Gina Kavaliūnaitė. “Samuelio Boguslavo Chylinskio Biblija. Senasis Testamentas”. I tomas

Acta Linguistica Lithuanica LVIII (2008), 153–159 Recenzje Reviews KAvALIUNAITE, GINA, ED. Biblia Samuela Bogusława Chylińskiego. Stary Testament. Tom I. Faksymile tłumaczenia litewskiego i oryginału holenderskiego. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2008, cxliiij + 761 s. ISBN 978-9955-704-38-6 Ten imponujący, wielkoformatowy, pięknie ilustrowany i wydrukowany tom zawiera faksymilowe kopie: (1) Chylińskiego An Account OF THE TRANSLATION OF THE BIBLE INTO THE LITHVANIAN TONGVE [...], Oxford: Printed by Hen: Hall Printer to the University, 1659 (s. 3–14); (2) Chylińskiego RATIO Inftitutae Tranflationis BIBLIORUM IN LINGUAM LITHVANICAM [...], [Oxford, ~ 1660] (s. 15–23); (3) Londyński egzemplarz Starego Testamentu Chylińskiego (s. 25–208); (4) Partie tekstu Starego Testamentu Chylińskiego zaczerpnięte z egzemplarza berlińskiego (s. 209–390); (5) Fragmenty z egzemplarza wileńskiego uzupełniające egzemplarze londyński i berliński (s. 391–394); (6) Stary Testament ze Statenbijbel (s. 395–761). Te kopie faksymilowe poprzedzają: Przedmowa w języku litewskim (s. vij–ix) i angielskim (s. xi–xiij), spis treści (s. x–xvj) oraz niezwykle staranne i wyczerpujące pięciorozdziałowe Wprowadzenie w języku litewskim (s. xvij–Ixxj) wraz z wersją angielską (s. lxxitj—cxxvij). Rozdział I, „Samuel Boguslaus Chylinski i jego litewskie tłumaczenie Biblii” (s. xix—xl, Ixxv-xciiij), przedstawia, jak zapowiedź rychłego ukazania się tłumaczenia ogłoszono poprzez publikację angielskich i łacińskich broszur, których faksymile zostały zamieszczone. Tłumaczenie Biblii było wspierane przez wielu wybitnych XVII-wiecznych protestanckich propagandystów, w tym nawet słynnego oksfordzkiego chemika Roberta Boyle’a, a także przedstawione królowi Anglii Karolowi II, który zarządził przeprowadzenie zbiórki na druk Biblii; druk rozpoczęto w 1660 roku, lecz dwa lata później nagle go zawieszono. Nieoprawione arkusze wydrukowanego tekstu, który sięgał Psalmu 40, przekazano ministrowi gminy holenderskiej, Calandriniegoemu, lecz dalsze losy tych kart są nieznane. Pod koniec XIX wieku kopie drukowanej części tekstu odkryto odpowiednio w Londynie, Berlinie i Petersburgu, lecz dziś znane jest jedynie miejsce przechowywania 153 Recenzje egzemplarza in londyńskiego znanego w is Bibliotece Brytyjskiej. Na szczęście a reprodukcję fotograficzną of egzemplarza berlińskiego (który był niemal o 200 stron więcej niż egzemplarz londyński) odkryto w in Biblioteka Uniwersytetu Wileńskiego i mogła be opublikowin ać niniejszy tom. W tym rozdziale odnotowano również fakt, że tłumaczenie rękopisu of Chylińskiego Nowy Testament, zakupiony by przez Brytyjskie Muzeum in 1933 od an antykwariusza, zostało przepisane i opublikowaby ne Polish scholars Czestaw Kudzinowski and Jan Otrębski in 1958 i in 1964 prof. Kudzinowski opublikowali an indeks w to tym tomie. As an na I marginesie można wspomnieć, że in 1986 podczas a krótkiej wizyty to Poznań I miał przyjemność of zostać zaproszto onym na kolację wraz z Prof. M. Hasiuk to Prof. mieszkanie Kudzinowskiego (gdzie, swoją drogą, by naszym wspólnym językiem komunikacji był of litewski). I wspomniany to Prof. Kudzinowski, który I często korzystał z jego cennego indeksu i Chylińskiego Nowy Testament do nauki my of litewski. At w tym czasie prof. Kudzinowski zapytał me if I czy znalazł jakieś błędy w in swoim indeksie, i odpowieI dział, że nie znalazł I żadnych. Of kurs, mogą występować błędy, be których nie znaleziono, I ale mimo to zdecydowanie polecam I Prof. indeks Kudzinowskieto go każdemu studiującemu historię of języka litewskiego. A teraz, zgodnie z to Kavalitinaité (s. xx, Ixxvj) we można oczekiwać podobnie to a starannie przygotowanego i wyczerpującego indeksu słów i form dla nowo opublikowanego dzieła Chylińskiego Stary Testament. Taka będzie istotnie, be a wielką przysłuto gą pole. Rozdział Il, przegląd “A badań dotyczących Biblii Chylińskiego” (s. xI-xl xciiij-ciij), ij zauważa, że początkowo istnienie at przekładu znane było jedynie z of bibliografii, chociaż co najmniej piętnaście poliglot (broszur zawierających the at Lord’s Modlitwa in w różnych językach) zacytuj Chylinski tłumaczenie Biblii ich as źródło (xlj, xciij). Począwsas zy od as początku XVIII wieku i przed faktycznym odkryciem of jakichkolwiek kopii of Chylinskiego Wystosowano apele o informacje dotyczące miejsca przechowywania takich egzemplarzy kilku europejskich publikacji biblijnych. of in W tym rozdziale omówiono również początkowy sceptycyzm dotyczący autorstwa Chylińskiego, of przezwyciężenie wątpliwości, of opublikowaof ne części tekstu oraz właściwe by oceny naukowe różnych badaczy. up to czasy współczesne. Rozdział III 1s zatytułowany „Znane kopiuje części of drukowane” of Chylińskiego Biblia, fragmenty z niej opublikowane w innych in źródłach drukowanych” (s. xlvii ij, ciij-cvj). The Egzemplarz londyńsk176 i, liczący zaledwie stron i kończący się at Odkryto 15, Jozuego in 1893 by the bibliotekarz British Museum John T. Naaké. It is jedyny znany dziś egzemplarz of drukowanego tekstu, po raz pierwszy reprodukowany w is niniejszym tomie. in The egzemplarz berliński, pierwotby nie przechowywany w Royal Library in Berlin, lecz obecnie, jak się wydaje, 154 Recenzijos zaginiony, liczy 384 strony i kończy się na Księdze Hioba. Wykonano reprodukcję fotograficzną berlińskiego egzemplarza dla prof. Jana Otrębskiego, a po jego śmierci jego wdowa, Helena Otrębska-- Samaniiité, przekazała archiwum zmarłego męża bibliotece of Uniwersytetu Wileńskiego in 1989. Wśród prof. archiwów Otrębskiego odnaleziono tę reprodukcję fotograficzną. Omawiany tu tom zawiera reprodukcje berlińskiego egzemplarza ze stron 177–384, uzupełniając tym samym reprodukcje egzemplarza londyńskiego. Egzemplarz wileński ma 416 stron, kończy się na Psalmie 50 i dlatego jest najdłuższy z trzech egzemplarzy. of Była to prawdopodobnie kopia, którą sam Chyliński przyniósł ze sobą, aby pokazać ją synodowi. Przyjmuje się, że jest to kopia wspomniana przez Jacoba Quandta in we wstępie do jego własnej litewskiej Biblii, a (1735) faksymia le z Quandta (Hi 19, 25-27) znajduje się na s. 393. Wileńska kopia została podarowana w 1805 roku bibliotece Uniwersytetu Wileńskiego przez Jerzego Gruzewskiego, a w 1842 roku nabyła ją Rzymskokatolicka Akademia Duchowna w Petersburgu. W 1887 roku prof. Arist Kunik ogłosił odkrycie wileńskiej kopii przekładu Biblii Chylińskiego. W publikacji 1887 E. Wolter zamieścił teksty z Księgi Estery, Rut i Psalmów, z 40, których późniejszy opublikowano tutaj w formie faksymile (s. 394). Miejsce przechowywania wileńskiej kopii jest nieznane od 1918 roku. Rozdział IV, „Źródło przekładu Chylińskiego” (s. lij–Ixiiij, cvj–cxx), zawiera stymulujące i przekonujące wykazanie tego a of Źródło holenderskie of Dzieło Chylińskiego, The Dutch Statenvertaling, oparte na oryginalnych językach Biblii, tj. hebrajskim, aramejskim i greckim, było głównym źródłem przekładu Chylińskiego. Przekład ten został zatwierdzony przez Stany Generalne Niderlandów w 1637 roku, a jego oficjalna rewizja została opublikowana w 1657 roku. Kavalitinaité zwraca uwagę na liczne podobieństwa strukturalne między tekstami holenderskim i litewskim: „Po wielkich literach in tytułu księgi następuje krótki opis treści drobnym drukiem, zwany po litewsku uéfirakinimas tos knigos (po holendersku inhoudt defes Boecks), tekst jest drukowany w dwóch kolumnach, a odsyłacze do tekstów paralelnych zapisane kursywą znajdują się na marginesie. Opisy treści poprzedzające każdą księgę Biblii, średnio długości jednej strony, wykazują niemal słowo w słowo zgodność z oryginałami niderlandzkimi” (s. iiij, evij-cviij). Ponadto istnienie eksplików następujących po każdym rozdziale księgi zarówno w tłumaczeniu litewskim, jak i w tłumaczeniu is a niderlandzkim — cecha niespotykain na w innych tłumaczeniach Biblii — np. Gatas apiraykimo Jona ir éieto teypag Naujo Testamenta można porównać z niderlandzkim Eynde der Openbaringe JOANNIS, ende oock des geheelen NIEUWEN TESTAMENTS „Koniec Objawienia Jana, a także całego NOWEGO TESTAMENTU” (s. liij, eviij). Wszędzie tam, gdzie wersja niderlandzka wykazuje różnicę w przyporządkowaniu wersetów 155 Recenzijos względem Wulgaty, Biblia Chylińskiego podąża za wersją niderlandzką, a nie za Wulgatą (s. liiij, eviij). Autor pisze (s. lvij): „Niektóre cechy języka hebrajskiego ujawniają się systematycznie, powtarzając się w całym tekście. W języku hebrajskim przyimek bén ‘między’ powtarza się przed każdym z połączonych rzeczowników lub zaimków zastępujących rzeczownik. Tego powtórzenia nie oddają dokładnie ani Septuaginta, ani Wulgata, por. : Pr 16,5 «piven 6 Gedg ava pEoov EL00 Kai god “tegul teisia Dievas tarp manes ir taves” ; Niech Pan rozsądzi między mną a tobą „teteisia Dievas tarp manes ir taves”; ta¢iau Chylinskis isverté WIESZPATS te fudyja terp manes, ir terp tawes, nes ir olandy vertéjai rase de HEERE richte tuffchen my/ende tuffchen u (yisp6t YHWH béni tibénéka- ). Angielski odpowiednik tego fragmentu, który wyraża tę samą myśl, lecz w nieco inny sposób, brzmi (s. xij): „Hebrajski wpływ przenikający język Chylińskiego za pośrednictwem niderlandzkiego Statenvertaling obejmuje cały tekst jego Starego Testamentu. Jako przykład możemy przytoczyć hebrajski zwyczaj powtarzania przyimka terp ‘między’- ... Angielski odpowiednik następnie powtarza podane wyżej wersje litewską, niderlandzką i hebrajską, lecz nie przytacza Septuaginty ani Wulgaty. Uważam za interesujące odnotowanie, że ojciec Rubiys całkowicie unika przyimka w swoim przekładzie (s. 25): Tebiina VIESPATS tavo ir mano teiséjas ‘niech Pan będzie twoim i moim sędzią’. Brockelman (1913: 411) podaje podobny przykład semickiego podwojenia tego przyimka (Księga Rodzaju 30, 36): bénd itibén Ya“qdb ‘zwischen sich und 1.’, dla którego Wulgata ma (Et posuit spatium itineris trium dierum) inter se et generum, podczas gdy Septuaginta podaje Kai énéotnoev O56v tpidv fuEep@v ava péoov abrdv Kal ava péoov lax. Chylinski ma (s. 56): (Ir padare kiala, tryju dienu) terp sawes, ir terp Jokuba. Wersja niderlandzka (s. 433) powtarza przyimek tuffchen „między- ”, podobnie jak Septuaginta, w której napotykamy powtórzenie ava uéoov, podczas gdy Wulgata ma tylko pojedyncze inter, podobnie jak wersja Króla Jakuba, która ma tylko jeden przyimek: „(I wyznaczył trzy dni drogi) między sobą a Jakubem- ”. Można również zauważyć, że w swoim współczesnym przekładzie ojciec Rubys także używa tylko jednego przyimka (s. 46): (Tuomet jis nustaté, kad) tarp jo ir Jokiibo (biity trijy dieny kelionés atstumas). Oryginalna wersja Statenvertaling została opublikowana w 1637 roku, w 1655 roku opublikowano Rejestr poprawek błędów drukarskich i pomyłek występujących w pierwszym wydaniu nowo przetłumaczonej Biblii, a odpowiednio poprawione wydanie Statenvertaling opublikowano w 1657 roku. W poprawionym wydaniu wprowadzono 134 poprawki (s. lix, cxiij) w odsyłaczach do paralelnych fragmentów tekstu. Podjęto próbę znalezienia oryginalnego wydania niderlandzkiego, które dokładnie odpowiadałoby 156 Odnośniki recenzyjne w przekładzie Chylińskiego, z których 80% odpowiada wydaniu z 1637 roku, a nie odnośnikom z Rejestru poprawek... i poprawionego wydania z 1657 roku. Mając nadzieję na znalezienie wydania Statenbijbel, w którym poprawki tekstów paralelnych dokładnie odpowiadałyby tym w przekładzie litewskim, Kavaliūnaitė sprawdziła imponującą łączną liczbę 47 różnych wydań znajdujących się w posiadaniu rozmaitych bibliotek niderlandzkich. Pomimo tego pozornie monumentalnego wysiłku nie udało jej się znaleźć dokładnego odpowiednika, dlatego postanowiono opublikować wraz z przekładem Chylińskiego wydanie Statenbijbel sprzed 1657 roku, pozbawione komentarzy. Kavalitinaité szczegółowo omawia możliwość istnienia polskiego źródła dla przekładu Chylińskiego (s. 1x-Ixiiij, cxiij-cxx). Po rozważeniu możliwych polskich Biblii dochodzi do wniosku, że jeśli Chyliński miał przy sobie polski tekst, to prawdopodobnie była to Biblia gdańska. Chociaż najprawdopodobniej nie tłumaczył z polskiego tekstu, mógł go używać do korygowania swojego tekstu. Dostosował użycie imiesłowów do polskiej normy, np. zmieniając gerundia na specjalne czynne imiesłowy przysłówkowe (pusdalyviai, znane w języku angielskim również jako „semi-declinable participles- ”). Tak więc w Ewangelii Mateusza 9.27 napotykamy: dujen aktuju > du aktu ejo pafkui ghi Saukiant > Saukdami ir katbant > katbedami (por. Biblia Państwowa: dwóch niewidomych poszło za nim, wołając JSeggende; Gdarisk Bible: fli zd nim dwé Slepi wotdjqc y mowigqc. Zauważyłem, że Modlitwa Pańska Chylińskiego zaczyna się od słów Tewe mufu „Ojcze nasz” (Kudzinowski i Otrebski 1958: 14), z rzeczownikiem na pierwszym miejscu i zaimkiem dzierżawczym na drugim, przy użyciu tego samego szyku wyrazów co w Biblii gdańskiej z 1632 roku (Ojczie nd), znajdującej się w zbiorach biblioteki Pennsylvania State University. Internetowa Statenbijbel ma szyk wyrazów Onze Vader „Ojcze nasz”, podobnie jak wydanie lejdejskie z 1641 roku. To, czy mówić „Ojcze nasz”, czy „Nasz Ojcze”, od dawna jest przedmiotem debaty wśród teologów protestanckich, a kiedy Luter napisał Unser Vater w swoim przekładzie Nowego Testamentu z 1522 roku, spotkał się z powszechną krytyką (Schmalstieg 2001: 151). Być może Chyliński uznał za konieczne kontynuowanie ugruntowanej tradycji, zamiast wzbudzać gniew swoich współczesnych przez pójście za przykładem holenderskim (zob. także Schmalstieg 1998, passim). W rzeczywistości jednak zupełnie nie potrafię wyjaśnić, dlaczego Chyliński nie poszedł tutaj za przykładem holenderskim. Rozdział V, zatytułowany „Teksty opublikowane w in niniejszym wydaniu” (s. Ixiiij-Ixxj, exxj-cxxvij), zawiera szczegółowy opis treści i formy oryginałów, miejsca ich pochodzenia oraz różne inne istotne informacje. Po nim następują starannie przygotowana i wyczerpująca bibliografia (s. cxxixexxxvij), indeks nazwisk (s. cxxxviiij- -cxlij) oraz wykaz ilustracji (cxliij157 Recenzijos cxliiij). Ilustracje te znacznie zwiększają piękno tomu. to of Pierwsza is a rysunek kościoła ewangelickoreformowanego w Kiejdanach by Napoleon Orda (1875). Istnieją ryciny przedstaof wiające miasto of Franeker, Akademia, w której Chyliński studiował, biblioteka Akademii, a widok ogólny i mapa miasta of of Franeker, różne widoki of Oxford i obraz a of Charles II of Anglia. Dołączono również at odpowiednie odstępy oraz jedenaście wyobrażeniowych akwafort przedstawiających pewne sceny biblijne by Sartinas Leonavi¢ius. Same faksymile zajmują s. 1-761. I mam tu a kilka drobnych, błahych uwag do to dodania. In the oryginał litewski of the Przedmowa (s. vij-ix) cytaty in łacińskie są przetłumaczone na litewski, ale in angielska wersja the same Cytaty łacińskie pozostają bez an tłumaczenia na język angielski. W przeważającej mierze litewski oryginał używa terminu Statenbijbel ‘Biblia Stanów’, np. liij, p. podczas gdy wersja angielska używa terminu Statenvertaling „przekład stanowy”, np. s. cvij-cviij. Terminy wydają się to be synonimiczne i wydaje się, że istnieje to be no możliwość of nieporozumienia, lecz przyczyna wyboru różnych terminów nie jest jasna. of is The Łaciński bezokolicznik dicere ‘mówić’ (s. lxiiij) powinno be zastąpić by imiesłów dicens „mówiąc”. Nazwa miasta of Koeningsberg (s. Ixxxvij) zamiast bardziej zwyczajnego nowy is Koenigsberg to me również, lecz oceniając by etymologię, por. Stary angielskie cyning, niderlandzkie koning „król” itd. I uznałby taką formę a to be za całkiem możliwą, choć nieznaną. I zauważył następujące błędy drukarskie: xxxij p. „whith” > „which”; p. Ixxxiiij ‘tranlation’ > ‘translation’; p. ciij ‘titles pages’ > ‘title pages’; p. cxv ‘siginificance’ > „znaczenie”; p. cxx „forma gramatyczna” > „formy gramatyczne”. On p. xxxij cytat ma „jeden Chilinski, (!)’ ale in tłumaczenie angielskie on p. Ixxxvij ten sam cytat ma ‘jeden Chylinski’.’ In podsumowując, można jedynie pochwalić autorkę oraz staranność, z jaką przygotowała to cenne wydanie faksymilowe of Chylinskiego Stary Testament, pewne istotne towarzyszące mu współczesne dokumenty oraz jej wnikliwe i interesujące komentarze. I można jedynie mieć nadzieję, że będzie kontynuować tę pracę i ostatecznie przygotuje obiecaną transkrypcję oraz indeks do an Stary Testament, które są staranne i as użyteczne, te as of Kudzinowski i Otrębski (1958) i Kudzinowski (1964) są dla Nowy Testament. ODNOŚNIKI Brocketman, C. 1913: Grundrif der vergleichenden Grammatik der semitischen Sprachen. Berlin: von Reuther & Reichard. (Tu cytowane za przedruki1982 em, Hildesheim, Zurych i Nowy Jork: Georg Olms.) 158 Recenzijos Goansk Bible = Biblia Swigta... Gdatisk: W Drukarniey Andrzejé Hunefelda, Kupzinowsk1, Cz. 1964: 1632. Biblia litewska Chyliriskiego. Nowy Testament 3. Indeks. Poznan: Paristwowe Wydawnictwo Naukowe. Kupzinowski, Cz., Orresski, J. 1958: Biblia litewska Chyliriskiego. Nowy Testament 2. Tekst. Poznan: Paristwowe Wydawnictwo Naukowe. Ruséys, A. (tłumacz) 1998: Stary i Nowy Testament. Święty tekst. Wilno: Wydawnictwo Kataliky pasaulis. ScumatstieG, W. R. 1998: Staropruski *niison tawa: korekta o implikacjach teologicznych. Baltistica 33 (1), 41-42. ScumatstizG, W. R. 2001: Dalsze implikacje teologiczne. Linguistica Baltica 9, STATENVERTALING = Biblia, dat is, De gantsche H. Schrifture... Lejda: P.A. van 149-153. Ravesteyn, 1641. William R. Schmalstieg 814 Cornwall Road State College, Pa. 16803, USA 159