Eine Bemerkung zum Genus

Acta Linguistica Lithuanica LIV (2006), 95 - 100 Jedna Uwaga dotycząca Rodzaj gramatyczny Bouumin VykyPi Instytut Języka Czeskiego AV CR Niniejszy artykuł dotyczy kwestii, czy kategoria rodzaju substantywof nego of is a kategoria or a gramatyczna i leksykalna. Zaproponowano następująis ce if kryterium: jeśli istnieje is at co najmniej jeden paradygmat deklinacyin jny o rodzaju ambiwalentnym, is wówczas in ta kategoria jest leksykalna; przypadek przeciwny it is gramatyczny. Przykłady pochodzą z litewski, łotewski, rosyjski, staroi Współczesnego czeskiego. In we wniosku pokrótce wspomniano o of typologiczna ych of implikacjach takiej koncepcji rodzaju. Im ramach tzw. praskiej Typologia stawia sobie pytanie, czy ob rodzaj należy traktować jako gramatyczną kategorię treściową, a zatem jako typologicznie lub dokładniej jako dla opisu typologicznej dominanty języka istotną, czy też nie. Vladimir Skaliéka, założyciel typologii praskiej, zdaje się odmawiać rzeczownikom rodzajowi statusu kategorii gramatycznej. So rozróżnia między er klasą deklinacyjną a Rodzaj: »Der Stanem idealnym byłoby, gdyby Genera i Deklinacje całkowicie zlałyby się ze sobą. So jednak żadna pojedyncza mowa indoeuropejska nie posunęła się tak daleko”. (Skali¢ka 1979: 136 = 1941: 12) Już wcześniej miał Skali¢ka twierdzi: »W innych przypadkach morfem jest dwusemantyczny, z. B. Gen. Sg. vir/i oznacza 1. dopełnia2. cz, liczbę pojedynczą.« (Skali¢ka 1935: 15 = 1979: 68) Im Skaliéka postuluje dla języka czeskiego (1935: 52f. = 1979: 107f.) dla przymiotnika trzy gramatyczne semy (elementy treści) — Przypadek, liczba i rodzaj, dla rzeczownika natomiast tylko dwa — przypadki i liczba. Er prowadzi jednak in nawiasy liczbę trzy ze sobą Znak zapytania także w odniesieniu do rzeczownian ka i obejmuje także rodzaj rzeczownikin ów semy 95 Bonumit Vykypét gramatyczne. Te pewne wahania znajdują również wyraz w tym, że Skali¢ka w ogólnym fragmencie bez większych zastrzeżeń traktuje rodzaj jako kategorię gramatyczną (por. Skali¢ka 1935: 33 i n. = 1979: 87 i n. ). Bardziej jednoznaczny jest Ludovit Novak w swojej recenzji Skali¢ki (1935): „Konkretnie: w końcówce -a w chlap|a zlokalizowane są jedynie semy dopełniacza i liczby pojedynczej, a w Zen|a semy mianownika i liczby pojedynczej, podczas gdy sem rodzaju męskiego, względnie żeńskiego, jest raczej zlokalizowany w rdzeniach chlapi Zen-. [{Konkretnie: w końcówce -a w chlap|a zlokalizowane są jedynie semy dopełniacza i liczby pojedynczej, a w Zen|a jedynie semy mianownika i liczby pojedynczej, podczas gdy sem rodzaju męskiego, względnie żeńskiego, jest raczej zlokalizowany w rdzeniach chlapi Zen-. ]“ (Novak 1936: 10) Powołując się na Skaličkę i Novaka, a także na Žalizniaka (1967: 66, 74), Markus Giger (1998: 173, przyp. 1) uznał zatem rodzaj za samodzielną kategorię gramatyczną jedynie w odniesieniu do przymiotników, podczas gdy w odniesieniu do rzeczowników traktował go jako inherentny, leksykalny składnik słowa, wyrażany jedynie poprzez zgodę określającego atrybutu. Rozwiązanie to zastosowaliśmy również w naszym wspólnym artykule poświęconym typologii języka litewskiego i łotewskiego (Giger-Vykypěl 2001: 47). Ostatecznie rozwiązanie to jest zapewne w większości akceptowane. W każdym razie można je znaleźć także u autorów spoza ram praskiej typologii. Oprócz wspomnianego już A. A. Zalizniaka (1967: 62 i n.), który uważa rodzaj rzeczowników rosyjskich za „klasę uzgodnienia” (por. także Corbett 1991: 147 i n.), na przykład Christian Lehmann (1982: 204) w swoim ogólnym opracowaniu pojęcia uzgodnienia podaje uzgodnienie rodzaju jako przykład takiego uzgodnienia, w którym dana kategoria nie jest wyraźnie oznaczona na członie określanym syntagmy uzgodnienia (tj. właściwie na rzeczowniku) (podobnie Kaznelson 1974: 29 i n.). Niemniej jednak sprawy wydają się nieco bardziej skomplikowane. Przede wszystkim należy uwzględnić nie tylko pojedyncze końcówki (bądź, ogólniej, znaki gramatyczne), które są „kandydatami” do wyrażania elementów kategorii rodzaju (jak czyni to Greenberg 1978: w 96 Uwaga o rodzaju, a po nim 53 Heine 1982, 193 przypadku Rozróżnienie między „jawnym* a „ukrytym“ wyrażeniem rodzaju), lecz trzeba rozpatrywać całe paradygmaty. To Kryterium dla decyzja, to ob rodzaj gramatyczny am rzeczownik (przy określonym członie syntagmy zgody) jest zatem explicite oznaczony, stanowi fakt, ob es in jednemu System językowy przynajmniej jedno paradygmat deklinacyjny, który nie należy do określonego zu członu kategorii rodzaju i nie fakt każdy ob człon kategorii rodzaju posiada tylko jedną deklinację, jak to Zakładanie Skali¢ki wydaje się (podobnie Corbett 1991: 62). Czy ta Bedingung erfiillt, d.h. gibt es in einer Sprache wenigstens ein Deklinationsparadigma des rzeczownika, który może wyrażać kilka człony kategorii rodzaju, rodzaj nie jest kategorią gramatyczną, lecz leksykalną kategorią rzeczownika. Im odwrotnym przypadkiem jest Rodzaj jako kategoria gramatyczna Kategoria rozpatrywzu ać rzeczowniki. Pouczający Przykład tego stanowi teraz Porównanie między litewskim i łotewskiego. Im W języku litewskim rzeczownikowe paradygmaty deklinacyjne tzw. oi tematów é pod względem rodzaju są ambiwalentne (rzeczozu wniki należące do tych paradygmatów mogą uzgadniać się zarówno z atrybutami rodzaju żeńskiego, jak i męskiego). Im W odróżnieniu od tego (historycznie) odpowiadające im łotewskie adeklinacja a i e, a także deklinacja i różnią się pod względem rodzaju: Ta Rozróżnienie to dotyczy wprawdzie tylko końcówki celownika liczby pojedynczej (żeńskiego -ai, -ei i -ij vs. męskiego -am, -em i -im), ale mimo to ona istnieje. Oznacza to więc, że im w języku litewskim nie trzeba postulować żadnej gramatycznej kategorii rodzaju w przypadku rzeczowników, podczas gdy w im łotewskim należy liczyć się z taką kategorią, zu ponieważ nie ma tu pod es względem Ambiwalentny rodzaj rzeczownikowy paradygmatu deklinacyjnego. In podobny W ten sam sposób można porównać język rosyjski z czeskim: Im W języku rosyjskim są paradygmaty deklinacyjne tzw. ai tematów na ja pod względem rodzaju ambiwalentne (mogą one zarówno Zarówno rodzaj męski wyrażać rodzaj żeński), podczas gdy ich czeskie Odpowiedniki in rozpadają się na deklinację żeńską i męską, które wprawdzie niektórym in Wspólny przypadek Mieć końcówki, jednak jako Są całkowicie odrębne. Należy przy tym zauważyć, że rosyjskiemu stan tego im odpowiada staroczeskiej, in której głoski i oraz ja właśniea97 Bonumit VyKypéL w odniesieniu do są ambiwalentne pod względem rodzaju. Możemy zatem powiedzieć, że es im rosyjskiego i im staroczeskiego im w przeciwieństwie do W nowoczesnym języku czeskim nie ma gramatyki Kategoria rodzaju gramatycznego u rzeczownikach. Ta Stwierdzenie jest teraz zgodne z tym, co Jeśli chodzi o rosyjskie, również z wspomnianą Widok Zgadza się z Zalizniakiem. To, co an Kategoria treściowa Rodzaj rzeczywiście jest osobliwy, a tym, co prawdopodobnie głównie powstrzymuje językoznawców przed uznaniem tej kategorii za zwykłą gramatyczną kategorię treściową, jest moim zdaniem jednak coś innego. Es jest okoliczność, że Rzeczowniki nie im rodzaj gramatyczny odmieniany (bądź że tradycyjna gramatyka rzeczowniki nie im rodzaj gramatyczny odmieniany...): Jeden Rzeczownik może in x występować w przypadku liczbie (które w razie potrzeby mogą być wyrażane także inaczej niż przez końcówki), ale ma tylko jeden es rodzaj gramatyczny (wzgl. es zakłada się, że tylko jeden es ma rodzaj). Niemniej jednak można również wskazać na przeciwstawny przypadek, na przykład przypadek tzw. morfologicznej konwersji. Można na przykład twierdzić, że es im łotewskie jeden Rzeczownik latvietis ,Łotysz‘ podaje, który im przypadek, liczba i rodzaj mogą być odmieniane: mianownik liczba pojedyncza rodzaj męski latvietis, dopełniacz Liczba pojedyncza Rodzaj męski latvieSa itd., mianownik Liczba mnoga Rodzaj męski latviesi, dopełniacz Liczba mnoga Rodzaj męski latviesu itd., mianownik Liczba pojedyncza Rodzaj żeński latviete, dopełniacz Liczba pojedyncza Rodzaj żeński latvietes itd., mianownik Liczba mnoga Rodzaj żeński latvietes, dopełniacz Liczba mnoga Rodzaj żeński latviesu itd!. Oprócz tych zwykłych Przypadków konwersji morfologicznej można jeszcze ,,zaktualizowana“ Przytoczyć przypadki: So mogą na przykład se czeskie Feminina jak babicka ,Babcia‘ lub czeska Neutra jak koté „Kocię” również ,,maskulin“ odmieniane, co niekiedy ekspresywnie in można zaobserwować w (silnie) nacechowanych cechami wypowiedziach (dla Przykłady z języków afrykańskich por. Heine 1982, 198; ogólnie por. także Corbett 1991: 67, 181 i nast. ). Niemniej jednak najczęściej są to elementy kategorii rodzaju całkowicie lub częściowo zsynkretyzowane. So daje es im łacińskiemu rodzajowi męskiemu equus „koń” także rodzaj żeński equa, ale niemal żaden… не?]}onsense foo Neutrum equum, Corbett 1 twierdzi o (1991: 67) odpowiadającej parze, mianowicie hiszpańskich hijo ‘syn’ i hija ‘córka’: Tutaj całkiem wyraźnie we mamy dwa odrębne rzeczowniki, dzielące podobny a temat, lecz o różnych odmianach.“ Dlaczego to ,,całkiem wyraźnie“ nie , jest er jednak zdradzające. 98 Jedna Uwaga na temat rodzaju, jeśli mowa o ewentualnej pomija aktualizację. Podobnie na przykład żeńska Forma języka łotewskiego słowo koks ,drzewo’ niełatwe do wyobrażenia. Można by jednak temu zarzucić, że także in Kategoria Przypadek i des Liczba mnoga często występują synkretyzmy, a mimo to te kategorie są uznawane przez tradycję. Na zakończenie tych krótkich rozważań wspomnijmy jeszcze krótko o implikacjach typologicznych. Jeśli dopuści się, że na przykład im łotewskiego i im nowoczeskiego im różnica w stosunku do litewskiego i staroczeskiego rodzaj gramatyczną kategorią przedstawia so rzeczownik, oznacza to, że im łotewskim oraz w neoczeskim w in końcówkach rzeczowników kumuluje się o jeden element treści więcej (przypadek, liczba i rodzaj) niż im litewskiego i im staroczeskiego (przypadek i liczba), tj. że język łotewski i nowoczeski im Porównanie z litewskim i staroczeskim in tym punkcie są fleksyjne. To jednak stoi w im sprzecznośzu ci z faktem, że w in innych obszarach deklinacji odwrotnie litewski i staroczeski są bardziej fleksyjne niż łotewski i nowoczeski (por. Skali¢ka 1941, Giger-Vykypél 2001). Ob ten Sprzeczność tylko jednego z przedstawia in przypadki, którym im Budowa i Rozwój różne języki Typy i tendencje typologiczne są tu łączone hierarchicznie, jak es praski ogólnie zakłada typologię, lub ob er za Nieprawdziwością przedstawionego powyżej ujęcia kategorii rodzaju przemawia, niech teraz łaskawy Czytelnik sam zdecyduje. WYKAZ LITERATURY Corsert, G. G. 1991: Gender. Cambridge itd. : Cambridge Uniwersytet Prasa. Gicer, M. 1998: K typologicznej pozycji górnołużyckiego języka serbskiego wśród języków zachodniosłowiańskich: system nominalny. W: M. Nabélkova, red., Varia VII. Zbornik zo VII. kolokwia młodych językoznawców (Modra-Piesok 3.-5. 12. 1997). Bratysława: Słowackie Towarzystwo Językoznawcze przy SAV, 172-185. Gicer, M. — VyxypéL, B. 2001: Die Typologia litewskiego i łotewskiego (z ogólnym rzutem zu oka na perspektywy praskiej typologii). Zbiór prac Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Brneńskiego A 49, 45-86. 99 Bonumit Vykypét GreenserG, J. H. 1978: W jaki sposób a język nabywa wykładniki rodzaju? W: J. H. Greenberg, red., Universals of Człowiek Język. Tom 3: Słowo Struktura. Stanford: Stanford University Press, 47-82. Heine, B. 1982: Afrykańskie systemy klas rzeczownikowych. W: H. Seiler & C. Lehmann, red., Apprehension. Językowe ujmowanie przedmiotów. 1. Tybindze: Narr (Language Universals Seria, 1/1), 189-216. Kaznetson, S. D. 1974: Typologia językowa i Myślenie o języku. Berlin: Wydawnictwo Akademii (Język i Społeczeństwo, 5) & Monachium: Hueber. LeHMaNN, C. 1982: Uniwersalne i typologiczne aspekty of zgody. W: H. Seiler & F, J. Stachowiak, red., Apprehension. Językowe ujmowanie Przedmiotach. Il. Tybindze: Narr (Language Universals Series, 1/11), 201-267. Novak, L. 1936: Podstawowa jednostka systemu gramatycznea go, typologia językowa. Zbiór Macierz Słowacka 14, 3-14. SKALICKA, V. 1935: Zur ungarischen Grammatik. Praga: Wydział Filozoficzny Uniwersytetu Karola. (Wydział Filozoficzny Uniwersytetu Karola w Pradze. Przedruk z z czasopis39.) ma naukowego, [Reprint in Skali¢ka 1979, 59-125.] Skauicxa, V. 1941: Rozwój Deklinacja czeska. Studium typologiczne. Praga: Jednota éesk¥ch matematikti a fysikt. (Studia Praskiego Koła Lingwistyczn4.) ego, [Deutsche Tłumaczenie: Rozwój czeskiej deklinacji. W: Skali¢ka Skauicxa, 1979, 126-172.] Typologiczna poza granicami.·βὴν ῥόδον. V. 1979: ]} r? Wait invalid JSON? Need correct. We need translate each German item, preserve weird strings. Studia. red. przez P. Hartmann. Brunszwik — Wiesbaden: Vieweg. (Pisma dotyczące Językozn11.) awstwo, Zauiznsak, A. A. [Banusuak, A. A.] 1967: Pycckoe umenHoe cstogousmenenue. MockBa: Hayxa. Bohumil Vykypél Instytut Języka Czeskiego AV ČR, dział etymologiczny Vevert 97, CZ-60200 Brno [email protected] 100