Berthold Forssman. „Lettische Grammatik“

RECENZJE | 121 krytyczne wydania poszczególnych części KN, choć jest to niezwykle trudna i żmudna praca. W niniejszych uwagach, niekiedy być może nazbyt subiektywnych, chciano przede wszystkim zwrócić uwagę redaktorki na to, co w przyszłych wydaniach krytycznych należałoby doprecyzować, a co przeanalizować szerzej. I jeśli uwagi te okażą się choć trochę pożyteczne, oznacza to, że ich autor osiągnął swój cel. LITERATURA I ŹRÓDŁA Biržiška, V. 1990: Aleksandrynas 1, Vilnius: Sietynas. Clavis Germanico-Lithuana 1997. Rękopiśmienny XVII-wieczny słownik niemiecko-litewski. Część I: A-E, Vilnius: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. KAVALIŪNAITĖ, G. 2003: Stosunek przekładu Nowego Testamentu Samuela Bogusława Chylińskiego do oryginałów. Rozprawa doktorska, Wilno. KReGZDE, J. 1978: Piśmiennictwo litewskich reformowanych, Chicago: wydawnictwo Devenių kultūrinio fondo. Lexicon Lithuanicum 1987. Rękopiśmienny XVII-wieczny słownik języków niemieckiego i litewskiego, Wilno: Mokslas. LukšaiTĖ, I. 1999: Reformacja w Wielkim Księstwie Litewskim i na Litwie Mniejszej, Wilno: Baltos lankos. LukšaAiTĖ, I. 2001: Kulturowe środowisko przygotowania Księgi pobożności (1653). Księga pobożności chrześcijańskiej (1653), zabytek kultury litewskiej XVII wieku, 4-29. Kiejdany: Muzeum Kraju Kiejdańskiego, NEepokuUPNAS, A. 1994: Obraz „Katechizmu” M. Mažvydasa — podręcznika (książeczek) przemawiającego w kontekście historii i kultury. Protestantyzm na Litwie: historia i teraźniejszość, Wilno: Apyaušris, 70-77. RuBSys, A. 1995: Klucz do Starego Testamentu 1, Wilno: Katalikų pasaulis. Juozas Karaciejus Otrzymano 2004 12 12 Instytut Języka Litewskiego P. Vileišio g. 5, 10308 Vilnius, Lietuva BERTHOLD FORSSMAN LETTISCHE GRAMMATIK Dettelbach: J. H. Roll, 2001, 418 s., ISBN 3-89754-194-7 (Miinchener Studien zur Sprachwissenschaft, Beiheft 20) Gramatyka języka łotewskiego Bertholda Forssmana, jak zaznaczono w jej „Przedmowie”, jest przeznaczona nie tylko dla indoeuropeistów i baltystów, lecz także dla slawistów oraz innych językoznawców zainteresowanych zarówno współczesnym łotewskim językiem pisanym, jak i gramatyką historyczną tego języka. Pomimo późnego poświadczenia w źródłach pisanych języki bałtyckie ze względu na swoją fonetykę i dobrze zachowany system fleksyjny są uważane za bardzo archaiczne. Autor gramatyki wskazuje również, że wydana w 1923 r. gramatyka języka łotewskiego autorstwa Jānisa Endzelīnsa była i nadal jest niezastąpionym podręcznikiem wzorcowym, jednak dla początkującego uczącego się języka łotewskiego jest zbyt obszerna, w praktyce trudna do wykorzystania i nie ma powiązań ze współczesnym łotewskim językiem literackim. Dlatego recenzowana gramatyka B. Forssmana jest niejako pomostem między współczesnym łotewskim językiem literackim a jego ujęciem historycznym, natomiast przedstawione rozdziały synchroniczne mogą dla osoby zainteresowanej językiem łotewskim stanowić elementarz. Autor gramatyki podkreśla także, że znajomość języka litewskiego jest dla indoeuropeistów konieczna, dlatego w rozdziałach diachronicznych kontrastywnie wykorzystano materiał języka litewskiego, lecz, 122 | RECENZJE inaczej niż w historycznej gramatyce porównawczej języków bałtyckich, na pierwszym miejscu stawia się język łotewski i jego dane. W pierwszym rozdziale „Język łotewski” omawiane są nie tylko zagadnienia dotyczące Łotyszy, lecz także etnogenezy i historii Bałtów, charakteryzuje się miejsce języków bałtyckich w rodzinie języków indoeuropejskich — wszystko to czynione jest przy dobrej znajomości przedmiotu i doskonałej orientacji w dość zawiłym historycznym rozwoju poszczególnych gałęzi języków indoeuropejskich. Autor jest dobrze zaznajomiony z najnowszymi metodami oraz wynikami badań historyczno-porównawczej indoeuropeistyki językoznawczej (na przykład zwięźle przedstawia teorię laryngalną) i zasadnie nie unika ich nie tylko przy ukazywaniu rozwoju języka łotewskiego, lecz także języków bałtyckich. Drugi rozdział „Fonetyka i fonologia” (s. 67-104) rozpoczyna się od charakterystyki pisowni i ortografii, opisuje jej zmiany oraz przejście od niemieckiego systemu pisowni do współczesnego systemu ujednoliconego przez Mūhlenbacha i Endzelīna (s. 67-72). Następnie przechodzi się do opisu wymowy głosek (samogłosek, spółgłosek) ogólnego języka łotewskiego (s. 72-76), ilustrując ją przykładami z języka niemieckiego, mniej więcej odpowiadającymi głoskom języka łotewskiego, aby czytelnik posługujący się innym językiem mógł lepiej się zorientować (np. łot. ū w wyrazie ūdens należy wymawiać jak niem. Uhr [s. 73]). W większej części drugiego rozdziału metodą historyczno-porównawczą analizuje się zmiany i rozwój głosek oraz fonemów języka łotewskiego. Opisując strukturę morfologiczną języka łotewskiego, której poświęcono największy rozdział „Morfologia” (s. 109-227), autor zasadnie wyróżnia dwa poziomy — synchroniczny i diachroniczny (s. 109). Wyjaśniane jest tworzenie tematów rzeczownikowych, kategorie rodzaju, przypadka i liczby. Na uwagę zasługuje myśl autora, że rzeczowniki o temacie na ė, słusznie uznawane za innowację bałtycką, mogą być ze swego pochodzenia związane z archaicznym tematem ide. -ih, /-idh,, tj. z klasą rzeczowników s. ind. devi „bogini” (s. 110). Logiczne byłoby wywodzić bałtycki temat na ė z *-(i)iū przez stadium pośrednie *-(i)iė-(s. 125). Szczegółowo i konsekwentnie opisana została również struktura czasownika i jej historia. Autor twierdzi, że refleksy kentumowe w językach bałtyckich pojawiły się między innymi być może także wskutek wpływu języków germańskich. W poszczególnych przypadkach oczywiście mogło tak być. Z drugiej strony obecność elementów kentumowych w językach bałtyckich (np. lit. pekus: s. ind. pašu) należałoby wyjaśniać peryferyjnym położeniem dialektów bałtyckich na ide. obszarze językowym. Prawdę mówiąc, zauważa to również sam autor gramatyki (s. 23). Uważa on, że w starożytności języki bałtyckie, słowiańskie i germańskie tworzyły kontinuum komunikacyjne z wieloma izoglosami i prawdopodobnie wywodzą się z tego samego ide. prajęzykowego dialektu północnego, słusznie podkreślając, że granica kentum /satam, która po pierwsze oddziela języki bałtyckie i słowiańskie, a po drugie germańskie, jest kwestią drugorzędnej wagi (s. 25). Interesująca jest również myśl autora, że ide. prajęzyk na końcu wyrazu rozróżniał opozycję intonacji (cyrkumfleksu /akutu). Języki bałtyckie i słowiańskie rozszerzyły tę opozycję również na środek wyrazów (s. 27). Warto tu dodać, że pojawienie się opozycji intonacji w językach bałtyckich i słowiańskich być może wiązało się z zanikiem opozycji dyftongów krótkich i długich (np. ai: ai > ai: di). Autor podziela rozpowszechniony w slawistyce pogląd, że prawo de Saussure- ’a działało również w językach słowiańskich (s. 28). Oczywiście, jest to kontrowersyjne twierdzenie. Formy języka rosyjskiego nom. sing. Akcent w formie pykd (: acc. sing. pyky) przeskoczył na końcówkę najprawdopodobniej z tej samej przyczyny co w formach gen. sing. pyku, dat. sing. pyké, lecz raczej nie z powodu akutowej końcówki nom. sing. w formie praindoeuropejskiej. B. Forssman dość adekwatnie ukazuje miejsce języków bałtyckich w indoeur. rodzinie językowej. W recenzowanej gramatyce omawia się wspólne zjawiska akcentowe, fonetyczne, morfologiczne, słowotwórcze i leksykalne oraz syntaktyczne języków bałtyckich i słowiańskich. Nie przemilcza się nawet dość zasadniczych różnic, na przykład w dziedzinie morfologii czasownika. Zdaniem autora owe RECENZJE | 123 różnice raczej wskazują, że areał języków bałtyckich i słowiańskich nie tworzył jednolitego bloku (kein einheitlicher Block); języki bałtyckie i słowiańskie najprawdopodobniej wywodzą się z tego samego indoeur. dialektu i tworzących kontinuum, w którym powstawały i rozprzestrzeniały się innowacje, jednak nie zawsze obejmując cały areał; większość indywidualnych nowotworów tych języków powstała w ciągu długiej epoki od rozpadu wspólnoty językowej (des Sprachverbandes) aż do pierwszych zapisów na piśmie, a więc do IX w. (po Chr.) (s. 31-32). W swojej gramatyce B. Forssman powtarza tezę K. Būgi, że plemiona bałtyckie, naciskane przez Słowian, którzy najechali je od południa, przesunęły się z południowo-wschodniej części swojego terytorium na obszary nad Morzem Bałtyckim. Pierwsi przodkowie Prusów przybyli nad Bałtyk około V w. przed Chr., a znacznie później (około V w. po Chr.) — Kuršiowie. Jednak badania hydronimów obszaru zamieszkanego przez Bałtów (W. Schmida i in.) oraz dane archeologiczne pozwalają sądzić inaczej. Hydronimy byłych Prus, Litwy i Łotwy stanowią część hydronimii starożytnej Europy, dlatego plemiona fińskie prawdopodobnie tutaj nie mieszkały (s. 46). V. Toporov i O. Trubačiov w swoim słynnym studium doszli do wniosku, że plemiona bałtyckie na Górnym Naddnieprzu zostały zasymilowane na miejscu przez Słowian przybyłych z południa (Toporov, Trubačev 1962). Dlatego zapewne nadal obowiązuje twierdzenie A. Bezzenbergera, że Bałtowie wschodni mieszkali tutaj od epoki brązu. Z powodu wspomnianego poglądu pojawiło się również inne twierdzenie Forssmanna, mianowicie, że do tej pory nie jest jasne, czy Tacitusowe Aestii rzeczywiście dotyczą Bałtów (ob es sich dabei tatsichlich um Balten gehandelt hat) (s. 18). Panuje pogląd większości badaczy, że Tacitusowe Aestii były południowymi plemionami pruskimi (literaturę zob. Karaliūnas, Bammesberger 1998). Autor preferuje termin Prufisch, aby uniknąć nieporozumień, ponieważ użycie Altpreufisch może wywołać skojarzenie ze stosowanym w literaturze niemieckiej terminem (Ost)preufisch, którym określa się dialekt języka niemieckiego. Jedna czy druga uwaga dotycząca objaśniania poszczególnych kwestii w gramatyce. Formy zaimka Avestos mana, st. sł. mene, st. lit. mane —gen. sing. ! —uważa się za powstałe w wyniku dysymilacji z ide. *meme (s. 33), por. wed. gen. sing. mama. Wydaje się, że raczej było odwrotnie —rezultatem asymilacji może być forma języka wedyjskiego, wywodząca się z ide. *mene (Szemerényi 1980: 229, Meiser 1998: 157). Ide. prajęzyka, bardzo możliwe, rekonstruowalnymi leksemami są lit. sūnūs, st. sł. syns, st. ind. sūnuh; lit. vyras, łot. virs, st. ind. virdh z długimi samogłoskami w rdzeniu, ale goc. sunus, łac. vir, st. ir. fer, st. niem. wys. wer samogłoski krótkie mogą być rezultatem skrócenia według prawa Dybo — samogłoski ft iri mogły ulec skróceniu, znajdując się w sylabie przed akcentem, to znaczy italskie *uiro-< *uiro (Meiser 1998: 75). Nieprecyzyjne jest rekonstruowanie dla prabałtyckiego takich form jak np. *žėmija-- (s. 38), *akis (s. 47), *ūkmenes, *avis, *patis (s. 98), *sakau (s. 104), *médiia-(- s. 106), ponieważ samogłoski krótkie po akcentem prawdopodobnie wówczas jeszcze nie uległy wydłużeniu, dlatego dokładniej byłoby oznaczać *žėmiia, *akis, *akmenes, *avis, *patis, *sakau. Gravis wskazuje miejsce akcentu i krótkość samogłoski, tak jest przyjęte w języku litewskim, por. kitas, būtas, kasti, nėšti). Ale poprawnie zrekonstruowano akcenty oraz intonacje, np. prabałtycki nom. sing. *deiuas, 3 os. praes. *eiti (s. 98). Jako odpowiedniki łotewskich czasowników baudit ‘erfahren’ (dokładniejsze znaczenie to “prūfen, versuchen, wagen’) i baūdit bardziej odpowiednie byłoby wskazać litewskie czasowniki z tego samego rdzenia: baūdytis (-osi, -ėsi) “ruoštis' oraz baudyti (-o, -ė) “raginti, kurstyti- ', a nie litewskie baudinti (s. 88). Są pomyłki: litewska forma gen. plur. medūs to medų, a nie *mėdų (s. 51); litewska forma gen. plur. ežys to ežią, a nie *ėžių (s. 96); -stnie może pochodzić od ide. *-sk-(s. 90). Po przeglądzie każdej części mowy podano wykaz literatury — bardzo pomaga to czytelnikowi w orientacji. Nie pominięto słowotwórstwa i składni — są to rozdział czwarty (s. 229—263) i piąty (s. 264-340). W dodatku (s. 341-357) znajdujemy wykaz rzeczowników o temacie na o oraz czasowników atematycznych mających jednosylabowy bezokolicznik. Czytelnik znajdzie wykaz skrótów (s. 357— 124 | RECENZJE 359), indeks rzeczowy (s. 389-396) oraz objaśnienia znaków specjalnych (s. 396). Indeksy wyrazów zajmują s. 360-388, bibliografia — s. 397-418. Po omówieniu recenzowanej gramatyki można stwierdzić, że Lettische Grammatik Bertholda Forssmanna jest nie tylko napisanym współcześnie podręcznikiem języka łotewskiego i jego historii, przeznaczonym dla cudzoziemców, lecz zarazem pracą naukową — cennym wkładem do historyczno-porównawczej gramatyki języków bałtyckich. LITERATURA KARALIŪNAS, S., BAMMESBERGER, A. 1998: Zu Fragen nach der ethnischen Identitit der Aisten. Bammesberger, A., red., Bałtystyka: zadania i metody, Heidelberg: Winter. MEisER, G. 1998: Historyczna fonetyka i morfologia języka łacińskiego, Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft. SZEMERÉNYI [Cemereńi], O. 1980: Wprowadzenie do semantyki porównawczej. Przekład. E. Abramowa, Moskwa: Progress. Toporow, W. N., Trubaczow, O. N. 1962: Analiza językowa hydronimów Górnego Podnieprza, Moskwa: Nauka. Simas Karalitinas Otrzymano 2004 12 14 Instytut Języka Litewskiego P. Vileišio g. 5, 10308 Vilnius, Lietuva