969, 107—146). Od 1966 do 2001 roku był kierownikiem Wydziału Historii Języka i Dialektologii Instytutu Języka Litewskiego 142 | PERSONALIA oraz Literatury. Taktowny, cierpliwy, spokojny, troskliwy, zawsze gotowy pomóc — tak opisują go dziś koledzy. Nigdy i nikomu nie powiedział złego słowa. W 1990 roku K. Morkūnas objął stanowisko zastępcy dyrektora odtworzonego Instytutu Języka Litewskiego. Tę niełatwą pracę administracyjną cierpliwie i sumiennie wykonywał do 2001 roku, był głównym organizatorem wielu konferencji naukowych. W latach 1995–2001 — redaktor „Zagadnień językoznawstwa litewskiego”, obecnie — członek kolegium redakcyjnego tego wydawnictwa ciągłego. Jeszcze podczas studiów na Uniwersytecie Wileńskim K. Morkūnas wraz z kolegami ze studiów i młodszymi współpracownikami podjął się zapisywania gwar z różnych miejscowości Litwy. Przemierzył niejedną setkę kilometrów wiejskimi drogami, poszukując ludzi pięknie mówiących gwarą. Najwięcej czasu i sił poświęcono nauce dialektologii, zwłaszcza jednemu z największych dzieł litewskiej dialektologii, nad którym pracowano kilkanaście lat — Atlasowi języka litewskiego (1-3, Wilno: Mokslas, 1977-1991). K. Morkūnas był nie tylko jednym z głównych zbieraczy materiału i autorów publikacji, lecz także kierownikiem tego przedsięwzięcia. W Atlasie języka litewskiego usystematyzowano i omówiono dane leksykalne, morfologiczne, fonetyczne i akcentologiczne z ponad 700 miejscowości. Łącznie w publikacji przedstawiono 376 map („Leksyka” —120, „Fonetyka” —112, „Morfologia” —144). Bez niego dziś nie może się obejść żaden dialektolog. Praca redaktorów Atlasu języka litewskiego w 1994 r. została słusznie uhonorowana Nagrodą Naukową Republiki Litewskiej. Inne ważne dla dialektologii litewskiej dzieło naukowe, przy którym K. Morkūnas pracował z dużym zaangażowaniem i starannością, to chrestomatia Lietuvių kalbos tarmės (Wilno: Mintis, 1970). Była to pierwsza obszerna publikacja o charakterze poznawczym, w której zamieszczono teksty gwarowe zapisane w latach 1950-1966, zebrane z niemal pięciuset pięćdziesięciu miejscowości, od osób w różnym wieku. W artykule wprowadzającym szeroko omówiono główne cechy leksyki, fonetyki, morfologii i składni gwar litewskich, podzielonych według klasyfikacji K. Jauniusa i A. Salysa. Nowe, dojrzałe spojrzenie językoznawcy na gwary litewskie ujawnia się w „Programie badań gwar języka litewskiego i ich wzajemnych relacji”: K. Morkūnas wraz z Danguole Mikulėniene przygotował w 1995 r. „Morfologię” tego programu, a także był redaktorem odpowiedzialnym innych części („Leksyka- ”, „Akcentuacja”, „Socjolingwistyka”, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 1995). W 1997 r. ukazała się przygotowana przez K. Morkūnasa (wraz z D. Mikulėniene) książka tekstów gwarowych —„Teksty gwary dieveniškėskiej“ (Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii). Książka ta dostarcza nowych wiadomości o jednej z najciekawszych gwar południowo-wschodniego obrzeża obszaru języka litewskiego. Przez pewien czas K. Morkūnas kierował gromadzeniem danych języka litewskiego do Atlas linguarum Europae, wspieranego przez UNESCO, i był członkiem jednej z komisji jego Głównego Kolegium Redakcyjnego. Wraz z łotewską językoznawczynią Ainą Blinkeną napisał do wspomnianej publikacji artykuł „Języki bałtyckie” (Die baltischen Sprachen. Perspectives nouvelles en gėolinguistigue, Roma, 1997, 89-102). W ciągu kilku dziesięcioleci aktywnej pracy językoznawcy w prasie ukazało się więcej wartościowych nie tylko dla dialektologii, lecz także dla całej nauki o języku artykułów i recenzji publikacji naukowych: „Litewska gwara rybaków Mierzei Kurońskiej i wpływ języka litewskiego na tych PERSONALIA | 143 „žvejų latvių kalbai“ (z A. Sabaliauskiem, Lietuvių kalbotyros klausimai 2, 1959, 131— 149), „Rzadkie formy trybu przypuszczającego języka litewskiego“ (z A. Kučinskaite, Lietuvos TSR MA darbai, seria A 1 (16), 1964, 215-218), „Onomastyka na Litwie“ (Acta Baltico-Slavica 7, 1970, 197-206), „O pojęciu dialektów peryferyjnych“ (Lietuvių kalbotyros klausimai 30, 1993, 4-7), „O przeddzukijskim dialekcie i jego granicach“ (Lietuvių kalbotyros klausimai 34, 1994, 84-92) i in. Naukowiec poświęca dane dialektologiczne i wiedzę dialektologa nie tylko nauce, lecz także szerokiemu ogółowi społeczeństwa. Napisał przeznaczoną dla ogółu książeczkę Pažintis su lietuvių kalbos tarmėmis (Wilno: Mokslas, 1980), w której w przystępny sposób, nie stroniąc od żartobliwości, opowiada o powstaniu dialektów języka litewskiego, ich podziale i cechach, zwracając uwagę czytelników na znaczenie danych dialektalnych dla nauki i praktyki językowej. Wiele popularnonaukowych artykułów napisanych przez K. Morkūnasa o gwarach, ich badaniu, znanych językoznawcach, nowych publikacjach i innych sprawach opublikowano w czasopismach „Gimtoji kalba”, „Gimtasis žodis”, „Gimtasis kraštas- ”, a także w innych periodykach i gazetach. Od dialektologii do historii języka — tylko jeden krok. Zdołano więc rozejrzeć się także po obszarach historii języka litewskiego i wiele tam zdziałać. Z historią języka związany jest już artykuł opublikowany w 1959 r. na podstawie tematu rozprawy „Pozostałości przymiotników zaimkowych w południowym dialekcie wschodnich Auksztotów” (MA darbai 2 (7), 1959, 191-203). Pierwszą pracę poświęconą specjalnie historii języka K. Morkūnas opublikował cztery lata później — (1963) — „O pochodzeniu słowa atslaimas” (MA darbai 2 (15), 1963, 267-273). Opierając się na obfitym materiale dialektalnym i staropiśmiennym, wiarygodnie dowiódł, że atslaimas należy wiązać nie z czasownikiem šluoti (jak sądzili P. Arumaa i E. Fraenkel- ), lecz z czasownikiem šlieti. Historycy języka, zwłaszcza badacze historycznej morfologii języka litewskiego, nie mogą się również obejść bez opublikowanego przez niego w 1964 r. artykułu „Z historii form liczby mnogiej inessivu w dialektach wschodnich Auksztotów” (Lietuvių kalbotyros klausimai 7, 1964, 145—152). Spośród dawnych autorów K. Morkūnas najwięcej uwagi poświęcił pismom wschodniego Litwina Konstantinasa Sirvydasa. W opublikowanym w 1967 r. artykule „Dwojaki mieszane am, an, em, en i ą, ę w pismach K. Širvydasa” (Lietuvių kalbotyros klausimai 9, 1967, 139-146), opierając się na danych statystycznych dotyczących dialektów wschodnich oraz tych dwojaków, trafnie zauważył, „że w I części Punktów kazań, a także w I wydaniu słownika, te dwojaki konsekwentnie występują jedynie w nazwach własnych i pospolitych z innych języków, dwojak an w spójniku idant, a dwojak en dość często w rdzeniowych šventvediniai. W innych wydaniach słownika, opublikowanych po śmierci K. Širvydasa, a zwłaszcza w II części „Punktów kazań”, pojawia się więcej słów i form, które niekonsekwentnie zawierają wspomniane dwojaki i samogłoski. Pozwala to sądzić, że w powstaniu tych dwojaków i samogłosek największy udział mieli późniejsi wydawcy i redaktorzy pochodzący z innych regionów Litwy” (s. 145). Zapewne nie przesadzimy, mówiąc, że ten wniosek sformułowany przez K. Morkūnasa wszyscy początkujący badacze języka pism K. Sirvydasa powinni mieć na swoim biurku. Językowi pism Konstantinasa Sirvydasa poświęcona jest także największa praca językoznawcy z zakresu historii języka litewskiego, opublikowana w 1980 r. w czasopiśmie Lietuvių kalbotyros klausimai — Indeks czasowników w „Punktach kazań” („Czasownik w „Punktach kazań” Konstantinasa Širvydasa (Indeks)”. Lietuvių kalbotyros klausimai 20, 1980, 109—222), w której zarejestrowano wszystkie formy czasownikowe, a „dla uwydatnienia ich znaczenia (lub znaczeń) po formach gramatycznych podaje się zdanie lub jego część zawierającą jedną z tych form” (s. 110). 144 | PERSONALIA W wydawnictwie Donum Balticum poświęconym wielkiemu norweskiemu bałtyście Chr. Stangowi K. Morkūnas opublikował artykuł „Kilka cech języka pism M. Daukšy” (Stockholm: Almgvist & Wiksell, 1970, 347-351), w którym analizowane są cechy pisowni tego autora. Subtelne spostrzeżenia historycy języka znajdą także w napisanych przez K. Morkūnasa recenzjach publikacji lingwistycznych, które należy przeczytać, a nie tylko o nich wspomnieć. Bibliografowie również nie szczędzą K. Morkūnasowi pięknych słów — przecież przypadło mu niemało przyczynić się do opracowania wielu bibliografii literatury językoznawstwa litewskiego. Z książek tych korzystają nie tylko badacze języka litewskiego, bałtyści i indoeuropeiści, lecz także wszyscy zainteresowani językoznawstwem i historią kultury narodu litewskiego. I teraz językoznawca codziennie zasiada przy obciążonym książkami stole i zabiera się do pracy: czyta korekty słownika gwary dieveniškiej, przygotowuje do druku komentarze do czwartego tomu Atlasu języka litewskiego, pisze objaśnienia do tekstów gwary balbieriškiskiej, opracowuje i redaguje nowe artykuły o różnych gwarach litewskich do wydawanej przez oficynę „Versmė” serii monografii Lietuvos valsčiai... Z okazji pięknego jubileuszu życia w imieniu całej wspólnoty lituanistów życzymy temu pracowitemu mężowi nauki o języku, aby jeszcze długo nie ustawał w pracy, ponieważ „dusza nasza ma w sobie przestrzeń pomysłów szeroką bez końca, w której pomieścić się mogą wszelkie wiadomości i nauki bez liczby” (K. Sirvydas). Juozas Karaciejus, Asta Leskauskaitė