Sveikiname Kazį Morkūną

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LI (2004), 141–144 PERSONALIA GRATULUJEMY KAZYSOWI MORKŪNASOWI Doktor Kazys Morkūnas, niezwykle pracowity i skromny badacz językoznawstwa, całe życie pracował i nadal pracuje w Instytucie Języka Litewskiego. Kazys Morkūnas urodził się 4 marca 1929 roku we wsi Piliakalnis w rejonie wiłkomierskim. Cztery klasy ukończył w Kulniškiai, później uczył się w szkole podstawowej w Gėlvonys oraz w gimnazjum im. Antanasa Smetony w Wiłkomierzu, gdzie widywał Zigmasa Zinkevičiusa, który później (na uniwersytecie) został opiekunem pracy dyplomowej swego krajana poświęconej rodzinnej gwarze gelvońskiej. Silne przywiązanie do ojczystego słowa, które zrodziło się w gimnazjum, skłoniło go do wyboru drogi lituanisty. W latach 1949–1954 studiował na Uniwersytecie Wileńskim, uczęszczał na wykłady Juozasa Balčikonisa, Vincasa Mykolaitisa-Putinasa, Jurgisa Lebedysa, Juozasa Senkusa, Zigmasa Zinkevičiusa, Jonasa Kabelki, Kazysa Ulvydasa, Meilė Lukšienė i innych wybitnych lituanistów. Po ukończeniu uniwersytetu Kazys Morkūnas rozpoczął pracę w Instytucie Języka i Literatury Litewskiej. W latach 1958–1961 kształcił się na studiach aspiranckich w tym instytucie, a w 1962 roku obronił rozprawę „Południowa gwara wschodnioauksztocka” (promotor Juozas Balčikonis). Większość pracy opublikowano w osobnych artykułach – „Fonetyka południowej gwary wschodnioauksztockiej” (Lietuvių kalbotyros klausimai 3, 1960, 5–59) oraz „Morfologia południowej gwary wschodnioauksztockiej: [rzeczownik, przymiotnik, liczebnik, zaimek, czasownik]” (Lietuvių kalbotyros klausimai 11, 1969, 107–146). Od 1966 do 2001 roku był pracownikiem Instytutu Języka Litewskiego 142 | PERSONALIA i Literatury, kierownikiem Wydziału Historii Języka i Dialektologii. Taktyczny, cierpliwy, spokojny, troskliwy, zawsze gotowy do pomocy – tak opisują go dziś koledzy. Nigdy nikomu nie powiedział przykrego słowa. W 1990 roku K. Morkūnas objął stanowisko zastępcy dyrektora odtworzonego Instytutu Języka Litewskiego. Tę niełatwą pracę administracyjną wykonywał cierpliwie i troskliwie do 2001 roku; był głównym organizatorem wielu konferencji naukowych. W latach 1995–2001 był redaktorem Lietuvių kalbotyros klausimų, obecnie jest członkiem kolegium redakcyjnego tego czasopisma. Jeszcze podczas studiów na Uniwersytecie Wileńskim K. Morkūnas wraz z kolegami ze studiów i młodszymi współpracownikami podjął się zapisywania gwar z różnych miejscowości Litwy. Przemierzył setki kilometrów wiejskimi drogami, szukając ludzi pięknie mówiących gwarą. Najwięcej czasu i sił poświęcił dialektologii, zwłaszcza jednemu z największych przedsięwzięć w badaniach nad gwarami litewskimi, nad którym pracowano przez kilkanaście lat – Lietuvių kalbos atlasui (1–3, Wilno: Mokslas, 1977–1991). K. Morkūnas był nie tylko jednym z głównych zbieraczy materiału i autorów publikacji, lecz także kierownikiem tego przedsięwzięcia. W Lietuvių kalbos atlase usystematyzowano i omówiono dane leksykalne, morfologiczne, fonetyczne i akcentuacyjne z ponad 700 miejscowości. Publikacja zawiera łącznie 376 map („Leksika” – 120, „Fonetika” – 112, „Morfologija” – 144). Żaden dialektolog nie może się dziś bez niej obejść. Praca redaktorów Lietuvių kalbos atlaso została zasłużenie uhonorowana w 1994 roku Nagrodą Naukową Republiki Litewskiej. Inną ważną dla litewskiej dialektologii publikacją naukową, nad którą K. Morkūnas pracował intensywnie i z wielką starannością, jest chrestomatia Lietuvių kalbos tarmės (Wilno: Mintis, 1970). Była to pierwsza obszerna publikacja o charakterze wprowadzającym, zawierająca teksty gwarowe zapisane w latach 1950–1966, zebrane w niemal pięciuset miejscowościach od ludzi w różnym wieku. W artykule wstępnym szeroko omówiono podstawowe cechy leksyki, fonetyki, morfologii i składni gwar litewskich, sklasyfikowanych według podziału K. Jauniusa i A. Salysa. Nowe spojrzenie dojrzałego językoznawcy na gwary litewskie ujawnia się w „Programie badań nad gwarami języka litewskiego i ich wzajemnymi oddziaływaniami”: w 1995 roku K. Morkūnas wraz z Danguolė Mikulėnienė opracował część „Morfologia”; był także redaktorem odpowiedzialnym innych części („Leksika”, „Kirčiavimas”, „Sociolingvistika”, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 1995). W 1997 roku ukazała się książka tekstów gwarowych opracowana przez K. Morkūnasa (wraz z D. Mikulėnienė) – „Dieveniškių šnektos tekstai” (Wilno: Instytut Wydawnictwa Naukowego i Encyklopedycznego). Książka przynosi nowe wiadomości o jednej z najciekawszych gwar z południowo-wschodniego krańca obszaru języka litewskiego. Przez pewien czas K. Morkūnas kierował zbieraniem materiałów z języka litewskiego do wspieranego przez UNESCO Atlas linguarum Europae i był członkiem jednej z komisji Naczelnego Kolegium Redakcyjnego tego atlasu. Wraz z łotewską językoznawczynią Ainą Blinkeną napisał do tej publikacji artykuł „Języki bałtyckie” (Die baltischen Sprachen. Perspectives nouvelles en géolinguistique, Roma, 1997, 89–102). W ciągu kilku dziesięcioleci aktywnej pracy językoznawcy ukazało się w prasie także wiele innych wartościowych dla dialektologii, a szerzej – dla językoznawstwa, artykułów i recenzji publikacji naukowych: „Gwary litewskiej rybaków z Mierzei Kurońskiej i wpływ języka litewskiego na ich PERSONALIA 143 „językowi łotewskich rybaków” (z A. Sabaliauskasem, Lietuvių kalbotyros klausimai 2, 1959, 131–149), „Rzadkie formy trybu przypuszczającego w języku litewskim” (z A. Kučinskaitė, Lietuvos TSR MA darbai, seria A 1 (16), 1964, 215–218), „Die Onomastik in Litauen” (Acta Baltico-Slavica 7, 1970, 197–206), „W sprawie pojęcia periferinės tarmės” (Lietuvių kalbotyros klausimai 30, 1993, 4–7), „W sprawie przydechu i jego granic” (Lietuvių kalbotyros klausimai 34, 1994, 84–92) i in. Badacz poświęca dane dialektologiczne i wiedzę dialektologa nie tylko nauce, lecz także szerokiemu gronu odbiorców. Napisał książeczkę dla ogółu Pažintis su lietuvių kalbos tarmėmis (Wilno: Mokslas, 1980), w której w przystępny sposób, nie stroniąc od żartobliwego tonu, opowiada o powstaniu dialektów języka litewskiego, ich podziale i cechach, a także zwraca uwagę czytelników na znaczenie danych dialektalnych dla nauki i praktyki językowej. Wiele popularnych artykułów K. Morkūnasa o dialektach, ich badaniach, znanych językoznawcach, nowych publikacjach i innych zagadnieniach ukazało się w Gimtojoje kalboje, Gimtojo žodyje, Gimtajame krašte, a także w innych czasopismach ciągłych i gazetach. Od dialektologii do historii języka jest tylko jeden krok. Udało się więc rozejrzeć także po obszarach historii języka litewskiego i wiele tam zdziałać. Z historią języka wiąże się już artykuł ogłoszony w 1959 r. pod tytułem rozprawy doktorskiej: „Pozostałości przymiotników zaimkowych w południowym dialekcie wschodnioauksztockim” (MA darbai 2 (7), 1959, 191–203). Pierwszą pracę poświęconą specjalnie historii języka K. Morkūnas opublikował cztery lata później — w 1963 r. — „O pochodzeniu wyrazu atšlaimas” (MA darbai 2 (15), 1963, 267–273). Opierając się na bogatym materiale dialektalnym i staropiśmiennym, przekonująco wykazał, że atšlaimas wiąże się nie z czasownikiem šluoti (jak sądzili P. Arumaa i E. Fraenkel), lecz z czasownikiem šlieti. Historycy języka, zwłaszcza badacze historycznej morfologii litewskiej, nie mogą się też obejść bez opublikowanego przez niego w 1964 r. artykułu „Z historii form miejscownika liczby mnogiej w dialektach wschodnioauksztockich” (Lietuvių kalbotyros klausimai 7, 1964, 145–152). Spośród dawnych autorów K. Morkūnas najwięcej uwagi poświęcił pismom wschodniego Litwina Konstantinasa Sirvydasa. W opublikowanym w 1967 r. artykule „Mieszane dyftongi am, an, em, en ir ą, ę w pismach K. Širvydasa” (Lietuvių kalbotyros klausimai 9, 1967, 139–146), opierając się na danych statystycznych dotyczących dialektów wschodnich i tych dyftongów, trafnie zauważył, „że w pierwszej części Punktų sakymų, a także w pierwszym wydaniu słownika, dyftongi te występują konsekwentnie tylko w nazwach własnych i pospolitych z innych języków, w spójniku an idant oraz dość często w wyrazach pochodnych od rdzenia en švent-. W późniejszych wydaniach słownika, opublikowanych po śmierci K. Širvydasa, a zwłaszcza w drugiej części „Punktų sakymų”, pojawia się więcej wyrazów i form, w których wymienione dyftongi i samogłoski występują niekonsekwentnie. Pozwala to przypuszczać, że na pojawienie się tych dyftongów i samogłosek największy wpływ mieli późniejsi wydawcy i redaktorzy pochodzący z innych regionów Litwy” (s. 145). Chyba nie będzie przesadą stwierdzenie, że wniosek sformułowany przez K. Morkūnasa powinni mieć na biurku wszyscy początkujący badacze języka pism K. Sirvydasa. Językowi pism Konstantinasa Sirvydasa poświęcona jest również największa praca językoznawcy z zakresu historii języka litewskiego, opublikowana w 1980 r. w Lietuvių kalbotyros klausimuose – Punktų sakymų: indeks czasowników („Czasownik w «Punktų sakymų» Konstantinasa Širvydasa (Indeks)”). Lietuvių kalbotyros klausimai 20, 1980, 109–222), w którym zarejestrowano wszystkie formy czasownikowe, a „aby uwydatnić ich znaczenie (lub znaczenia), po formach gramatycznych podano zdanie albo jego część zawierające jedną z tych form” (s. 110). 144 | PERSONALIA W publikacji Donum Balticum, dedykowanej wielkiemu norweskiemu bałtyście Chr. Stangowi, K. Morkūnas opublikował artykuł „Kilka cech języka pism M. Daukšy” (Sztokholm: Almqvist & Wiksell, 1970, 347–351), w którym omawia cechy pisowni tego autora. Historycy języka znajdą również subtelne spostrzeżenia w recenzjach publikacji lingwistycznych napisanych przez K. Morkūnasa — trzeba je przeczytać, a nie tylko o nich wspomnieć. Bibliografowie również nie szczędzą K. Morkūnasowi pochwał — wszak miał niemały udział w przygotowaniu wielu bibliografii Lietuvių kalbotyros. Z książek tych korzystają nie tylko badacze języka litewskiego, bałtyści i indoeuropeiści, lecz także wszyscy zainteresowani językoznawstwem i historią kultury narodu litewskiego. I dziś językoznawca siada codziennie przy biurku zastawionym książkami i zabiera się do pracy: czyta korektę Dieveniškių šnektos žodyno, przygotowuje do druku komentarze do czwartego tomu Lietuvių kalbos atlaso, pisze objaśnienia do tekstów dialektu balbieriskiego, przygotowuje i redaguje nowe artykuły o różnych dialektach litewskich do serii monografii Lietuvos valsčiai, wydawanej przez oficynę „Versmė”… Z okazji pięknego jubileuszu życia, w imieniu całej społeczności lituanistów życzymy niestrudzonemu uczonemu językoznawcy, by jeszcze długo nie ustawał w pracy, bo „mamy w sobie duszę o bezkresnej przestrzeni wyobraźni, w której zmieścić się mogą wszelkie wiadomości i niezliczone nauki” (K. Sirvydas). Juozas Karaciejus, Asta Leskauskaitė